Krasnystaw

Krasnystaw – miasto w Polsce w województwie lubelskim, siedziba władz powiatu krasnostawskiego, przy ujściu rzeki Żółkiewki do Wieprza. Położone na terenie Działów Grabowieckich i Wyniosłości Giełczewskiej.

Herb miasta przedstawia dwa karpie na niebieskim tle, umieszczone naprzemianlegle jeden nad drugim. Motyw dwóch ryb występował na pieczęciach miejskich już w okresie staropolskim, jednak jako karpie zaczęto je jednoznacznie przedstawiać dopiero w XIX wieku. Według heraldyka Henryka Seroki wcześniejsze przedstawienia mogły wyobrażać jesiotry i nawiązywać do herbu Wadwicz Jana Mężyka z Dąbrowy, związanego z organizacją miasta. Flaga Krasnegostawu jest prostokątną, żółtą tkaniną z umieszczonym na środku herbem miasta. Miejscowość posiada swój hejnał.

Krasnystaw położony jest na historycznej Rusi Czerwonej, w dawnej ziemi chełmskiejJuliusz Willaume (red.): Ziemia Chełmska. Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1961, s. 51.. Miasto królewskie lokowane w 1394 roku, do czasu rozbiorów w granicach województwa ruskiegoZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 168.. Krasnystaw uzyskał prawo składu w 1525 rokuStan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 137..

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego na 31 grudnia 2025 r. Krasnystaw liczył 16 850 mieszkańców.

Położenie thumb|left|Herb miasta przy wjeździe do Krasnegostawu Krasnystaw znajduje się na terenie Ekologicznego Systemu Obszarów Chronionych oraz fragmencie Grabowiecko-Strzeleckiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.

Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 42,13 km².

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa chełmskiego.

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 17, która jest częścią międzynarodowej drogi E372. Przebiega tędy również linia kolejowa nr 69 z przystankami: Krasnystaw Fabryczny, Krasnystaw Miasto, obsługującymi pociągi pasażerskie m.in. do Lublina, Warszawy, Bydgoszczy i ZamościaGenerator plakatowych rozkładów jazdy pociągów, w tym dla przystanku Krasnystaw Miasto..

Odległości do najbliższych miast w linii prostej: Lublin – 55 km Chełm – 27 km Zamość – 30 km

Struktura powierzchni Powierzchnia Krasnegostawu wynosi 4213 ha. Według danych zawartych w Strategii Rozwoju Miasta Krasnystaw na lata 2023–2027 z perspektywą do 2030 roku strukturę użytkowania gruntów tworzą m.in.:

3038 ha – użytki rolne, w tym: 2019 ha – grunty orne 716 ha – łąki trwałe 38 ha – sady 30 ha – pastwiska trwałe 399 ha – lasy i grunty zalesione 58 ha – wody, w tym 50 ha wód płynących i 8 ha wód stojących 180 ha – drogi 23 ha – tereny kolejowe i inne tereny komunikacyjne 272 ha – zabudowane tereny mieszkaniowe 21 ha – niezabudowane tereny mieszkaniowe 34 ha – nieużytki

Historia thumb|left|Zygmunt Vogel – „Widok zamku w Krasnymstawie” (1794) Miasto zostało założone na gruntach wsi Szczekarzew. Prawa miejskie otrzymało w akcie Władysława Jagiełły sporządzonym w Krakowie 1 marca 1394Kazimierz Stołecki, Krasnystaw – rys historyczny, Puławy 2008, s. 49.. W XV wieku dzięki położeniu na trakcie handlowym Pomorze-Lublin-Lwów nastąpił rozwój miasta. W 1525 Krasnystaw otrzymał prawo składu soli i miodu. W 1554 miasto uzyskało przywilej de non tolerandis JudaeisMaurycy Horn, Żydowski ruch osadniczy w miastach Rusi Czerwonej, w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego, 1974, nr 2 (90), s. 11.. Stanowił on także ośrodek handlu zbożem i rzemiosła. W latach 1490–1826 był on siedzibą biskupów chełmskich. Po likwidacji diecezji chełmskiej i utworzeniu diecezji lubelskiej w 1805 Krasnystaw funkcjonował również jako stolica diecezji lubelskiej. Pełnił również funkcję starostwa grodowego i w związku z tym za czasów I Rzeczypospolitej miały tu miejsce sądy szlacheckie: ziemski i grodzkiM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. thumb|left|Edward Gorazdowski – Krasnystaw (1871) W połowie XVII wieku, w czasie wojen polsko-szwedzkich, zniszczono zamek i mury miejskie.

Od końca XVIII wieku Krasnystaw pełnił również funkcję miasta garnizonowego. W 1790 Krasnystaw był jednym ze stanowisk 4 Brygady Kawalerii Narodowej, której żołnierze uczestniczyli następnie w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 roku i insurekcji kościuszkowskiej.

