Winnica (ukr. ) – miasto w środkowej części Ukrainy, nad Bohem, na wschodnim Podolu, na Wyżynie Podolskiej, stolica rejonu i obwodu winnickiego.

Historia W 1363 roku Fiodor Koriatowicz wybudował drewniany zamek, co stało się początkiem rozwoju miasta. Nazwa „Winnica” pojawiła się po raz pierwszy w dokumencie Władysława Jagiełły 13 czerwca 1385 roku. Miasto w XV wieku lokował na prawie magdeburskim Aleksander Jagiellończyk.

W 1545 roku komisarz Zygmunta Augusta stwierdził, że tutejszy drewniany zamek starościński jest niewielki, bo ma tylko 3 wieże i 30 horodni, dlatego należy go rozbudować. Zapisano także, że były na nim ówcześnie dwa działka i 26 hakownic. W mieście w 1545 roku były 274 domy. mały|lewo|Mapa województwa bracławskiego z 1648 roku z Winnicą zaznaczoną jako Winnicza Do Unii Lubelskiej (1569) w składzie Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1569 roku miasto zostało inkorporowane wraz z województwem bracławskim do Korony w ramach Rzeczypospolitej. Było miastem królewskim Korony, położonym w pierwszej połowie XVII wieku w starostwie winnickim w województwie bracławskimLustracye królewszczyzn ziem ruskich, Wołynia, Podola i Ukrainy z piérwszéj połowy XVII wieku / wydał Aleksander Jabłonowski, Warszawa 1877, s. 75.. Od roku 1589 odbywały się tu sejmiki, od 1654 sądy grodzkie, od 1598 sądy ziemskie (przeniesione z Bracławia)M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012. i sejmiki ziemskie.

Na początku XVII wieku miasto znacząco rozbudowano. Za sprawą Walentego Aleksandra Kalinowskiego wzniesiono nowy zamek oraz kolegium jezuickie. W latach 1610–1617 zbudowano kościół jezuitów, przy którym wyrosła nowa dzielnica Mury. Niedługo później powstały także kościół i klasztor dominikanów. W 1640 król Władysław IV Waza odnowił prawa miejskie magdeburskie.

Po pokoju w Buczaczu (1672) do pokoju w Karłowicach (1699) pod panowaniem Turcji.

W latach 40. XVIII wieku powstał trzeci katolicki klasztor w Winnicy – kapucynów. W 1773 powstała w Winnicy Szkoła Wydziałowa Komisji Edukacji Narodowej, a w 1783 roku Antoni Protazy Potocki podpisał tu statut zakładający Kompanię Handlową Polską (Kompanię Handlu Czarnomorskiego). W Winnicy stacjonowało dowództwo 4 Brygady Artylerii Armii Koronnej.

Zabór rosyjski mały|lewo|Sąd okręgowy w Winnicy na początku XX wieku Po II rozbiorze Polski (1793) miasto znajdowało się w zaborze rosyjskim, jako siedziba ujezdu winnickiego guberni podolskiej.

W czasie zaboru rosyjskiego w mieście istniało Winnickie Gimnazjum Państwowe, w którym do upadku powstania listopadowego większość kadry stanowili polscy profesorowie, a wykłady odbywały się głównie w języku polskim„Kurier Galicyjski”, 13–30 stycznia 2012, nr 1(149), s. 14.. W ramach represji po polskich powstaniach administracja carska zamykała klasztory katolickie, jako ostatni oo. kapucynów w 1888. W roku 1898 w Winnicy zostało powołane Podolskie Towarzystwo Rolnicze, w którym badania prowadził m.in. Ludwik Garbowski. W 1913 roku w mieście uruchomiono komunikację tramwajową.

Okres międzywojenny W 1918 r. Ukraińska Republika Ludowa, Hetmanat i ponownie URL.

mały|Ulica w centrum Winnicy na początku XX wieku W czasie ofensywy polsko-ukraińskiej na Kijów w wojnie polsko-bolszewickiej miasto było siedzibą rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej, miejsce spotkania Symona Petlury i Józefa Piłsudskiego. W czerwcu 1920 roku zostało zajęte ostatecznie przez Armię Czerwoną, włączone do Ukraińskiej SRR (od 1922 w składzie ZSRR), do której należało do 1991 roku.

W latach 1937–1938 NKWD rozstrzelało i pochowało na terenie obecnego Centralnego Parku Miejskiego ponad 9000 osób, których groby ekshumowali Niemcy w 1943 roku (tzw. mord w Winnicy).

II wojna światowa i okres powojenny W latach 1942–1943, w czasie II wojny światowej, około 10 km na północ od Winnicy, na wschód od szosy do Żytomierza (naprzeciw Strzyżawki), znajdowała się kwatera główna Hitlera (niem. Führerhauptquartier) FHQ Wehrwolf.

Winnica i jej okolice były miejscem działania Einsatzgruppe D, która wymordowała, jak się szacuje, do 28 tysięcy ludzi, w tym praktycznie całą żydowską populację miasta.

