thumb|Dolina Poległych

Prawo Pamięci Historycznej (hiszp. Ley de Memoria Histórica) – nieformalna nazwa ustawy przyjętej przez parlament Hiszpanii w roku 2007 i obowiązującej do roku 2022. Ustanawiała ona nowe formy zadośćuczynienia dla ofiar represji nacjonalistów w czasie wojny domowej w latach 1936–1939 i późniejszej dyktatury generała Francisco Franco oraz dla ich rodzin; nakazywała też usunięcie z przestrzeni publicznej obiektów gloryfikujących powstanie z lipca 1936, wojnę i represje okresu dyktatury. Inne postanowienia ustawy tworzyły centrum archiwalno-badawcze, ułatwiały uzyskanie obywatelstwa hiszpańskiego przez członków Brygad Międzynarodowych i zobowiązywały organy administracyjne do współpracy przy poszukiwaniach i identyfikacji ofiar. Ze względu na kontrowersje przy jej redagowaniu, a zwłaszcza ze względu na stosowanie prawa w praktyce, stała się ona ważnym punktem odniesienia w debacie publicznej w Hiszpanii. Ustawa została w roku 2022 derogowana przez tzw. Prawo Pamięci Demokratycznej, które jednak powtarza i rozszerza jej postanowienia.

Proces legislacyjny Od czasu upadku dyktatury w kolejnych dekadach w Hiszpanii przyjęto co najmniej 8 ważnych aktów prawnych, których celem było przyznanie świadczeń socjalnych osobom walczącym po stronie republikańskiej podczas wojny domowej, zrównanie w prawach emerytalno-rentowych kombatantów obu stron, a także przyznanie odszkodowań niektórym kategoriom represjonowanych w okresie dyktaturyDecreto 670/1976, de 5 de marzo, por el que se regulan pensiones a favor de los españoles que, habiendo sufrido mutilación a causa de la pasada contienda, no puedan integrarse en el cuerpo de caballeros mutilados de guerra por la patria; Ley 46/1977, de 15 de octubre, de Amnistía; Ley 5/1979, de 18 de septiembre, sobre reconocimiento de pensiones, asistencia médico-farmacéutica y asistencia social a favor de las viudas, hijos y demás familiares de los españoles fallecidos como consecuencia o con ocasión de la pasada guerra civil; Ley 35/1980, de 26 de junio, sobre pensiones a los mutilados excombatientes de la zona republicana; Ley 6/1982, de 29 de marzo, de pensiones a los mutilados civiles de guerra; Ley 37/1984, de 22 de octubre, de reconocimiento de derechos y servicios prestados a quienes durante la Guerra Civil formaron parte de las fuerzas armadas, fuerzas de orden público y cuerpo de carabineros de la República; Disposición adicional decimoctava de la Ley 4/1990, de 29 de junio, de Presupuesto Generales del Estado para 1990, que determina las indemnizaciones a favor de quienes sufrieron prisión como consecuencia de los supuestos contemplados en la Ley 46/1977, de 15 de octubre, de amnistía; Real Decreto 39/1996, de 19 de enero, sobre concesión de la nacionalidad española a los combatientes de las Brigadas Internacionales en la guerra civil española.. Wkrótce po zwycięskich dla socjalistów wyborach z roku 2004 nowy rząd premiera Zapatero podjął nowe kroki w tej kwestii. Wstępem do nich było powołanie międzyresortowej komisji, Comisión Interministerial para el Estudio de la Situación de las Víctimas de la Guerra Civil, mającej opracować projekt stosownych regulacji prawnychBOE 227 z 24.09.2004 [dostęp 2021-06-08].. Przez kilkanaście miesięcy prace komisji nie przyniosły konkretnych rezultatów, co spowodowało rosnące niezadowolenie w łonie PSOE i innych partii lewicy. Pod wpływem tej presji prace komisji uległy przyspieszeniu i w roku 2006 gabinet wystąpił z projektem rządowej ustawy Proyecto de ley por la que se reconocen y amplían derechos y se establecen medidas en favor de quienes padecieron persecución o violencia durante la guerra civil y la dictaduraBoletin Oficial de las Cortes Generales 08.06.2006 [dostęp 2021-06-08].. Przez następne miesiące prace nad ustawą trwały już w parlamencie.

