Etiopia

Etiopia (, trl. ), oficjalnie Federalna Demokratyczna Republika Etiopii (, trl. yeʾĪtiyoṗṗya Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk) – państwo położone w Afryce Wschodniej bez dostępu do morza. Stolicą Etiopii jest Addis Abeba. Powierzchnia kraju wynosi 1 120 000 km². Graniczy z Erytreą (912 km), Dżibuti (349 km), Somalią (1600 km), Kenią (861 km), Sudanem (769 km) i Sudanem Południowym (837 km). Liczba mieszkańców w 2023 roku wynosiła 128 691 692 mieszkańców, a w 2025 roku według szacunków podanych przez Bank Światowy 135,5 miliona. Od 2020 roku językami urzędowymi Etiopii są: amharski, roboczymi także: oromo, somalijski, tigrinia, afar. Etiopia dzieli się na dwanaście stanów (kilil) i dwa miasta wydzielone (Addis Abebę i Dire Daua). Walutą Etiopii jest birr (ETB) dzielący się na 100 centów.

Kraj należy do Organizacji Narodów Zjednoczonych, Unii Afrykańskiej, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Międzynarodowej Organizacji Pracy, Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju i BRICS.

Geografia thumb|upright|left|Powierzchnia Etiopii na zdjęciu satelitarnym thumb|upright|left|Nil Błękitny

Etiopia stanowi jedno z państw tzw. Rogu Afryki. Prawie całą powierzchnię kraju pokrywają wyżyny i góry, więcej niż połowa kraju znajduje się na wysokości powyżej 1200 m n.p.m. W zachodniej części Etiopii znajduje się Wyżyna Abisyńska (której wysokość osiąga od 1700 do 3500 m n.p.m.), w południowo-wschodniej Wyżyna Somalijska. Najwyższym szczytem na Wyżynie Abisyńskiej jest Ras Daszan, będący czwartym co do wielkości szczytem w Afryce. Źródła podają dwie różne wysokości szczytu: 4550 lub 4620 m n.p.m.. Charakterystyczną cechą rzeźby Wyżyny Abisyńskiej są , będące głęboko wciętymi dolinami i stoliwami. Najwyższym szczytem na Wyżynie Somalijskiej jest , osiągające 4307 m n.p.m.. Wyżyny są rozdzielone Rowem Abisyńskim, stanowiącym część Wielkich Rowów Afrykańskich. Rów Abisyński rozszerza się na północy, tworząc Kotlinę Danakilską. Najniższy punkt w kotlinie znajduje się 130 m p.p.m. Kotlina charakteryzuje się licznymi jeziorami oraz kilkoma czynnymi wulkanami. Góry na zachodzie kraju stromo opadają ku Sudanowi.

Na północy kraju występują pustynie i suche sawanny, w południowo-zachodniej części kraju zaś wilgotne lasy równikowe.

Główne rzeki Etiopii to: Nil Błękitny, Uebi Szebelie, Omo, Auasz. Podczas letnich deszczów rzeki silnie wzbierają, w porach suchych często wysychają. Największe jeziora to Tana i Abbaja Hajk.

Większa część Etiopii znajduje się w klimacie podrównikowym, na Wyżynie Abisyńskiej przeważa klimat wilgotny, w północno-wschodniej części kraju pustynny. Roczne opady w środkowej części wynoszą 1500–1800 mm, na południowym wschodzie 150–600 mm, w strefie przybrzeżnej lokalnie poniżej 50 mm. Zapadlisko Kotliny Danakilskiej jest jednym z najgorętszych obszarów Ziemi. Średnia temperatura roczna w zapadlisku wynosi 25–35 °C przy bardzo wysokiej wilgotności powietrza.

Etiopia charakteryzuje się bogatą fauną. Żyją tu m.in: słonie, nosorożce, bawoły, liczne gatunki ptaków i gadów. W Parku Narodowym Simien żyją pawian dżelada, lis rudy oraz koziołek skalny, będące gatunkami endemicznymi. Ponad 400 gatunków ptaków żyje w dolinie rzeki Auasz.

Etiopia jest ojczyzną kawy. Z tego kraju pochodzi również wiele odmian pszenicy i jęczmienia. W kraju znajduje się trzynaście parków narodowych.