Niepodległa Ukraina mały|Polskojęczyzna tablica pod pomnikiem Jana Pawła II, 2019 r. Od 1991 r. miasto leży na Ukrainie i jest najludniejszym miastem na Podolu.

25 lutego 2010 roku w Winnicy przy ulicy Sobornej 24 otworzono Konsulat Generalny RP, który w 2022 roku został czasowo zamknięty w związku z agresją rosyjską na Ukrainę. W październiku 2010 roku przy kościele kapucynów został odsłonięty pomnik Jana Pawła II z tablicami w językach polskim i ukraińskim.

Wojna rosyjsko-ukraińska 14 lipca 2022 miasto stało się celem ataku rakietowego. Według danych ukraińskich zniszczone lub poważnie uszkodzone zostały placówka medyczna oraz budynki mieszkalne i biurowe w centrum miasta. Policja zgłosiła ponad 100 rannych, z czego około 50 było w stanie ciężkim. Rosyjska propaganda twierdziła, że celem był „Dom Oficerów” rzekomo pełny „nazistów”, jednak w rzeczywistości jest to centrum kulturalne. Tego dnia miał się tam odbyć koncert piosenkarki Roksolany, a jeden z członków jej zespołu zginął.

W nocy z 15 na 16 lipca 2025 roku Rosja przypuściła zmasowany atak na Ukrainę, używając pocisków balistycznych Iskander-M oraz około 400 dronów typu Shahed i dronów symulacyjnych. Atak dotknął dwie firmy: polską Grupę Barlinek i ukraińską Green Cool. W Barlinku osiem osób zostało rannych (w tym dwie z poważnymi oparzeniami), a hale produkcyjne i urządzenia zostały uszkodzone, co spowodowało wstrzymanie produkcji na kilka miesięcy. W firmie Green Cool zniszczone zostały moce produkcyjne. Ponadto uszkodzone zostały cztery budynki mieszkalne w pobliżu zakładówOficjalne raporty o ataku na infrastrukturę przemysłową w lipcu 2025 r..

Muzea W Winnicy działają następujące muzea: Muzeum Narodowe Dwór Nikołaja Pirogowa; Winnickie Muzeum Literackie Mychajła Kociubynskiego; Winnickie Obwodowe Muzeum Krajoznawcze; Winnickie Obwodowe Muzeum Sztuki oraz Muzeum Sztuki Garncarskiej im. Oleksandra Łucyszyna; Wojskowo-historyczne muzeum Sił Powietrznych Ukrainy; Muzeum Holokaustu w Winnicy oraz Muzeum żydowskiego życia codziennego; Muzeum Winnicy; Muzeum winnickich tramwajów; Muzeum modeli transportu; Muzeum ukraińskich znaczków pocztowych im. Jakowa Bałabana; Muzeum Pamięci Bojowników Obwodu Winnickiego; Muzeum AutoMotoVeloFotoTeleRadio.

Zabytki

XV–XVII wiek zamek XVI wieku (pozostała po nim tylko góra zamkowa nad Południowym Bugiem – Bohem); kościół i kolegium jezuitów z lat 1610–1617 w stylu barokowym, obecnie archiwum obwodowe; mury miejskie z XVII wieku (potrzebują rekonstrukcji);

XVIII wiek kościół oo. kapucynów z 1746 roku, fundacji starosty Ludwika Kalinowskiego; drewniana cerkiew św. Mikołaja z 1746 r. kościół i klasztor dominikanów z 1758 roku w stylu barokowym, w miejscu starszego z XVII wieku, fundacji sędziego Michała Grocholskiego. Po upadku powstania listopadowego zamieniony w 1832 roku przez Rosjan na prawosławny sobór Przemienienia Pańskiego. Po 1839 roku zmieniono kształt hełmów wież na czterospadowe. Po 1917 roku wieże obniżono. Wiosną 1920 roku kościół zwiedzali Józef Piłsudski z Semenem Petlurą. W 1930 roku władze radzieckie umieściły w kościele składy, a od 1962 roku salę gimnastyczną. Od 1980 do 1990 roku mieściła się tu sala muzyczna. Obecnie katedra eparchii Kościoła Prawosławnego UkrainyСвято-Преображенский Кафедральный Собор. Винница город.;

