Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka

Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, RFSRR (, РСФСР; od 7 listopada 1917 do 19 lipca 1918 Rosyjska Republika Radziecka, ros. Российская Советская Республика7 listopada 1917 II Wszechrosyjski Zjazd Rad określił Republikę Rosyjską jako Rosyjską Republikę Radziecką. 16 stycznia 1918 w Deklaracji praw ludu pracującego i wyzyskiwanego III Wszechrosyjski Zjazd Rad, określił Rosyjską Republikę Radziecką jako państwo federacyjne. 19 lipca 1918 weszła w życie uchwalona przez V Zjazd Rad Konstytucja RFSRR, która wprowadziła nazwę Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, obowiązującą do 1991. Richard Pipes, Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; , s. 407–408, 437–438; The first Constitution of RSFSR adopted., potocznie Rosja Radziecka, Rosja Sowiecka) – w latach 1917–1922 niepodległe państwo; w latach 1922–1991 jedna z republik Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, największa powierzchniowo i ludnościowo.

Powstała jako państwo 8 listopada 1917 roku, po zbrojnym obaleniu przez bolszewików Rządu Tymczasowego Republiki Rosyjskiej premiera Aleksandra Kiereńskiego. 10 lipca 1918 jej najwyższa władza – V Wszechrosyjski Zjazd Rad przyjęła konstytucję, która weszła w życie 19 lipca 1918. Konstytucja ta wprowadziła dla państwa nazwę Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, obowiązującą do 1991Tekst konstytucji: Чистяков О.И. Конституция РСФСР 1918 года. (изд. 2-е, перераб.) „Зерцало-М”, Москва 2003 г.. W wyniku porozumienia z 30 grudnia 1922 roku rządzone wspólnie przez bolszewików, lecz formalnie niepodległe: Rosyjska FSRR, Ukraińska SRR, Zakaukaska FSRR i Białoruska SRR powołały do życia Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Od tego momentu RFSRR przestała być suwerennym podmiotem prawa międzynarodowego, stając się de facto najważniejszą z republik ZSRR, na którego organy centralne przeniesiono większość kompetencji władzy państwowej republik związkowych.

W wyniku zawarcia porozumienia białowieskiego (8 XII 1991) i deklaracji o rozwiązaniu ZSRR przyjętej przez Radę Republik Najwyższej Rady ZSRR (26 XII 1991) republika zyskała ponownie niepodległość. Na chwilę po ustąpieniu Gorbaczowa i tuż przed przyjęciem deklaracji o rozwiązaniu ZSRR, Zjazd Narodowych Deputowanych i Rada Najwyższa RFSRR uchwaliły 25 XII 1991 zmianę nazwy państwa na „Federacja Rosyjska – Rosja”. Na mocy dwóch traktatów z Ałmaty (21 XII 1991) Rosji przysługuje stałe miejsce po ZSRR w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i wszystkich innych organizacjach międzynarodowych, w tym prawa własności obiektów dyplomatycznych ZSRR. Jednocześnie jako sukcesora ZSRR i jego międzynarodowych zobowiązań wyznaczono Wspólnotę Niepodległych Państw.

Stolicą RFSRR był do lutego 1918 Piotrogród, w lutym 1918, wobec ofensywy armii niemieckiej przeniesiono ją do Moskwy.

Formalną głową republiki był do 1936 przewodniczący Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (WCIK), od 1936 przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej RFSRR, funkcję szefa rządu pełnił przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych RFSRR (do 1946 roku), a później przewodniczący Rady Ministrów RFSRR. Faktyczna władza była skupiona w rękach sekretarza generalnego partii komunistycznej (kolejno RKP(b), WKP(b) i KPZR), rządzącej w formie dyktatury monopartyjnej.

Symbole państwowe Początkowo flaga Rosji radzieckiej była barwy czerwonej ze złotym napisem: RFSRR. Od 1954 roku flaga barwy czerwonej zawierała wąski pionowy pas barwy niebieskiej, wizerunki sierpa, młota i gwiazdy. W 1991 roku przywrócono tradycyjną rosyjską trójkolorową flagę. Godło RFSRR zawierało typowe elementy godeł republik związkowych ZSRR. W centralnym miejscu umieszczona była czerwona tarcza, a na niej – złoty sierp i młot.

