mały|Ojciec Ingmara Bergmana, Erik (1886–1970) mały|Ingmar Bergman w czasie pracy nad filmem Tam, gdzie rosną poziomki (1957) mały|Ingmar Bergman (1958) mały|Ingmar Bergman (1965) thumb|Grób Ingmara Bergmana i na wyspie Fårö thumb|Popiersie Ingmara Bergmana w KielcachPopiersie w Kielcach, w Alei Sław na Skwerze Harcerskim autorstwa Arkadiusza Latosa Ernst Ingmar Bergman (ur. 14 lipca 1918 w Uppsali, zm. 30 lipca 2007 na wyspie Fårö) – szwedzki reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta oraz producent filmowy. Uważany za jednego z najbardziej wpływowych twórców w historii kina.
Życiorys Studiował literaturę i historię sztuki na uniwersytecie w Sztokholmie. Swoją karierę rozpoczął jako reżyser teatralny. W latach 1944–1946 był dyrektorem Teatru w Helsingborgu, 1946–1949 Teatru w Göteborgu, 1952–1958 Teatru w Malmö, 1963–1966 Królewskiego Teatru Dramatycznego w Sztokholmie. Zadebiutował w filmie w latach 40., najpierw jako scenarzysta, potem jako reżyser. W latach 50. zaczął realizować filmy według własnych scenariuszy. Początkowo był bardzo ograniczany przez producentów; jego styl i zainteresowania dopiero się krystalizowały. Pod koniec lat czterdziestych przyjął praktykę przygotowywania przedstawień teatralnych w sezonie zimowym, a kręcenia filmów w letnim, stąd zapewne częsty motyw krótkiego, północnego lata w jego filmach, np. Letni sen, Wakacje z Moniką, Uśmiech nocy, Milczenie. W okresie dyrekcji w Malmö uformowała się grupa aktorów, w skład której wchodzili: Max von Sydow, Gunnar Björnstrand, Bibi Andersson, Harriet Andersson, Ingrid Thulin, a z którymi współpracował zarówno w teatrze, jak i na planie filmowym.
W jego twórczości scenicznej wyodrębnić można kilka kręgów tematycznych i związanych z nimi preferencji repertuarowych, a więc autorów i sztuki, do których powracał po wielokroć. Szczególnie chętnie inscenizował dramaty Henryka Ibsena: Peer Gynt, a zwłaszcza te, poświęcone problematyce kobiecej psychologii: Nora, Hedda Gabler. Od Augusta Strindberga przejął sadomasochistyczne piętno relacji pomiędzy kobietami i mężczyznami: Panna Julia, Sonata widm, Gra snów, obecne także w inscenizacjach dramatów Tennessee Williamsa Tramwaj zwany pożądaniem, Edwarda Albee’ego Kto się boi Virginii Woolf?, Georga Büchnera Woyzeck, Yukio Mishimy Madame de Sade. Osobny krąg tematyczny stanowią inscenizacje szekspirowskie: m.in. Król Lear, Wieczór Trzech Króli – ten ostatni spektakl, Królewskiego Teatru Dramatycznego w Sztokholmie, z Bibi Andersson w roli Violi, pokazano w Warszawie w czerwcu 1975. Motywy przemocy i okrucieństwa wojny obecne były zarówno w inscenizacjach Makbeta oraz Kaliguli Alberta Camusa, jak i niektórych filmach np. Hańba. W Królewskim Teatrze Dramatycznym wyreżyserował również Iwonę, księżniczkę Burgunda Witolda Gombrowicza z Erlandem Josephsonem w roli Króla, pokazaną w Krakowie w październiku 1996 roku. Reżyserował również w teatrze muzycznym: od Wesołej wdówki Franza Lehára po Żywot rozpustnika Igora Strawińskiego, a w filmie zaadaptował Czarodziejski flet Wolfganga Amadeusa Mozarta w formie osiemnastowiecznego przedstawienia w dworskim teatrze w Drottningholmie. Jego reżyseria teatralna odznaczała się przywiązywaniem szczególnej wagi do pracy z aktorem oraz dbałością o dopracowanie scenicznych detali.
Sukcesy filmów Uśmiech nocy, Siódma pieczęć i Tam, gdzie rosną poziomki na festiwalach filmowych w Cannes i w Berlinie w latach 1956 i 1957 poprawiły jego pozycję i pozwoliły na twórczą swobodę. Zrealizował ponad 40 filmów, 140 przedstawień teatralnych, kilkanaście spektakli telewizyjnych; napisał kilkanaście scenariuszy dla innych reżyserów. Jest czołowym przedstawicielem tzw. kina autorskiego.
Z okazji 50-lecia Festiwalu w Cannes ówczesny dyrektor tegoż festiwalu Gilles Jacob poprosił wszystkich żyjących laureatów Złotej Palmy o wybranie laureata Palmy Palm, największego ich zdaniem żyjącego filmowca. Wybór padł na Bergmana.
