thumb|Rodzina Matczaków wysiedlona z Sieradza (1939) thumb|Wysiedlenia Polaków z Żywiecczyzny jesienią 1940 thumb|350px|Tereny na ziemi chełmskiej i Lubelszczyźnie, z których przesiedlano volksdeutschów w ramach akcji zwanej Cholmeraktion do Kraju Warty w miejsca po wysiedlonych Polakach Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej dokonane przez Niemców, tzw. Generalsiedlungsplan (Generalny Plan Przesiedleńczy) miały miejsce w latach 1939–1945 w okupowanej Polsce i związane były z niemieckimi planami germanizacji terenów należących do II Rzeczypospolitej, które w wyniku kampanii wrześniowej znalazły się pod niemiecką okupacją. Wysiedlenia te początkowo miały charakter spontaniczny i polegały na zabieraniu majątku oraz nieruchomości byłym właścicielom – Polakom przez członków mniejszości niemieckiej zamieszkałej na terenie Polski. Później przybrały charakter zorganizowanych przez rząd III Rzeszy starannie zaplanowanych wysiedleń całych obszarów zamieszkanych przez ludność polską z zamiarem osiedlenia na tych terenach ludności niemieckiej przesiedlanej z innych państw jak Rosja, Rumunia czy państwa bałtyckie. Wysiedlenia Polaków przez Niemców odbywały się praktycznie od momentu rozpoczęcia wojny do ostatnich chwil pobytu armii niemieckiej na terenach Polski.

Wysiedlenia „dzikie” thumb|Arthur Greiser wita milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy w ramach niemieckiej akcji przesiedleńczej Heim ins Reich – marzec 1944. W środku Heinz Reinefarth.

Pierwsze migracje ludności na terenie Polski podczas II wojny światowej rozpoczęły się we wrześniu 1939 roku. Dzieliły się one na dwa rodzaje. Pierwsze wiązały się z ucieczkami cywilów z terenów objętych działaniami wojennymi. W obawie o życie, wielu Polaków, chroniąc się przed zbliżającą się armią niemiecką, opuszczało swoje miejsca zamieszkania, udając się w głąb kraju. Część uciekinierów, która ocalała we wrześniu, wróciła po ustaniu ostatnich walk; niektórzy, obawiając się represji, rozproszyli się po całym kraju lub uszli za granicę.

Drugą grupę dzikich wysiedleń stanowiły spontaniczne wysiedlenia Polaków przeprowadzane z inicjatywy niemieckich władz lokalnych, bez zgody centralnych urzędów administracji Rzeszy. „Dzikie” wypędzenia rozpoczęły się w pierwszych tygodniach okupacji i trwały aż do końca listopada 1939. Polegały one na wzywaniu imiennie poszczególnych osób (głównie posiadaczy ziemskich, kupców i rzemieślników) przez lokalne nowo powołane władze okupacyjne i nakazywaniu im opuszczenia w ciągu 24 godzin miejsca zamieszkania. Inną praktyką było otaczanie całych dzielnic miast kordonami wojska i policji, a następnie usuwanie ich mieszkańców. Wzywani mogli zabrać jedynie niezbędną odzież, podręczne przedmioty oraz żywność na drogę. Cały swój majątek, nieruchomości, meble i urządzenia musieli pozostawić do dyspozycji władz niemieckich, które przekazywały je osadnikom niemieckim. Ze względu na to, że często wysiedleń tych dokonywano na wniosek miejscowej mniejszości niemieckiej, dotychczasowych sąsiadów wysiedlanych, majątki te przechodziły na ich własność. W niektórych powiatach wysiedlono w ten sposób kilkaset osób, w powiecie bydgoskim ok. 1000, a w Gdyni kilka tysięcy osób. W sumie liczbę wysiedlonych oraz zbiegłych, po wybuchu wojny, których zmuszono do porzucenia swoich majątków, niemieckie władze oszacowały na liczbę od 30 do 40 tys.