Pieśń Robotnicza Marsylianka, będąca od 2 marca 1917 roku hymnem państwowym Republiki Rosyjskiej, została odrzucona przez Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, którzy 4 kwietnia 1917 roku ogłosili hymnem Międzynarodówkę, zatwierdzoną ostatecznie przez pierwszą Konstytucję RFSRR z 1918 roku. W latach 1944–1990 hymnem RFSRR był zarazem Hymn ZSRR, a w latach 1990–1991 Pieśń Patriotyczna.

Rewolucja październikowa i budowa nowego systemu władzy

Gdy 6 listopada 1917 Rząd Tymczasowy podjął próby zamknięcia pism bolszewickich, bolszewicy pośpiesznie zorganizowali naradę na której zdecydowano o wcześniejszym wybuchu przygotowywanego uprzednio przewrotu. Miał on być pierwotnie przeprowadzony w przeddzień wyznaczonych na 25 listopada 1917 demokratycznych wyborów do Zgromadzenia Ustawodawczego Rosji (Konstytuanty). Ostatecznie o dacie bolszewickiego powstania przesądził termin II Wszechzwiązkowego Zjazdu Rad, który miał rozpocząć obrady 7 listopada i który Lenin chciał postawić przed faktem dokonanym przejęcia władzy przez bolszewików. Sygnałem rozpoczęcia przewrotu miał być wystrzał artyleryjski ślepą amunicją z zakotwiczonego na Newie krążownika Aurora. W nocy z 6/7 listopada oddziały Czerwonej Gwardii i wojskowi, którzy opowiedzieli się po stronie bolszewików, zajęli bez walki budynki użyteczności publicznej w Piotrogrodzie, wymieniając ochronę obiektów. Pałac Zimowy, siedziba Rządu Tymczasowego został zajęty, członkowie rządu aresztowani, a premier Aleksander Kiereński potajemnie opuścił miasto. 8 listopada 1917 wydano odezwę „Do robotników, żołnierzy i chłopów” w której bolszewicy poinformowali o obaleniu Rządu Tymczasowego.

9 listopada 1917 na otwartym II Zjeździe Rad zawiadomiono o utworzeniu Rady Komisarzy Ludowych jako Tymczasowego Rządu Robotników i ChłopówJeśli chodzi o nowy gabinet, Radę Komisarzy Ludowych, to w opracowanej przez Lenina i przyjętej przez zjazd uchwale postanowiono: „Utworzyć w celu administrowania krajem do czasu zwołania Zgromadzenia Konstytucyjnego, Tymczasowy Rząd Robotników i Chłopów noszący nazwę Rady Komisarzy Ludowych”. Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN, , s. 396. Określenie Tymczasowa wynikało z taktycznej deklaracji bolszewików, że będzie on sprawować władzę jedynie do czasu ukonstytuowania się wybranego w wolnych wyborach (zarządzonych na 25 listopada) parlamentu – Zgromadzenia Konstytucyjnego (Konstytuanty). Przymiotnik Tymczasowa został usunięty przez III Wszechrosyjski Zjazd Rad, obradujący po rozpędzeniu przez bolszewików rosyjskiej Konstytuanty, w dniach 23–31 stycznia 1918. Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN, , s. 438., składającego się tylko z działaczy bolszewickich. Pozostałe ugrupowania socjalistów – mienszewicy i eserowcy oskarżyły bolszewików o zamach stanu i hipokryzję. Twierdzili oni iż kryzys w Rosji rozwiązać należy metodami pokojowymi i powinien zostać powołany rząd koalicyjny złożony z przedstawicieli wszystkich partii socjalistycznych. W proteście przeciwko radykalnym działaniom bolszewików, mienszewicy i eserowcy wycofali się z obrad II Zjazdu Rad i wraz z kadetami utworzyli Komitet Ocalenia Ojczyzny i Rewolucji. Za koalicją z bolszewikami na ich warunkach opowiedzieli się tylko lewicowi eserowcy, którzy w grudniu założyli nową partię, która otrzymała miejsca w Radzie Komisarzy Ludowych. Na Zjeździe zniesiono karę śmierci na froncie i przekazano władzę w terenie w ręce rad. Zjazd powołał nowy Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy składający się ze 101 członków (62 bolszewików i 29 eserowców lewicowych)Szczegółowy opis wydarzeń w X-XI 1917: Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN, , s. 379–399..