Ustrój polityczny thumb|upright|left|Abiy Ahmed Ali, premier Etiopii od 2 kwietnia 2018 roku thumb|upright|left|Taye Atske Selassie, prezydent Etiopii od 7 października 2024 roku Zgodnie z z 1994 roku Etiopia jest republiką federalną z prezydentem jako głową państwa. Prezydenta wybiera parlament na sześcioletnią kadencję. Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament (Zgromadzenie Federalne), składające się z Rady Przedstawicieli Ludowych i Rady Federacji. Rada Przedstawicieli Ludowych liczy 548 deputowanych, wybieranych w wyborach powszechnych na pięć lat. Rada Federacji liczy 117 członków, wybieranych pośrednio przez reprezentantów poszczególnych grup etnicznych. Władzę wykonawczą sprawuje rząd. Ne czele rządu stoi premier powołany przez parlament. Od 2 kwietnia 2018 roku premierem Etiopii jest Abiy Ahmed Ali, a od 7 października 2024 roku prezydentem Etiopii Taye Atske Selassie.

Historia Początki państwowości W I tysiącleciu p.n.e. afrykańskie wybrzeże Morza Czerwonego zaczęło być zajmowane przez ludy wywodzące się z Półwyspu Arabskiego. W I w. n.e. w północnej części Etiopii rozwinęło się państwo Aksum. Ok. 333 roku władca Aksum przyjął chrzest, w następnych latach zaś trwała chrystianizacja państwa. Aksum zaczęło upadać pod koniec VI wieku. Przyczyną upadku było między innymi odcięcie państwa przez Persów od szlaków handlowych wiodących przez Półwysep Arabski. Na skutek podbojów arabskich w VII wieku Etiopia została odizolowana od pozostałego świata chrześcijańskiego. Między VIII a X wiekiem centrum Cesarstwa Etiopii (zwanego również Abisynią) przeniesiono do górzystych rejonów, położonych w głębi kraju. Na przełomie XII i XIII wieku władzę objęła dynastia Zague. Siedzibą dynastii Zague była Roha, przemianowana później na Lalibelę. Pod koniec XII wieku rozpoczęto wykuwanie kościołów skalnych w Lalibeli.

Ok. 1270 roku władzę objęła dynastia z ludu Amhara. Zgodnie z tradycją etiopską lud ten miał wywodzić się od króla Izraela Salomona, a także miał być spokrewniony z dynastią rządzącą w Aksum. Pierwszym władcą z ludu Amhara był Jykuno Amlak, panujący w latach 1270–1285. W latach 1331–1445 monarchia toczyła walki z sąsiadującymi z nią sułtanatami muzułmańskimi. Podczas wojen kraj zdołał poszerzyć swoje granice (m.in. w 1415, opanowując sułtanat Ifat). Panujący w latach 1434–1468 cesarz Zara Jaykob Konstantyn powiększył obszar państwa oraz podjął starania w celu unifikacji monarchii. W tym celu cesarz wprowadził nowy podział administracyjny, ujednolicił zasady wiary i wprowadził monofizytyzm obrządku etiopskiego jako obowiązującą religię.

W latach 1529–1559 Etiopia walczyła z muzułmanami, atakującymi z terenów obecnej Somalii, oraz plemionami koczowniczymi Oromo. Podczas wojen doszło do zniszczenia kulturalnego dorobku kraju. Panujący w latach 1508–1540 cesarz Lybne Dyngyl zwrócił się do Portugalii o pomoc wojskową. Portugalia udzieliła pomocy, zaś jedną z jej konsekwencji było sprowadzenie portugalskich misji jezuickich. Pod wpływem prowadzonych przez jezuitów dysput politycznych cesarz Susnyjos I (panujący w latach 1607–1632) przyjął katolicyzm oraz ogłosił go religią państwową. Na skutek decyzji cesarza w kraju wybuchły zamieszki wśród ludności broniącej rodzimej tradycji. Susnyjos I porzucił katolicyzm i zrzekł się władzy, zaś w 1633 roku jezuici zostali wygnani. W następnych latach Etiopia izolowała się od wpływów europejskich.

Rozpad państwa i ponowne zjednoczenie Pomiędzy XVIII a XIX wiekiem w Etiopii dochodziło do zamieszek i rozpadu kraju na niezależne państwa. Dalszy rozpad zakończył się po objęciu władzy przez cesarza Teodora II, panującego w latach 1855–1868. Teodor II podbił i zjednoczył środkową i północną część kraju, przeprowadził reformę podatkową, ograniczył handel niewolnikami, budował drogi, modernizował wojskowo oraz planował wyparcie muzułmanów z wybrzeży Morza Czerwonego. Teodor II chciał zawiązać współpracę z Wielką Brytanią, ale zawiódłszy się uwięził jej przedstawiciela razem z grupą Europejczyków. Na skutek kryzysu do Etiopii została wysłana ekspedycja pod wodzą Roberta Napiera. Brytyjczycy zdołali zdobyć stolicę Etiopii Mekdelę. Następca Teodora II Jan IV, panujący w latach 1872–1889, starał się utrzymać jedność kraju i dążył do unifikacji jej regionów. Jan IV walczył z plemionami Oromo, mahdystami i Egiptem. Po śmierci Jana IV w jednej z bitew z Egiptem władzę kraju objął Menelik II. Doprowadził on do ostatecznego zjednoczenia państwa (podbijając południowe regiony), utrzymania niepodległości, unowocześnił system zarządzania państwem, zezwalał na utrzymanie przedstawicielstw europejskich w stolicy, jednocześnie głosząc neutralność i niezależność Cesarstwa. Za panowania Menelika II Francuzi zbudowali łączącą nową stolicę Addis Abebę z portem morskim w Dżibuti.