Od 1795 miasto znajdowało się w zaborze austriackim, od 1809 w Księstwie Warszawskim, a od 1815 w Królestwie Polskim.

W okresie Królestwa Polskiego Krasnystaw był jednym z garnizonów Dywizji Ułanów. W mieście mieściło się dowództwo II Brygady Ułanów, a w latach 1820–1830 stacjonował tu 2 Pułk Ułanów. Jesienią 1830 w Krasnymstawie znajdowały się sztab oraz 3. i 4. szwadron pułku. Jednostka dysponowała w mieście koszarami, trzema stajniami, ujeżdżalnią i lazaretem.

Podczas powstania styczniowego jazda polska odniosła tu zwycięstwo, atakując garnizon rosyjski. W XIX wieku miasto stanowiło ośrodek usługowy. W mieście stacjonowały także jednostki armii rosyjskiej, m.in. 4 Charkowski Pułk Ułanów, 6 Klasticki Pułk Huzarów, bateria 8 Brygady Artylerii oraz oddziały 67 Tarutińskiego i 66 Butyrskiego Pułku Piechoty. Bezpośrednio przed wybuchem I wojny światowej stacjonowała tu 6 Dońska Kozacka Bateria Artyleryjska, wchodząca w skład 1 Dońskiej Dywizji Kozackiej.

Podczas I wojny światowej, miasto w latach 1914–1916 było trzykrotnie zdobywane i w wyniku tego zostało kompletnie zniszczone na skutek walk między wojskami austriackimi i rosyjskimi. Wg relacji miasto było zniszczone w 3/4 i jego stan był katastrofalny. Wg danych prezentowanych na Zjeździe Przedstawicieli Miast i Miasteczek w dniach 8 i 9 września 1917 zorganizowanym przez Wydział Budowlany Głównego Komitetu Ratunkowego i Rady Miejskiej Lublina aż 380 budynków w Krasnymstawie zostało spalonych w wyniku działań wojennych. Było to jedno z najbardziej zniszczonych miast na terenie okupowanym przez Austro-Węgry. W 1916 do Krasnegostawu doprowadzono kolej.

Okres międzywojenny W okresie wojny polsko-bolszewickiej 1920 Krasnystaw był terenem o dużych wpływach komunistów, którzy z sukcesem rozwijali działalność propagandową, w szczególności wśród poborowychJan Szczepański „Władze i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej wobec bolszewickiego zagrożenia w 1920 roku“ Wydawnictwo Sejmowe 2022, ISBN 978-83-7666-720-1, s. 272. W okresie międzywojennym w powiecie krasnystawskim dominowała lewica spod znaku Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”Jan Szczepański „Władze i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej wobec bolszewickiego zagrożenia w 1920 roku“ Wydawnictwo Sejmowe 2022, ISBN 978-83-7666-720-1, s. 166. W 1922 rozpoczęto odbudowę spalonego ratusza.

II wojna światowa W czasie niemieckiej agresji na Polskę, w Krasnymstawie uruchomiono wojskową tzw. policyjną zaporę pomagającą zabłąkanym żołnierzom polskim dotrzeć do formowanych jednostek Wojska Polskiego. Miały tu miejsce także walki z armią niemiecką, w których zginęło ok. 150 polskich żołnierzy. 18 września–19 września 1939 toczyły się tu walki 39 Dywizji Piechoty i brygady kawalerii z niemieckimi jednostkami zmotoryzowanymi.

Podczas okupacji hitlerowskiej (1940–1942) w mieście znajdowało się getto, w którym zamknięto ok. 4 tys. obywateli polskich narodowości żydowskiej. Getto znajdowało się przy ul. Grobla i miało charakter przejściowy, po kilku miesiącach ludność została przetransportowana do obozu w Izbicy i obozu zagłady w Bełżcu (ok. 2 tys. osób). W mieście znajdowało się także więzienie, w którym Niemcy rozstrzelali 395 osób (1939–1944).

W okolicy działała także partyzantka (1940–1944) – Armia Krajowa, Bataliony Chłopskie, Gwardia Ludowa, Armia Ludowa i Narodowa Organizacja Wojskowa-Narodowe Siły Zbrojne. Partyzanci m.in.: uwolnili ok. 300 więźniów z miejscowego więzienia (1943) i zniszczyli 26 pociągów niemieckich (wiosną 1944).

Okres powojenny W latach 1944–1950 na terenie Krasnegostawu i okolic działała partyzantka antykomunistyczna. 5 stycznia 1946 w czasie zabawy urządzonej w budynku zarządu miejskiego wrzucono dwa granaty. Zginęły 3 osoby a 11 zostało rannych.