Aczkolwiek żadne z ugrupowań zasadniczo nie zgłaszało sprzeciwu wobec idei systemowego uregulowania kwestii rekompensat dla ofiar represji, wiele kontrowersji dotyczyło kwestii szczegółowych, np. zakresu odszkodowań. Gorące dyskusje wywołały też sformułowania projektu dotyczące okresu wojny domowej, frankizmu i rewolucji. Partie prawicowe twierdziły, że projekt faworyzuje wizję historyczną lewicy i narzuca ją instytucjonalnie; partie skrajnej lewicy utrzymywały, że projekt nie idzie wystarczająco daleko. Różne kluby parlamentarne zgłaszały dziesiątki poprawek, a kilka wystąpiło z alternatywnymi projektami całej ustawyNp. projekt radykalnej lewicy nosił nazwę „Ley sobre Memoria Histórica Republicana i Antifacista” i wprowadzał elementy penalizacji sprawców represji, zob. serwis Equipo Nizkor [dostęp 2021-06-08].. Ostatecznie wspólny tekst projektu uzgodniły partia socjalistyczna oraz niewielkie kluby nacjonalistów baskijskich, nacjonalistów galicyjskich oraz zdominowanej przez komunistów drobnej lewicowej koalicjiLa Ley de Memoria Histórica verá la luz, [w:] El Pais 09.10.2007 [dostęp 2021-06-08].. Na posiedzeniu Kongresu Deputowanych, które odbyło się 31 października 2007, nie głosowano nad całością projektu; zamiast tego odbyła się seria głosowań, których przedmiotem były konkretne paragrafy i poprawki. W większości głosowań stosunkiem głosów 185 za i 137 przeciw przegłosowano poprawiony projekt rządowy. Wsparły go głównie PSOE oraz kilka niewielkich klubów, przeciw były głównie kierowana przez Mariano Rajoy centroprawicowa Partia Ludowa oraz radykalni katalońscy republikanieEl Congreso aprueba la Ley de Memoria Histórica sin el apoyo del PP y de ERC, [w:] El Pais 31.10.2007 [dostęp 2021-06-08].. Senat zaaprobował projekt ustawy 10 grudnia 2007El Senado da vía libre a la Ley de la Memoria Histórica pese al veto de PP y ERC, [w:] ABC 11.12.2007 [dostęp 2021-06-08].; weszła ona w życie po opublikowaniu w dzienniku ustaw z dniem 27 grudnia 2007.

Nazwa mały|400px|rządowy logotyp Ustawa została opublikowana w oficjalnym biuletynie legislacyjnym jako „Ustawa 52/2007 z 26 grudnia, w której uznaje się i poszerza prawa osób, będących ofiarami prześladowań lub przemocy podczas wojny domowej lub dyktatury oraz w której ustanawia się środki na ich rzecz”„LEY 52/2007, de 26 de diciembre, por la que se reconocen y amplían derechos y se establecen medidas en favor de quienes padecieron persecución o violencia durante la guerra civil y la dictadura”, BOE 310 z 27 grudnia 2007, s. 53410.. W dyskursie publicznym powszechnie używana jest nieformalna nazwa „Ley de Memoria Histórica”; również oficjalne organy państwa hiszpańskiego niekiedy formalnie używają tego terminuZob. np. sekcja Memoria democrática w oficjanym rządowym serwisie internetowym [dostęp 2021-06-08].. Niekiedy w żargonie naukowym czy publicystycznym używa się skrótu „LMH”Por. Manuel Alenda Salinas, Matilde Pineda Marcos, Política y religión: ¿puede el símbolo religioso dejar de serlo por su uso apologétic-franquista, [in:] Barataria 24 (2018), s. 139–153..

W polskim obiegu naukowym nazwa tłumaczona jest jako „Prawo Pamięci Historycznej”Wojciech Opioła, Współczesna hiszpańska polityka pamięci, [w:] Przegląd Narodowościowy 5 (2016), s. 73. lub „Ustawa o Pamięci Historycznej”Justyna Lubańska-Gómez, Między wolą pojednania a chęcią rewanżu, [w:] Historia i Polityka 33 (2020), s. 153.; w debacie publicznej może ona być omawiana generalnie jako „ustawa o pamięci historycznej”Hiszpania znów mierzy się z duchem generała Franco, [w:] Onet 18.09.2020 [dostęp 2021-06-08]. lub stosując inne podobne omówienia.