Teoretycznie po próbie wprowadzania przez Niemców zorganizowanych akcji wysiedleńczych realizowanych w ramach Generalplan Ost dzikie wysiedlenia ustały. W praktyce jednak podczas okupacji miało miejsce wiele epizodów zachowujących barbarzyński charakter akcji z pierwszych chwil wojny. Niemieckie wojsko oraz służby policyjne miały dość dużą swobodę działania na okupowanych terenach i dopuszczały się one na własną rękę w ramach działań wojennych, bez zezwoleń administracji centralnej, szeregu wysiedleń oraz pacyfikacji całych obszarów na terenie Polski. W szeregu dzikich wysiedleń można przykładowo postawić łapanki przeprowadzane na ulicach miast oraz akcje pacyfikacji polskich wsi w ramach ściągania kontrybucji i działań odwetowych na ludności cywilnej za działalność polskiej partyzantki. Jednym ze słynących z barbarzyństwa wysiedleń tego typu były pierwsze samowolne wysiedlenia policyjne dokonane na początku listopada 1941 roku na ZamojszczyźnieZamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS, red. Czesław Madajczyk, t. 1–2, Warszawa 1979.. Otwarte i nieskrępowane okrucieństwa jakich dokonała niemiecka policja pod dowództwem Odila Globocnika podczas wysiedlania 2000 chłopów z pięciu zamojskich wsi, wstrząsnęła nawet niemieckim dowództwem i była powodem do usunięcia go z zajmowanego stanowiska.

System organizacyjny wysiedleń thumb|upright|SS-Obergruppenführer Werner Lorenz, szef organizacji zajmującej się przesiedleniami volksdeutschów tzw. VoMi, a później działu przesiedleńczego Komisariatu Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny thumb|Siedziba RKFDV na ul. Piotrkowskiej (w czasie okupacji Hitler Strasse) w okupowanej Łodzi

„[...] całą wschodnią i południowo-wschodnią Europę częściowo wypełniają odpryski niemieckiego narodu. Właśnie w tym leży powód i przyczyna następujących międzypaństwowych konfliktów. W epoce pryncypium narodowości i idei rasowej utopijna jest wiara, iż członkowie wysokowartościowego narodu mogą zostać zasymilowani. Zatem zadaniem perspektywicznego porządku europejskiego życia jest przeprowadzenie przesiedleń, aby tym sposobem zlikwidować część europejskiego podłoża konfliktów”. – Adolf Hitler, mowa wygłoszona w Reichstagu 6 października 1939 rokuDokumente der Deutchen Politik. Bd. VII, 1, Berlin 1940, s. 347.Praca zbiorowa: Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski. Demart, 2008. .

W III Rzeszy istniały dwie organizacje zajmujące się problematyką wysiedleń z terenów okupowanych. Pierwszą była organizacja VoMi (niem. Volksdeutsche Mittelstelle; pol. Główny Urząd Kolonizacyjny dla Niemców etnicznych), a drugą RuSHA (niem. SS-Rasse-und-Siedlungshauptamt, czyli Główny Urząd do spraw Rasowych i Osiedleńczych SS). Ich celem była germanizacja terenów podbitych za pomocą masowych wysiedleń ludności polskiej i zasiedlanie ich Niemcami. W 1940 roku obie organizacje zostały połączone w Komisariat Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny, na którego czele stał od początku jego utworzenia do końca wojny Ulrich Greifelt podlegający bezpośrednio Heinrichowi Himmlerowi. Szefem działu przesiedleńczego tej organizacji zajmującej się logistyką wysiedleń był Werner Lorenz. Siedziba tego Urzędu mieściła się w Berlinie-Halensee, Kurfurstendamm 140Rozporządzenie nr 67/I za: Dzieci polskie oskarżają, Józef Wnuk, Helena Radomska-Strzemecka, PAX, Warszawa 1961..

W celu zorganizowanego przebiegu wysiedleń Niemcy utworzyli także system urzędów oraz obozów przesiedleńczych. Dnia 11 listopada 1939 r. w Poznaniu utworzono po raz pierwszy zalążki instytucji dedykowanej temu problemowi tzw. Specjalny Sztab dla Przesiedlania Polaków i Żydów (niem. Sonderstab für Umsiedlung der Polen und Juden), który wkrótce przekształcono w Urząd dla Przesiedlania Polaków i Żydów (niem. Amt für Umsiedlung der Polen und Juden). Wiosną 1940 r. nastąpiła kolejna zmiana nazwy na Urząd Przesiedleńczy (niem. Umwanderungsstelle), by po upływie kilku tygodni stać się Centralą Przesiedleńczą (niem. Umwandererzentralstelle, w skrócie UWZ)Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie.. Siedzibą tej instytucji był od początku Poznań, ale wkrótce powstały także kolejne oddziały. Wyżej wymienionym urzędom podlegała rozbudowana sieć Obozów przesiedleńczych. Pierwszy z nich utworzony został na przełomie 1939/1940 roku w Łodzi i związany był z akcją wysiedleń z Wielkopolski (Kraj Warty). Później powstawały także inne obozy. Sieć tych urzędów wraz z podporządkowanymi im obozami przedstawiała się następująco:

