thumb|240px|Lapidarium, w którym zgromadzono najstarsze nagrobki thumb|240px|Grób ks. Juliusza Schmidta (1837–1929) thumb|240px|Mogiła rozstrzelanych 2 października 1939 r. przed kościołem św. Mikołaja, na rynku w starym Fordonie thumb|240px|Tablica ku czci pomordowanych Cmentarz św. Jana w Bydgoszczy – cmentarz katolicki. Jest obok cmentarza Starofarnego najstarszą zachowaną nekropolią w Bydgoszczy

Lokalizacja Cmentarz znajduje się na osiedlu Stary Fordon, we wschodnich rubieżach Bydgoszczy, w pobliżu rzeki Wisły. Teren cmentarza przylega od wschodu do ul. Cechowej, między ul. Pielęgniarską a Kryształową.

Historia Cmentarz św. Jana do 1990 r. należał do parafii św. Mikołaja, która wówczas była jedyną parafią katolicką na terenie Starego Fordonu. Cmentarz ten założono po 1780 r., w pewnym oddaleniu od świątyni parafialnej, co zostało wymuszone nowymi przepisami władz pruskich. Wcześniejszy cmentarz przykościelny, po raz pierwszy w źródłach pisanych odnotowano w 1555 r., a istniał on do końca XVIII wieku, przy kościele św. Mikołaja, częściowo w obrębie dzisiejszego rynku w Starym FordonieGąsiorowski Bogdan Paweł, Zyglewski Zbigniew: Cmentarze fordońskie [w.] Dzieje Fordonu i okolic. Praca zbiorowa pod red. Zdzisława Biegańskiego. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 1997. .

Cmentarz przy ul. Cechowej został odnotowany po raz pierwszy w wizytacji parafialnej w 1781 r. Był to drugi cmentarz parafii św. Mikołaja, założony zgodnie z nowym zwyczajem tworzenia cmentarzy za miastem. W 1781 r. nikt jeszcze nie był na nim pochowany. Pochówki rozpoczęły się po likwidacji starego cmentarza przykościelnego w pierwszym dziesięcioleciu XIX wieku. Do końca lat 20. XX w. był to główny katolicki cmentarz dla mieszkańców Fordonu i okolic.

Kościół św. Jana został wzniesiony w latach 1878–1879 dla fordońskiej gminy ewangelickiej, która posiadała również swój cmentarz, położony na wschód od obecnego. Został on zdewastowany po II wojnie światowej, a do dziś zachował się tylko jeden nagrobek (należący do Pauliny Schwarz z domu Heise (1853–1932), z zatartą inskrypcją). 17 września 2017 odsłonięto tu lapidarium upamiętniające nekropolię ewangelickąMałgorzata Czajkowska Lapidarium upamiętniło cmentarz fordońskich ewangelików. Niektórych zmarłych z tego cmentarza ekshumowano i pochowano na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Bydgoszczy. Rekordowo niski poziom Wisły w czasie letniej suszy 2015 pozwolił odkryć kolejne nagrobki z tego cmentarza, które po 1945 posłużyły do umacniania nadbrzeży. Najstarszy nagrobek znaleziony w Wiśle pochodzi z 1894 rokuWojciech Bielawa Wisła ma teraz niecały metr głębokości. Co odsłoniła?, bydgoszcz.gazeta.pl, 20.08.2015niewielkie cmentarze ewangelickie istniały także we wsiach, wchłoniętych w latach 70. XX w. przez „Nowy Fordon”: Zofinie (od 1899 r.), Pałczu (zachowane resztki mogił). Od ok. 1850 r. do 1950 na terenie przylegającym od wschodu do cmentarza ewangelickiego istniał także cmentarz więzienny Zakładu Karnego w Fordonie.

W 1990 r. po erygowaniu parafii katolickiej św. Jana przyznano jej cmentarz przy ul. Cechowej. W latach 90. XX w. przeprowadzono prace porządkowe. Utworzono lapidarium przenosząc niektóre stare nagrobki z ich dotychczasowego miejsca. Przy tej okazji uległo zniszczeniu kilka zabytkowych nagrobków z końca XIX i początków XX wieku.