W 1882 roku rozpoczęła się penetracja włoska. Abisynia początkowo utrzymywała przyjazne relacje z Włochami, w 1889 roku podpisała traktat w Uccialli, ustalający granice włoskiej Erytrei. W 1886 roku założono Addis Abebę, która w 1892 roku została nową stolicą kraju (według innych źródeł miasto założone w 1887, a stolicą zostało w 1889 roku). Na tle interpretacji traktatu w 1894 roku wybuchła wojna między Etiopią a Włochami. Włochy, dążące do objęcia Etiopii protektoratem, nie zdołały pokonać wojsk etiopskich w bitwie pod Aduą w 1896 roku, co przyczyniło się do zahamowania włoskiej ekspansji.

Pierwsze lata rządów Hajle Syllasje I i okupacja włoska thumb|upright|left|Hajle Syllasje I, ostatni cesarz Etiopii panujący w latach 1930–1936 i 1941–1974 thumb|upright|Wojna włosko-abisyńska – W 1913 roku następcą Menelika II został jego wnuk Lydż Ijasu, muzułmanin wspierający politykę Niemiec i Turcji. W 1916 roku Lydż Ijasu został obalony przez duchowieństwo koptyjskie i możnowładców amharskich, wspartych przez Francję i Wielką Brytanię. Władzę w kraju objęła córka Menelika II Zeuditu, a współrządzącym regentem został ras Teferi Mekonnyn, spokrewniony z Menelikiem II. Po śmierci Zeuditu w 1930 Teferi Mekonnyn objął władzę i przyjął imię Hajle Syllasje I. W 1931 roku wprowadził oraz zwołał parlament, zatrzymując jednak dla siebie władzę osobistą. Wprowadzenie reform utrudniały tendencje odśrodkowe, rewolty na północy kraju i w Ogadenie, a w latach 1935–1936 druga wojna włosko-abisyńska. Atak Włoch zakończył się okupacją kraju i przyłączeniem Etiopii do Włoskiej Afryki Wschodniej.

Powrót Hajle Syllasje I do władzy W 1941 roku wojska brytyjskie wsparte etiopskimi oddziałami partyzanckimi wyzwoliły kraj (kampania abisyńska). Hajle Syllasje I wrócił do władzy i kontynuował reformy, m.in. wzmacniając władzę centralną, pozbawiając gubernatorów prowincji dotychczasowych przywilejów i samodzielności. Po II wojnie światowej Etiopia prowadziła aktywną politykę zagraniczną. Angażowała się w mediacje w afrykańskich konfliktach międzynarodowych, uczestniczyła w pracach nad utworzeniem Organizacji Jedności Afrykańskiej. W 1952 roku do Etiopii przyłączono Erytreę. Erytrea uzyskała status prowincji autonomicznej. Przez pierwsze lata Erytrea posiadała własny rząd i parlament, w następnych latach Hajle Syllasje I systematycznie odbierał uprawnienia autonomii Erytrei. Autonomię Erytrea utraciła 14 października 1962 roku, kraj stał się prowincją Etiopii. W 1955 roku uchwalono . W 1960 roku podjęto próbę zamachu stanu (tzw. rewolucji grudniowej). W latach 60. uwidoczniły się dążenia grup etnicznych do niepodległości. W 1967 roku w Erytrei wybuchły pierwsze zamieszki wymierzone przeciwko Etiopii. Zamieszki te przekształciły się w 1970 roku w walki partyzanckie (wojna o niepodległość Erytrei). W latach 1972–1973 kraj nawiedziła klęska głodu, wywołana suszą i ukrywaniem przez urzędników państwowych informacji o głodzie. Na jej skutek zmarło co najmniej 200 tys. osób.

Rządy Dergu thumb|upright|Mengystu Hajle Marjam – przewodniczący Dergu, sprawującego władzę nad Etiopią w latach 1974–1987, następnie prezydent Etiopii w latach 1987–1991