Centrala Przesiedleńcza w Poznaniu (niem. Umwandererzentralstelle in Posen – UWZ) – 11.11.1939 r. podlegająca bezpośrednio RSHA kierowana przez SS-Sturmbannfuhrera Rappa, a później SS-Sturmbannfuhrera Heinza Höppnera. Centrala Przesiedleńcza w Łodzi (niem. Umwandererzentralstelle in Litzmannstadt) – 15.11.1940 r. mieszcząca się przy ulicy Piotrkowskiej 133, kierowana przez SS-Obersturmbannfuhrera Hermanna Krumeya. Centrali podlegały obozy przesiedleńcze: Centralny obóz przesiedleńczy (niem. Durchgangslager I der Umwandererzentralstelle Posen, Dienststelle Litzmannstadt) mieszczący się w Łodzi w budynkach po dawnej fabryce tkanin B.A. Gliksmana na ulicy Łąkowej 4 (niem. Wiesenstrasse) znajdujących się w obrębie dzisiejszej dzielnicy Polesie. Komendantami byli Ertel, Albert Sauer oraz Erich Lorenz. Obóz przesiedleńczy (niem. Umsiedlungslager) – na ulicy Żeligowskiego 41/43 (wówczas ul. Leszno – niem. Luisenstrasse). Komendantami byli kolejno SS-Unterscharfuhrer Artur SchutzJ. Markiewicz, Nie dali ziemi skąd ich ród, Lublin 1985, s. 351., SS-Hauptsturmführer Fritz Jobski i SSman o nazwisku Goede. Obóz przesiedleńczy (niem. Umsiedlungslager) – przy ul. Kopernika 53/55 (niem. Gosslerstrasse). Komendantem był SS-Obersturmfuhrer Max Andritzke, Obóz przesiedleńczy (niem. Umsiedlungslager) – przy ul. Hutora 32. Komendantem był SS-Untersturmfuhrer Ludwig Witthinrich zastąpiony przez Ernsta KrügeraZbrodnie hitlerowskie wobec dzieci i młodzieży Łodzi oraz okręgu łódzkiego, Okręgowa komisja badania zbrodni hitlerowskich, Łódź 1979., Obóz przesiedleńczy w Konstantynowie (niem. Durchgangslager Konstantinow) – utworzony na przełomie 1939/40 roku w zlikwidowanej fabryce włókienniczej K. Steinerta i braci Schweikert przy ulicy Łódzkiej 27. Komendantem był SS-Rottenfuhrer Huhn. Obóz dla małoletnich Polaków (niem. Polen Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei) – przy ul. Przemysłowej. Komendantem od momentu utworzenia do wyzwolenia był radca sądowy i szef policji kryminalnej w Łodzi, SS-Sturmbannfeuhrer Karl Ehrlich. Do obozu kierowano m.in. dzieci przesiedleńców, Centrala Przesiedleńcza w Gdańsku (niem. Umwandererzentralstelle in Danzig) – 1940 r.(w 1943 przeniesiono go do Potulic) – obejmował on okręg Gdańsk-Prusy Zachodnie. Obóz przesiedleńczy w Potulicach (niem. Umsiedlungslager) – założony w lutym 1941 r.W. Jastrzębski, Potulice. Hitlerowski obóz przesiedleńczy i pracy, Bydgoszcz 1967. Obóz przesiedleńczy w Toruniu (niem. Umsiedlungslager) – od września 1942, Obóz przesiedleńczy w Smukale (niem. Umsiedlungslager) – od września 1942, Obóz przesiedleńczy w Tczewie (niem. Umsiedlungslager)Rola obozu w Potulicach w czasach okupacji hitlerowskiej PDF. Centrala Przesiedleńcza w Katowicach – obejmująca Śląsk System obozów Polenlager, Obóz niemiecki dla Polaków (Polenlager) w Raciborzu Obóz niemiecki dla Polaków (Polenlager) w Pogrzebieniu Ekspozytura Centrali Przesiedleńczej w Zamościu (niem. Zweigstelle Zamość)- w listopadzie 1942 r. i obejmowała tereny Zamojszczyzny Obóz przesiedleńczy w Zwierzyńcu (niem. Umsiedlungslager) – utworzony w Zwierzyńcu w grudniu 1942 r.

Zorganizowane wysiedlenia

thumb|300px|Lokalizacje, z których Organizacja VoMi przesiedlała volksdeutschów na teren Kraju Warty i Pomorza Nadwiślańskiego okupowanego przez III Rzeszę w październiku 1939 thumb|Polacy wysiedleni z Kraju Warty w 1939 roku w obozie przejściowym thumb|Polacy wysiedlani z Kościerzyna