Charakterystyka twórczości Psychologia i biologia Większość jego filmów to pesymistyczne dramaty psychologiczne, za pomocą których ukazał nieograniczone psychologiczne możliwości kina jako medium. Jego filmy są zarazem bardzo osobiste i bardzo uniwersalne; zawierają spójną wizję człowieka i świata. Przez całą twórczość Bergmana przewijają się pewne stałe motywy: samotność, trudności w kontakcie z drugim człowiekiem, upokorzenie, człowiek wobec śmierci i cierpienia. Cechuje Bergmana niezwykła dosadność, a nawet okrucieństwo w przeprowadzaniu psychicznej wiwisekcji, operowaniu bezlitosnym, biologicznym konkretem, zwłaszcza w przedstawianiu seksualności i śmierci.
Kwestia istnienia Boga
Kwestia istnienia Boga jest jednym z najważniejszych problemów w twórczości Bergmana, który był synem luterańskiego pastora. W początkowej fazie zadaje on rozpaczliwie pytanie o jego istnienie. Szczytowym tego przykładem jest Siódma pieczęć, w której rycerz Antonius Block gra w szachy ze Śmiercią. Tytuł filmu pochodzi z wersetu Apokalipsy św. Jana. Reżyser nawiązuje do wydarzeń z XIV, kiedy to w Europie szalała dżuma. Bergman pokazuje, śmierć w sposób symboliczny, objawia się siedem razy tak w Apokalipsie. Usiłuje się od niej dowiedzieć, co jest po drugiej stronie. Ale nawet Śmierć tego nie wie.
Przełomowy okres w twórczości Bergmana następuje w latach 60.; jego wyrazem jest np. Milczenie. Okres ten to czas rozpaczliwego krzyku wobec konstatacji, że Boga jednak nie ma. Dowodem na nieistnienie Boga jest dla Bergmana kształt świata, składającego się niemal wyłącznie z cierpienia. Hipoteza, że taki świat stworzył Bóg, jest dla Bergmana niedopuszczalna, niemoralna.
W dalszej części twórczości Bergman przechodzi nad tym do porządku dziennego, zajmuje się już relacjami między ludźmi, skoro badanie relacji między człowiekiem a Bogiem jest bezpodstawne wobec nieistnienia Boga. Ten Bóg odbija się wciąż jednak echem, jako swego rodzaju kategoria kulturowa i psychiczna, ale już nikt w Niego w filmach Bergmana nie wierzy. Nawet pastor w filmie Szepty i krzyki mówi, modląc się, że Niebo jest puste i okrutne. A pastor w Gościach Wieczerzy Pańskiej odprawia wprawdzie nabożeństwo w kościele, ale sam już w Boga nie wierzy; kościół jest pusty, pastora słucha tylko jedna kobieta i na dodatek tylko dlatego, że jest w nim zakochana.
Pomimo całego pesymizmu twórczości Bergmana jest w niej coś bardzo konstruktywnego: konstatacja, że Boga nie ma, nie oznacza, że życie jest bez sensu ani że nie istnieje inne sacrum. Sacrum tkwi dla Bergmana w drugim człowieku.
Poglądy Ingmar Bergman w młodości fascynował się ruchem nazistowskim i Adolfem Hitlerem. Uznawał go za „pełnego charyzmy”, który „elektryzował tłum”. Dla młodego Bergmana zagrożeniem był wówczas bolszewizm, nie nazizm. Opinię o nazizmie Bergman zmienił dopiero, gdy dowiedział się o zbrodniach popełnianych w nazistowskich obozach koncentracyjnych. Aktor Stellan Skarsgård wspominał Bergmana jako jedyną znaną mu osobę, która „płakała na wieść o śmierci Hitlera”. Bergman prowokacyjnie opowiadał o sobie w wywiadzie z 1956 roku: „Zawsze byłem burżuazyjny, konserwatywny, reakcyjny – jak zwał, tak zwał”. Mimo to od połowy lat 60. wspierał Szwedzką Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą w podzięce za obfite wsparcie państwowe dla jego projektów. Gdy w 1976 władze jednak aresztowały go za unikanie płacenia podatków (cofnęły później zarzuty wobec niego), reżyser wyemigrował do Niemiec. FIlm Fanny i Aleksander był wobec tego często interpretowany jako krytyka wobec socjalistów i pogodzenie się reżysera z własną burżuazyjną przeszłością.
Życie prywatne Małżonki: Else Fisher (od 1943 do 1947); Ellen Lundström (od 1947 do 1952); Gun Grut (od 1952 do 1959); Käbi Laretei (od 1959 do 1969); (od 1971 do jej śmierci w 1995).