Najważniejsze postanowienia Ustawa składa się z preambuły, 22 artykułów, tzw. dyspozycji szczegółowych oraz listy ustaw derogowanych. Jej postanowienia sprowadzają się do 5 głównych kwestii:

przyznania nowych lub poszerzenia istniejących rekompensat dla ofiar represji i ich rodzin (art. 1-10) zobowiązania organów administracji do współpracy z osobami i organizacjami dążącymi do lokalizacji miejsc pochówku ofiar represji oraz ich identyfikacji (art. 11-14, 19) usunięcia z przestrzeni publicznej obiektów będących gloryfikacją zamachu stanu, wojny domowej i represji okresu dyktatury (art. 15-16) przyznania ułatwień przy uzyskiwaniu obywatelstwa dla członków Brygad Międzynarodowych (art. 18) utworzenia instytucji dokumentujących represje i określenia zasad ich działania (art. 17, 20-22)

Poprawki i powiązane akty prawne Od czasu przyjęcia ustawy różne ugrupowania wielokrotnie usiłowały przeprowadzić w parlamencie poprawki. Najczęściej dotyczyły one szczegółowych kwestii finansowych; i tak np. w roku 2008 Partia Ludowa chciała wprowadzić odszkodowania pieniężne dla wszystkich, którzy przynajmniej rok spędzili w więzieniu¿Dónde está Nin?, [w:] ABC 07.09.2008 [dostęp 2021-06-08]., w roku 2010 drobne partie lewicy proponowały by państwo pokrywało w całości wszystkie koszty prac związanych z ekshumacją zwłok ofiarMemoria histórica sin presupuesto, [w:] Diario crítico 24.11.2010 [dostęp 2021-06-08]., a w roku 2017 ERC domagała się, by odszkodowanie w wysokości 135,000 € przyznać rodzinom wszystkich osób, które zginęły w wyniku frankistowskich represjiEl Gobierno veta una ley de ERC sobre memoria histórica por costar más de 4.300 millones, [w:] Europapress 13.02.2017 [dostęp 2021-06-08].. Na ogół poprawki te nie znajdowały wystarczającego poparcia; czasem przeciw rozszerzeniom uprawnień wypowiadała się prawica, a czasem lewicaPoprawki centoprawicowej Partii Ludowej z roku 2008 zmierzały do rozszerzenia uprawnień odszkodowawczych i zostały zablokowane przez rząd socjalistyczny. Epizod miał wymiar kuriozalny, bo odwracał poprzedni schemat. Lewica spekulowała, że Partia Ludowa zamierzała rozsadzić rządowy budżet zgłaszając nieodpowiedzialne poprawki, prawica spekulowała, że rząd odrzucił poprawkę bo PSOE arogowała sobie na wyłączność tytuł „obrońców demokracji” i przyjęcie poprawki utrudniłoby jej stygmatyzację Partii Ludowej jako spadkobierców frankizmu, por. np. ¿Dónde está Nin?, [w:] ABC 07.09.2008 [dostęp 2021-06-08].. Czasem w drodze administracyjnej korzystając z posiadanych uprawnień inicjatywy te torpedował rząd. Po wygraniu wyborów w roku 2011, 2015 i 2016 Partia Ludowa, która w roku 2007 sprzeciwiała się przyjętej ostatecznie wersji ustawy, nie skorzystała z własnej przewagi w parlamencie i nie zgłaszała do ustawy żadnych poprawek. W roku 2018 nowy lider Partii Ludowej Pablo Casado zapowiedział złożenie wniosku o derogowanie Prawa Pamięci i zastąpienie go „Prawem Zgody”, ale swojej obietnicy nie spełniłCasado propone derogar la Ley de la Memoria Histórica y cambiarla por una ley de la concordia, [w:] 20 minutos 02.09.2018 [dostęp 2021-06-08]..