Dominik Tatarka (ur. 14 marca 1913, Plevník-Drienové, zm. 10 maja 1989, Bratysława) – słowacki prozaik, publicysta, scenarzysta i tłumacz.
Życiorys Pochodził z rodziny chłopskiej. Ojca, który zginął podczas I wojny światowej, nie pamiętał. Uczył się w gimnazjach w Nitrze i Trenczynie. Maturę zdał w 1934. Studiował w latach 1934–1938 na Wydziale Filozoficznym na Uniwersytecie Karola w Pradze kierunek język słowacki w połączeniu z romanistyką, wiedzę romanistyczną pogłębiał potem na paryskiej Sorbonie. Podczas II wojny światowej pracował jako nauczyciel języka słowackiego i francuskiego w szkołach średnich w Żylinie i Martinie. Brał udział w słowackim powstaniu narodowym, wstąpił wówczas do partii komunistycznej. Po wojnie pracował jako urzędnik, redaktor gazet codziennych, redaktor w wydawnictwie Tatran i scenarzysta filmowy. Z entuzjazmem przyjął idee komunizmu, ale dość szybko na jego wierze w nowy ustrój zaczęły się pojawiać rysy. W 1956 opublikował czasopiśmienniczo rozprawę z kultem jednostki i konformizmem społecznym, „fantastyczny traktat z końca epoki stalinowskiej” Démon súhlasu (Demon zgody, publikacja książkowa 1963). W latach 1968–1969 zaangażował się w proces przemian demokratycznych, potępił agresję armii państw Układu Warszawskiego na Czechosłowację. W 1969 wystąpił z KPCz. Był jednym z nielicznych pisarzy słowackich, którzy przez cały okres „normalizacji” objęci byli zakazem druku. Jego książki wycofano też z bibliotek, a jego nazwisko starano się wymazać ze świadomości społecznej. Tatarka utrzymywał stosunki z czechosłowackim ruchem dysydenckim i publikował a samizdacie i wydawnictwach emigracyjnych. Jako jeden z niewielu Słowaków podpisał Kartę 77.
Twórczość Debiutował jako uczeń gimnazjum tekstami ogłoszonymi w czasopiśmie „Svojeť”. Jego pierwsze książki zdradzają fascynację filozofią egzystencji i słowackim nadrealizmem. Później w powieści Republika klechów użył metody realistycznej dla przedstawienia satelitarnego wobec Niemiec państwa słowackiego z okresu II wojny światowej. Po epizodzie socrealistycznym przyszedł czas na subtelne utwory psychologiczne. Szczytowym osiągnięciem pisarza są jego późne prozy, łączące poetykę powieści z esejem, i autobiografią, przesycone wybujałą erotyką oraz głęboką refleksją na tematy społeczne, polityczne, filozoficzne i literackie. Dominik Tatarka uważany jest za jedną z największych postaci w dziejach kultury słowackiej.
Najważniejsze utwory V úzkosti hľadania (Niepokój poszukiwań), opowiadania, 1942 Panna zázračnica (Panna cudowna), mikropowieść, 1945 Farská republika (Republika klechów), powieść, 1948 Človek na cestách (Człowiek w podróżach), szkice z podróży (1957) Rozhovory bez konca, dwa długie opowiadania, 1959: Kohútik v agónii (Kogucik w agonii) Ešte s vami pobudnúť (Jeszcze z wami pobyć) Prútené kreslá (Wiklinowe fotele), powieść, 1963 Písačky (Pisaniny), trylogia powieściowa: Listy do večnosti (Listy do wieczności), Toronto 1988 Sám proti noci (Sam przeciw nocy), Monachium 1984 (w czeskim przekładzie) Písačky (Pisaniny), Kolonia 1988 Navrávačky (Nagadywanki), tom gawęd wspomnieniowych, Kolonia 1988
Nagrody i wyróżnienia W 1969, tuż przed okresem prześladowań politycznych, otrzymał tytuł zasłużonego artysty. W 1986 Fundacja Karty 77 w Sztokholmie przyznała mu za trylogię Písaniny Nagrodę Jaroslava Seiferta.
Odznaczenia Order Tomáša Garrigue Masaryka I Klasy – 1991, CSRF, pośmiertnie Order Ľudovíta Štúra I Klasy – 1996, Słowacja, pośmiertnie
Recepcja polska W Polsce ogłoszono książkowo tłumaczenie jednej tylko powieści Tatarki: Wiklinowe fotele, przeł. Zdzisław Hierowski, Warszawa 1965. Ponadto większą część numeru 3 z 1991 poświęciła mu „Literatura na Świecie”. Znalazły się w nim opowiadanie Kogucik w agonii oraz urywki większych całości w tłumaczeniach Danuty Abrahamowicz, Krystyny Moćko i Leszka Engelkinga. Fragment prozy Tatarki drukowała również „Gazeta Wyborcza”.
Literatura Bernard Noël, Spotkanie z Tatarką (fragment), przeł. Krystyna Rodowska. „Literatura na Świecie” 1991, nr 3 Eva Štoblová, Jestem karpackim góralem, przeł. Leszek Engelking. „Literatura na Świecie” 1991, nr 3 Leszek Engelking, [hasło] Tatarka, Dominik, [w:] Literatury zachodniosłowiańskie czasu przełomów 1890-1990, t. 1: Literatura łużycka i słowacka, red. Halina Janaszek-Ivaničková, Katowice 1994 Tomasz Grabiński, Dominika Tatarki przygody z historią, [w:] Doświadczenia trzech generacji Polaków, Czechów i Słowaków 1918-1998, red. M. Pułaski, J. Valenta, Wrocław 1998 „Slovenská literatura” 2003, nr 2 (numer monograficzny) Valér Mikula, [hasło] Tatarka, Dominik, [w:] Slovník slovenských spisovateľov, red. V. Mikula, Bratislava 2005 Jelena Paštéková, [hasło] Panna zázračnica, [w:] Slovník diel slovenskej literatúry 20. storočia, red. Rudolf Chmel, Bratislava 2006 Zora Prušková, [hasło] Prútené kresla, [w:] Slovník diel slovenskej literatúry 20. storočia Fedor Matejov, [hasło] Navrávačky, [w:] Slovník diel slovenskej literatúry 20. storočia
Przypisy
Kategoria:Czechosłowaccy dysydenci Kategoria:Odznaczeni Orderem Masaryka Kategoria:Odznaczeni Orderem Ľudovíta Štúra Kategoria:Słowaccy prozaicy XX wieku Kategoria:Słowaccy publicyści Kategoria:Słowaccy scenarzyści XX wieku Kategoria:Słowaccy tłumacze Kategoria:Urodzeni w 1913 Kategoria:Zmarli w 1989