XIX–początek XX wieku Pałac Grocholskich w Pietniczanach; dom Grocholskich (współcześnie biblioteka medyczna); kaplica z tablicą ku czci pomordowanych Polaków na terenie dawnego Cmentarza Polskiego (ob. Centralnyj Gorodskij Park); Narodowe muzeum-dom Nikołaja Pirogowa II połowy XIX wieku; dworzec kolejowy 1870 r., przebudowany w latach 1950.; koszary wojskowe z lat 1887–1889; gmach dawnej szkoły średniej z lat 1888–1891; Synagoga Główna z 1897 r.; kamienice z XIX i XX w., w tym: willa kapitana Czetkowa z początku XX wieku w stylu secesyjnym, proj. Wasyl Listowniczyj; dom lekarza Nowińskiego, w którym przebywał w roku 1920 Józef Piłsudski; dom mecenasa Długołęckiego w stylu secesyjnym z początku XX wieku; kompleks szkolny na Starym Mieście z pocz. XX w.; gmach sądu okręgowego z pocz. XX w., później przebudowany, proj. Hryhorij Artynów; cerkiew Zmartwychwstania Chrystusa z 1910 r. proj. Hryhorij Artynów; gmach miejskiej dumy z 1911 r., proj. Hryhorij Artynów, w którym gościł w 1920 Józef Piłsudski (wizytę upamiętnia tablica w językach polskim i ukraińskim); wieża ciśnień z 1912 r., proj. Hryhorij Artynów; Hotel Savoy w stylu eklektycznym z r. 1912, proj. Hryhorij Artynów; budynek poczty z 1912 r.

Transport W pobliżu Winnicy mieści się port lotniczy Winnica, który obsługiwał m.in. loty do Warszawy i Tel Awiwu od 2010 do 2019 roku. Był jedynym funkcjonującym międzynarodowym portem lotniczym w środkowej Ukrainie. Podczas epidemii COVID-19 lotnisko zostało zamknięte i było przygotowane do rekonstrukcji. Otwarcie nowego portu lotniczego było zaplanowane na 2023 r., ale 6 marca 2022 roku lotnisko zostało znacznie uszkodzone przez atak 8 rosyjskich rakiet.

Znajdują się tu także dworce autobusowy oraz kolejowy. Według stanu na styczeń 2023 roku przez stację kolejową w Winnicy jeżdżą pociągi do Kijowa, Lwowa, Odessy, Zaporoża, Czernihowa, Sum oraz polskiego Przemyśla.

Komunikacja miejska jest obsługiwana przez tramwaje, trolejbusy i autobusy.

Na dzień 1 lipiec 2026 r. w mieście działało 140 zmodernizowanych tramwajów i trolejbusów. Cały transport publiczny w Winnicy opiera się na systemie płatności zbliżeniowych. Opłata za przejazd jest możliwa na kilka sposobów: za pomocą municypalnej karty winnyczanyna; karty płatniczej z technologią NFC; poprzez skanowanie kodu QR w aplikacjach mobilnychPrivat24 oraz monobank; dowolną kartą bankową za pośrednictwem Google Pay, Apple Pay lub bezpośrednio przez walidator.

Ludzie związani z Winnicą

Koriatowicze – ród wielkolitewski, wywodzący się od Koriata Giedyminowicza, zmarłego ok. 1365 roku. Jego synowie: Aleksander, Konstanty, Jerzy i Fiodor opanowali w poł. XIV wieku Podole, w tym Winnicę;

Konstanty Ostrogski (1460–1530) – książę, pierwszy hetman wielki litewski w latach 1497–1500 i 1507–1530, namiestnik bracławski i winnicki w 1497 roku;

Iwan Bohun (zm. 1664) – pułkownik kozacki, jeden z głównych przywódców powstania Chmielnickiego;

Grocholscy – polski ród szlachecki, dziedzicowie kilku miast na Podolu w XVIII – XIX wieku, w tym Woronowicę, Strzyżawkę i Pietniczany obok Winnicy;

Paweł Antoni Fontana (1696–1765) – architekt nadworny rodu Sanguszków, autor kościółu klasztornego dominikanów w Winnicy(1758–1779);

Dionizy Mikler (1762–1853) – architekt krajobrazu pochodzenia irlandzkiego, autor angielskiego parku 1831 r. w Pietniczanach;

Mikołaj Pirogow (1810–1881) – lekarz chirurg, autor klasycznego atlasu anatomii, wydanego w latach 1852–1859, pierwszy zastosował opatrunek gipsowy w leczeniu złamań kończyn;

Mychajło Kociubynski (1864–1913) – ukraiński pisarz, autor powieści i nowel psychologiczno-społecznych;

Nathan Altman (1889–1970) – malarz żydowskigo pochodzenia, przyjaciel Dawida Burluka, autor słynnego portretu poetki Anny Achmatowej;

Mykoła Łeontowycz (1889–1970) – ukraiński kompozytor, dyrygent, autor Szczedryka, piosenki świątecznej, znanej w świecie jako Carol of the Bells;

Hryhorij Artynów (1860–1919) – architekt miejski Winnicy (1900−1919), autor ponad 30 budynków, w tym hotelu „Savoy”, miejskiego teatru, wieży cieśnień, miejskiej dumy oraz innych;

Mykoła Owodów (1864–1941) – burmistrz Winnicy od 30 marca 1899 do początku 1917 roku;

Symon Petlura (1879–1926) – ukraiński polityk, Przewodniczący Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1919–1926;

Nastia Prysiażniuk (1894–1987) – ukraińska folklorystka, etnograf, Pedagog;