Dzieci: Lena (ur. 1943, z Else Fisher); Eva (ur. 1945, z Ellen Lundström) mężem Evy był szwedzki pisarz Henning Mankell; Jan (ur. 1946, z Ellen Lundström); bliźnięta Mats i Anna (ur. 1948, z Ellen Lundström); Lill-Ingmar (ur. 1951, z Gun Grut); Maria (ur. 1959, z ); Daniel (ur. 1962, z Käbi Laretei); Linn (ur. 1966, z Liv Ullmann).
Nagrody 1948 – nominacja do Złotych Lwów za film Muzyka w ciemności 1948 – nominacja do nagrody Złota Palma – udział w konkursie głównym za film Okręt do Indii 1955 – nominacja do nagrody Złota Palma – udział w konkursie głównym za film Uśmiech nocy 1955 – Nagroda specjalna jury Festiwalu w Cannes za film Uśmiech nocy 1957 – Nagroda specjalna jury Festiwalu w Cannes za film Siódma pieczęć 1958 – Złoty Niedźwiedź w Berlinie za film Tam, gdzie rosną poziomki 1958 – Złota Palma za najlepszą reżyserię na Festiwalu w Cannes za film U progu życia 1958 – nominacja do nagrody Złota Palma – udział w konkursie głównym za film U progu życia 1959 – Nagroda Specjalna Jury na 20. MFF w Wenecji za film Twarz; nominacja do Złotego Lwa 1960 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy scenariusz za film Tam, gdzie rosną poziomki 1961 – Oscar w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny za film Źródło 1961 – nominacja do nagrody Złota Palma – udział w konkursie głównym za film Źródło 1961 – Nagroda specjalna jury Festiwalu w Cannes za film Źródło 1962 – nominacja do Złotego Niedźwiedzia w Berlinie za film Jak w zwierciadle 1963 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy scenariusz za film Jak w zwierciadle 1965 – Guldbagge w kategorii najlepszy reżyser za film Milczenie 1971 – Nagroda im. Irvinga G. Thalberga 1974 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy film za Szepty i krzyki 1974 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy scenariusz i adaptacja za Szepty i krzyki 1974 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy reżyser za Szepty i krzyki 1975 – David di Donatello w kategorii najlepszy reżyser za Szepty i krzyki 1976 – nominacja do Césara w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za Czarodziejski flet 1977 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy reżyser za Twarzą w twarz 1979 – Złoty Glob w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za Jesienną sonatę 1979 – nominacja do Césara w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za Jesienną sonatę 1979 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy scenariusz oryginalny za Jesienną sonatę 1983 – nagroda FIPRESCI na Festiwalu w Wenecji za Fanny i Aleksander 1983 – Guldbagge w kategorii najlepszy reżyser za film Fanny i Aleksander 1984 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za film Fanny i Aleksander 1984 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy reżyser za Fanny i Aleksander 1984 – nominacja do Oscara w kategorii najlepszy scenariusz oryginalny za Fanny i Aleksander 1984 – nominacja do nagrody BAFTA w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za Fanny i Aleksander 1984 – David di Donatello w kategorii najlepszy film zagraniczny za Fanny i Aleksander 1984 – David di Donatello w kategorii najlepszy reżyser za Fanny i Aleksander 1984 – David di Donatello w kategorii najlepszy scenariusz za Fanny i Aleksander 1984 – Złoty Glob w kategorii najlepszy film obcojęzyczny za Fanny i Aleksander 1984 – nominacja do Złotego Globu w kategorii najlepszy reżyser za Fanny i Aleksander 1984 – César w kategorii najlepszy film zagraniczny za Fanny i Aleksander 1993 – Guldbagge w kategorii najlepszy scenariusz za film Dobre chęci 2004 – nominacja do Césara w kategorii Najlepszy film zagraniczny za film Sarabanda (2003)
Filmografia Reżyseria 1946 Kryzys (szw. „Kris”) 1946 Deszcz pada na naszą miłość (Det regnar på vår kärlek) 1947 Okręt do Indii („Skepp till Indialand”) 1948 Muzyka w ciemności („Musik i mörker”) 1948 Miasto portowe („Hamnstad”) 1949 Więzienie („Fängelse”) 1949 Pragnienie („Törst”) 1950 Oda do radości („Till glädje”. ang. „To Joy”) 1950 To się tu nie zdarza („Sånt händer inte här”) 1951 Letni sen („Sommarlek”) 1952 Kobiety czekają („Kvinnors väntan”) 1953 Wakacje z Moniką („Sommaren med Monika”) 1953 Wieczór kuglarzy („Gycklarnas afton”) 1954 Lekcja miłości („En Lektion i kärlek”) 1955 Marzenia kobiet („Kvinnodröm”) 1955 Uśmiech nocy („Sommarnattens leende”)