W okresie Polski Ludowej nastąpił gwałtowny rozwój miasta. W okresie powojennym założono w mieście wodociąg. W 1951 oddano do użytku pierwszą inwestycję przemysłową w mieście – Fermentownię Tytoniu. W 1969 zbudowano Zakłady Wyrobów Sanitarnych zatrudniające ok. 800 osób. W latach siedemdziesiątych powstały tu m.in. Zakłady Przemysłu Odzieżowego (filia warszawskiej „Cory”), Proszkownia Mleka i Cukrownia „Krasnystaw” (w momencie budowy największy tego typu zakład w kraju).

W 1971 roku zapoczątkowano tradycję organizowania „Chmielaków Krasnostawskich”.

W latach 1919–1975 i od 1999 Krasnystaw jest siedzibą powiatu.

Zabytki mały|Barokowy kościół pojezuicki św. Franciszka Ksawerego thumb|Kościół św. Franciszka Ksawerego wraz z kolegium pojezuickim – obecnie Muzeum Regionalne i Biblioteka publiczna thumb|Macewa na cmentarzu żydowskim Zespół klasztoru jezuitów: kościół św. Franciszka Ksawerego w stylu barokowym, z wystrojem (sztukateria, polichromia) kolegium jezuickie z 1720 (w 1730 i 1902 rozbudowane, 2008 całkowity remont i przebudowa), styl barokowy – obecnie muzeum, biblioteka publiczna i Młodzieżowy Dom Kultury im. Marii Konopnickiej Pałac biskupi z pierwszej połowy XVII wieku ufundowany przez bp. Stanisława Gomolińskiego Budynek seminarium (1719–1739) – przebudowany w XIX i XX wieku Zespół klasztoru augustianów: budynki z XIV i XVII wieku (obok zabudowań do 1816 stał zamek): kościół powstały ok. 1458, ufundowany przez Władysława Jagiełłę, zniszczony podczas najazdu tatarskiego, odbudowany w 1458. Przebudowany w 1826 i 1951. Kościół zachował swoją bryłę i oszkarpowane prezbiterium klasztor powstały w drugiej połowie XVII wieku. W październiku 1696 został w nim pochowany ks. bp Stanisław Jacek Święcicki budynki powstałe po 1826 – w 1826 rząd carski odebrał augustianom stary kościół i klasztor. W ramach rekompensaty powstały nowe zabudowania: kościół Trójcy Przenajświętszej – powstały w latach 1837–1839 klasztor – służył jako koszary wojsk carskich w okresie zaborów. W okresie międzywojennym mieściła się w nim Podoficerska Szkoła Łączności. Natomiast w czasie okupacji stacjonowały w nim wojska niemieckie. Obecnie znajduje się w nim szkoła zawodowa Synagoga Cmentarz żydowski; Ratusz miejski z okresu międzywojennego Dwór w zespole dworsko-folwarcznym przy ul. Sikorskiego 10, drewniany, wzniesiony w 1 poł. XIX w., gdy administratorami dóbr byli Marianna i August Kiccy. Wyróżnia się zwartą bryłą o przysadzistych proporcjach, z charakterystycznym portykiem kolumnowym od frontu i wydatnym dachem naczółkowym, pierwotnie poszytym gontem. Oprócz niewątpliwych walorów architektonicznych, ma dużą wartość historyczną, gdyż jest jedyną zachowaną siedzibą starostów na terenie chełmszczyzny Stanowisko archeologiczne w miejscu nieistniejącego zamku w Krasnymstawie, wzniesionego w XIV wieku

W mieście znajduje się także Muzeum Regionalne, zawierające zbiory z dziedzin takich jak m.in.: etnografia, historia, numizmatyka, sztuka i archeologia.

Rosnący na rynku klon jesionolistny został zgłoszony przez Krasnostawski Ruch Ekologiczny „Viridis” do ogólnopolskiego konkursu Drzewo Roku 2018 i zajął I miejsceO konkursie. Klub Gaja (dostęp: 2018-07-19)..

Demografia Dane według stanu na 31 grudnia 2025 roku:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni Populacja 16 850 8832 8018 Udział w populacji 100% 52,4% 47,6% Gęstość zaludnienia 400,0 os./km² —

Na koniec lipca 2026 roku stopa bezrobocia rejestrowanego w powiecie krasnostawskim wynosiła 14,2%. W samym Krasnymstawie zarejestrowanych było wówczas 642 bezrobotnych, w tym 346 mężczyzn oraz 296 kobiet.

thumb|center|700px|Piramida wieku mieszkańców Krasnegostawu w 2023 roku.

Gospodarka W Krasnymstawie i najbliższych okolicach dominuje przemysł spożywczy: Cukrownia „Krasnystaw”