W 1991 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków.

Charakterystyka Cmentarz posiada powierzchnię 0,5 ha. W 1996 r. na jego terenie było pochowanych 1 tys. osóbWoźniak Zbigniew: Bydgoskie cmentarze. [w.] Bydgoska Gospodarka Komunalna. Bydgoszcz 1996. . Najstarszym zachowanym nagrobkiem na cmentarzu jest żeliwny krzyż z 1839 r. umieszczony na cokole z piaskowca z grobu księdza Ignacego Kriegera.

Najstarsze i najciekawsze nagrobki zachowane na cmentarzu znajdują się w lapidarium: ks. Ignacy Krieger (1769–1839) – proboszcz fordoński, Marianna Pankowska (1833–1878) – córka mistrza kowalskiego, ks. Jan Gramse (1802–1879) – ur. w Kościerzynie, proboszcz koronowski (1832–1851), a następnie fordoński (od 1851 r.), Augustyn Wermuth (1800–1882), ur. w Rybniku, mieszkał w Fordonie, jego synem był ks. Juliusz (1837–1906) administrator parafii fordońskiej, Ignacy Kaszewski (1817–1891) – urodzony i zamieszkały w Jarużynie, Ludwik Karsten (1893–1909), na postumencie inskrypcje: polska i niemiecka, ks. Franciszek Litewski (1865–1934), ur. w Gniewie, duszpasterz zakładu karnego, Jan Sobieski (1858–1929) – organista fordoński, Kazimierz Grewing (1859–1929), lekarz i jego żona Antonina z Kuczyńskich, Jan Sikorski (1847–1936), bednarz, ur. w Fordonie, Rodzina Pękalów z Jarużyna (II połowa XIX wieku), Rodzina Rzeźniackich z Fordonu.

Poza terenem lapidarium na uwagę zasługują groby następujących osób: ks. Robert Reymann (1823–1883) – ur. w Kłodzku, proboszcz fordoński, Leonard Karol Reinhard (1871–1923), ur. w Wiedniu, chemik, ks. Juliusz Schmidt (1837–1929), ur. w Kartuzach, wikary w Toruniu, następnie w Tczewie, proboszcz w Bobrowie (od 1869), w Fordonie (od 1884), dziekan fordoński (1896–1912), odznaczony Orderem Orła Czerwonego IV Klasy, Antoni Zieliński (1839–1935), ur. w Ryńsku, restaurator na dworcu kolejowym w Fordonie.

Na cmentarzu znajduje się również wspólna mogiła ofiar egzekucji wykonanej przez niemiecki Selbstschutz 2 października 1939 r. przed kościołem na rynku fordońskim. Spoczywają tu: Wacław Wawrzyniak (1894–1939) – powstaniec wielkopolski, burmistrz Fordonu od 1921 r., Benon Kaszewski – drogerzysta, Albin Piotrowski (1923–1939) – gimnazjalista, Waldemar Podgórski – rzeźnik, Stefan Zalesiak – maszynista w papierni w Fordonie, Polikarp Ziółkowski – właściciel przetwórni owoców w Fordonie, ks. Hubert Raszkowski – wikary, ks. prałat Henryk Szuman ze Starogardu.

Galeria

Zobacz też Cmentarze w Bydgoszczy

Przypisy

Bibliografia Gąsiorowski Bogdan Paweł, Zyglewski Zbigniew: Cmentarze fordońskie [w.] Dzieje Fordonu i okolic. Praca zbiorowa pod red. Zdzisława Biegańskiego. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 1997. Woźniak Zbigniew: Bydgoskie cmentarze. [w.] Bydgoska Gospodarka Komunalna. Bydgoszcz 1996.

Jan Kategoria:Zabytkowe cmentarze w Bydgoszczy Kategoria:Fordon