mały|Stara elektrownia krakowska Elektrownia krakowska – wybudowana w latach 1904–1905 pod kierunkiem inż. Kazimierza Gayczaka (technologia) i Jana Rzymkowskiego (prace architektoniczno-budowlane). Znajduje się w Krakowie, na Kazimierzu, przy ul. św. Wawrzyńca 25.
Historia Na początku XX wieku w Krakowie liczącym ponad 90 000 mieszkańców tylko część budynków posiadała oświetlenie elektryczne. Od 1893 roku własną elektrownię posiadał teatr Miejski (obecnie Teatr im. J. Słowackiego), w Podgórzu będącym jeszcze samodzielnym miastem działała od 1900 roku elektrownia, własną elektrownię posiadały krakowskie tramwaje. Oświetlenie elektryczne posiadali również następujące firmy: Rajal i Syn, firma masarska Satalecki, Grand Hotel, Bank Hipoteczny (ul. Zacisze), Collegium Medicum(gmach przy ul. Grzegórzeckiej) oraz Browar Goetza. Zasilały je małe prywatne elektrownie.
O budowie elektrowni myślano już pod koniec XIX wieku, ale ponieważ byłaby konkurencją dla Miejskiej Gazowni, decyzję o opracowaniu projektu podjęto dopiero w 1900 roku. Przygotował go i przedstawił w październiku 1900 roku inż. A.W. Schleyen. Zaproponował on umieszczenie elektrowni w okolicy ulic Blich i Wielopole. Jednak komisja powołana do oceny projektu zmieniła lokalizację, zatwierdzając budowę obok Gazowni Miejskiej. Postanowiono również, że zamiast proponowanych w projekcie silników parowych zostaną zainstalowane silniki gazowePorada Z. Strzałka J. Elektrycy krakowscy i krakowskie elektrownie do roku 1939 Maszyny Elektryczne – Zeszyty Problemowe Nr 4/2017 (116) s. 219–226. Budowę rozpoczęto 15 kwietnia 1904 roku. Miasto zbudowało budynki fabryczne, a pozostałe prace wykonało Towarzystwo „Union-Elektricitäts-Gesellschaft”. Pomimo iż budynki oddano w planowanym terminie, planowane otwarcie opóźniło się o 3 miesiąceElektrownia miejska Czas 1905 nr 41 s. 2. 16 lutego 1905 roku zostały na próbę oświetlone sale Rady MiastaOświetlenie elektryczne Czas 1905, nr 40 (18 II) s. 2.
Sama uroczystość otwarcia i poświęcenia elektrowni odbyła się wieczorem w sobotę 18 lutego 1905 roku. Wzięli w niej udział: prezydent miasta Juliusz Leo, wiceprezydenci Michał Chyliński i Stanisław Domański, rajcy miejscy, urzędnicy magistratu, dyrektor Gazowni Dąbrowski oraz miejski inżynier elektrotechniki Kazimierz Gayczak. Poświęcenia hali dokonał ksiądz Głowacki ze zgromadzenia kanoników laterańskich. W skład zachowanego do dzisiaj kompleksu budynków wchodziły: hala maszyn, kotłownia oraz budynek administracyjny. Maszyny pochodziły z firmy Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft Union Wiedeń oraz Emil Škoda Pilzno. W 1905 roku elektrownia produkowała prąd stały o napięciu 2 × 220 V. W latach 1906–1907 elektrownia została rozbudowana według projektu J. Rzymkowskiego o halę maszyn i kotłownię, a w 1908 budynek administracyjny. 1 lipca 1908 elektrownia uzyskała osobowość prawną i została wpisana do rejestru handlowego jako Elektrownia Miejska w Krakowie. Wcześniej pracowała jako wspólne przedsiębiorstwo z Gazownią Miejską.
Kolejne rozbudowy związane były z poszerzeniem granic Krakowa (w 1910 przyłączono do Krakowa gminy: Dębniki, Czarna Wieś, Łobzów, Krowodrza, Nowa Wieś, Prądnik Czerwony, Zakrzówek i Zwierzyniec), uruchomieniem elektrycznego oświetlenia ulicznego i wzrostem zapotrzebowania na energię.
W 1914 wybudowano nową halę maszyn, kotłownię oraz nastawnię i rozdzielnię. Po połączeniu Podgórza z Krakowem w 1915 nastąpiło scalenie elektrowni podgórskiej z krakowską. Od 1917 roku również krakowska sieć tramwajowa korzystała z Elektrowni MiejskiejTramwaje w Krakowie – historia. Już przed II wojną światową reflektory do iluminacji zabytków oświetlały w Krakowie m.in. Sukiennice i WawelWkład elektryków polskich w rozwój drugiej Rzeczpospolitej w: Energetyka – sierpień 2009 (s.489).
W 1936 według projektu Franciszka Mączyńskiego, nadbudowano budynek administracyjny. Budynki elektrowni są przykładem architektury przemysłowej początku XX wieku.
Elektrownia produkowała i odsprzedawała nie tylko energię elektryczną, ale także parę technologiczną. W latach 50. XX w. elektrownia produkowała 45% energii elektrycznej zużywanej w Krakowie (90 tys. MWh). Od lat 60. XX w. zakład obniżał produkcję energii elektrycznej, stając się przede wszystkim elektrociepłownią. W 1976 zaprzestano produkcji energii elektrycznej, a w 1984 również ciepła i pary technologicznej.
Elektrownia krakowska jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki.
Dyrektorzy 1905–1911 inż. Kazimierz Gayczak Stanisław Bieliński Henryk Dubeltowicz
po 1945 – prof. inż. Zgliński
Zobacz też Elektrownia
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Krakowski Szlak Techniki Kategoria:Obiekty inżynierii lądowej i wodnej w Krakowie