Jednym z pierwszych dekretów Rady Komisarzy Ludowych był wydany 10 listopada „Dekret o prasie” zabraniający wydań „kontrrewolucyjnych” – czyli „tymczasowo”Cenzura prewencyjna obowiązywała w ZSRR do końca rządów KPZR w 1991 r. przywracający zniesioną przez rewolucję lutową cenzuręNastępnego dnia zamknięto 10 dzienników piotrogrodzkich, w ciągu następnego tygodnia kolejnych 10. Wobec słabości aparatu państwowego pełna likwidacja niezależnej prasy nastąpiła w sierpniu 1918 r. Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; , s. 412.Treść dekretu o prasie: ДЕКРЕТ от 28 октября 1917 года О ПЕЧАТИ..

Utworzono Czeka, czyli nieograniczony prawem organ policyjnych represji wobec przeciwników politycznych (określanych od lipca-września 1918 oficjalnie jako czerwony terror), na którego czele stanął Feliks Dzierżyński Oryginał protokołu posiedzenia Rady Komisarzy Ludowych z z postanowieniem o utworzeniu Czeka Из протокола заседания СНК от 7 декабря 1917, пункт 9: доклад Дзержинского об организации и составе комиссии по борьбе с саботажем. Копия. Машинопись. Государственный архив Российской Федерации. Ф. Р-130. Оп. 23. Д. 2. Л. 159,161-162.Treść dekretu o utworzeniu Czeki pozostała tajna do publikacji w „Prawdzie” w dziesięć lat później – w grudniu 1927. Nicolas Werth, Państwo przeciw społeczeństwu. Przemoc, represje i terror w Związku Sowieckim w: Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania , Warszawa 1999, s. 72–73., por. Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; , s. 420..

Demokratyczne wybory do Konstytuanty odbyły się – już po obaleniu Rządu Tymczasowego i przejęciu władzy przez bolszewików przy frekwencji ok. 50%. W wyborach uczestniczyło 44,4 mln uprawnionych do głosowania. Eserowcy zdobyli 40%, bolszewicy 23,9%, kadeci 4,7%, mienszewicy 2,3%.

w Pałacu Taurydzkim odbyło się pierwsze i jedyne posiedzenie Zgromadzenia. Przewodniczącym Zgromadzenia został wybrany Wiktor Czernow z partii socjalistów-rewolucjonistów (eserowców). Masowe demonstracje uliczne w Piotrogrodzie w obronie Zgromadzenia zostały stłumione przez bolszewików przy użyciu broni palnej. Bolszewicy zażądali od Zgromadzenia uchwalenia zrzeczenia się uprawnień legislacyjnych. Zgromadzenie miało zatwierdzić wszystkie dekrety już wydane przez Radę Komisarzy Ludowych, a następnie odroczyć obrady. Kluczowy punkt przedstawionej przez bolszewików uchwały brzmiał: Zgromadzenie Konstytucyjne uważa, że zadania jego wyczerpują się na ustanowieniu głównych podstaw socjalistycznej przebudowy społeczeństwa. Wniosek został odrzucony większością 237 przeciw 136 głosom. Po odrzuceniu przez Konstytuantę wniosku bolszewików, ci opuścili posiedzenie, oświadczając, że Zgromadzenie opanowali „kontrrewolucjoniści”. Zgromadzenie kontynuowało obrady. O 2.30 nad ranem salę posiedzeń opuścili sprzymierzeni z bolszewikami lewicowi eserowcy. O godz. 4 nad ranem, gdy Wiktor Czernow ogłaszał zniesienie prywatnej własności ziemi, bolszewicka ochrona pałacu zażądała zakończenia posiedzenia. Czernow kontynuował obrady jeszcze przez 20 minut, po czym pod presją wkraczających do sali dalszych uzbrojonych oddziałów bolszewickich odroczył posiedzenie do godziny 17. tego samego dnia. Zgromadzenie już nigdy więcej się nie zebrało. wydano dekret Rady Komisarzy Ludowych o rozwiązaniu Konstytuanty jako zgromadzenia kontrrewolucyjnego.

thumb|Podpisanie zawieszenia broni z Państwami Centralnymi 15.12.1917