Lądownik – statek kosmiczny przeznaczony do zniżania, a następnie do kontrolowanego osadzenia na powierzchni ciała niebieskiego innego niż Ziemia. W przeciwieństwie do impaktorów, które dokonują uderzenia w powierzchnię skutkującego uszkodzeniem lub zniszczeniem całego statku, lądownik realizuje lądowanie, po którym pozostaje w pełni funkcjonalny.
W przypadku obiektów posiadających atmosferę faza lądowania następuje po wejściu w atmosferę. Lądowniki tego typu mogą wykorzystywać spadochrony w celu redukcji prędkości do wartości zapewniających bezpieczne osiągnięcie prędkości końcowej. Niektóre konstrukcje uruchamiają tuż przed kontaktem z powierzchnią silniki w celu zmniejszenia prędkości opadania. Lądowanie może być realizowane poprzez kontrolowane zejście i osadzenie na powierzchni, z możliwością zastosowania mechanizmów kotwiących, przykładowo takich jak na lądowniku Philae, lądując na obiektach o bardzo niskiej grawitacji. W niektórych misjach takich jak Łuna 9 oraz Mars Pathfinder wykorzystano nadmuchiwane poduszki powietrzne, które amortyzowały uderzenie w powierzchnię.
Lądowniki oraz impaktory zostały wykorzystane w badaniach szeregu ciał Układu Słonecznego, w tym Księżyca, Wenus, Marsa i Merkurego, księżyca Saturna: Tytana, a także szeregu planetoid i komet.
Misje lądowników Księżyc Począwszy od misji sondy Łuna 2 w 1959 roku, pierwsze statki kosmiczne, które dotarły do powierzchni Księżyca, były impaktorami, a nie lądownikami. Należały one do radzieckiego programu Łuna oraz amerykańskiego programu Ranger.
W 1966 roku radziecka sonda Łuna 9 stała się pierwszym statkiem kosmicznym, który dokonał lądowania na powierzchni Księżyca i przesłał na Ziemię zdjęcia z powierzchni Księżyca. Amerykański program Surveyor został zaprojektowany w celu określenia, gdzie przyszłe misje programu Apollo mogłyby bezpiecznie wylądować. Wymagało to użycia lądowników zdolnych pobierać próbki regolitu i określać grubość księżycowego pyłu, która przed misjami Surveyor pozostawała nieznana.
Załogowe misje Apollo, a także radzieckie bezzałogowe lądowniki oraz łunochody wykorzystywały silniki do realizacji lądowania astronautów, oraz łazików na powierzchni Księżyca.
Chińska misja Chang’e 3 wraz z łazikiem Yutu wylądowała 14 grudnia 2013 roku. W 2019 roku misja Chang’e 4 jako pierwsza pomyślnie osadziła łazik Yutu-2 po niewidocznej stronie Księżyca. Misje Chang’e 5 oraz Chang’e 6 zaprojektowano jako misje transportujące księżycowe próbki na Ziemię, przy czym obie zakończyły się sukcesem w 2020 oraz 2024 roku.
6 września 2019 roku indyjski lądownik Vikram z misji Chandrayaan-2 podjął próbę lądowania w rejonie południowego bieguna Księżyca. Z powodu usterki oprogramowania utracono łączność tuż przed lądowaniem, co doprowadziło do rozbicia się lądownika. Cztery lata później, 23 sierpnia 2023 roku, lądownik Vikram w ramach misji Chandrayaan-3 pomyślnie osiadł w pobliżu krateru Manzinus U, stając się pierwszym lądownikiem, który dokonał lądowania w rejonie południowego bieguna Księżyca.
19 stycznia 2024 roku Japonia stała się piątym państwem, które zrealizowało udane lądowanie na powierzchni Księżyca za pomocą lądownika SLIM.
22 lutego 2024 roku prywatny lądownik Odysseus firmy Intuitive Machines pomyślnie wylądował na powierzchni Księżyca jako pierwszy prywatnie sfinansowany lądownik.
3 maja 2024 roku Chińska Republika Ludowa przeprowadziła misję Chang’e 6, która dokonała pierwszego w historii transportu księżycowych próbek na Ziemię z Basenu Apollo znajdującego się po niewidocznej stronie Księżyca. Lądownik przetransportował na powierzchnię Księżyca łazik Jinchan do prowadzenia badań spektroskopowych powierzchni Księżyca.
Wenus Radziecki program Wenera obejmował szereg lądowników, z których część została zniszczona podczas zniżania, a inne pomyślnie wylądowały na powierzchni Wenus. Wenera 3 była pierwszym impaktorem na Wenus, a Wenera 7 była pierwszym lądownikiem, który dokonał lądowania na powierzchni Wenus w 1970 roku.
W 1985 roku w ramach programu Wega rozmieszczono dwa balony w atmosferze Wenus.
Mars Pierwszą misją planowaną jako impaktor na Marsie była radziecka sonda Mars 1960A. W 1971 roku lądownik sondy Mars 3 jako pierwszy dokonał lądowania na powierzchni Marsa, jednak utracono łączność z lądownikiem w mniej niż minutę po wylądowaniu. Misje Mars 2, Mars 5 i Mars 6 zakończyły się niepowodzeniem.
Planowane radzieckie misje Marsokhod oraz transportu próbek powierzchniowych Marsa na Ziemię z pomocą sond Mars 5NM i Mars 5M nie zostały zrealizowane z powodu problemów technicznych i opóźnień związanych z produkcją rakiety N1.
Amerykańskie misje Viking 1 i Viking 2, wysłane w 1975 roku, obejmowały orbitery oraz lądowniki, które wylądowały odpowiednio w lipcu i wrześniu 1976 roku. Były to pierwsze w pełni udane lądowania na Marsie, a ich misje zakończono w 1983 roku. W 1996 roku misja Mars Pathfinder dostarczyła na powierzchnię Marsa pierwszy działający łazik Sojourner, a w 1999 roku utracono łączność z lądownikiem Mars Polar Lander podczas manewru zniżania.
Lądownik Beagle 2 należący do Europejskiej Agencji Kosmicznej oddzielił się poprawnie od orbitera Mars Express, lecz nigdy nie nawiązał łączności po planowanym lądowaniu w 2003 roku.
W 2004 roku na powierzchni Marsa wylądowały dwa amerykańskie łaziki Spirit i Opportunity, wykorzystując kombinację spadochronów i poduszek powietrznych. Zakończenie misji Spirit nastąpiło w 2010 roku, a Opportunity w 2019 roku. W 2008 roku lądownik Phoenix zrealizował lądowanie w rejonie Vastitas Borealis, używając spadochronu i silników hamujących. Misja Mars Science Laboratory dostarczyła na powierzchnię Marsa łazik Curiosity do krateru Gale'a.
Chińska misja Tianwen-1 z 2020 roku obejmowała orbiter, lądownik oraz łazik Zhurong, który wylądował 14 maja 2021 roku.
Księżyce Marsa Wiele sond wykonało zdjęcia Fobosa i Deimosa, jednak niewiele misji planowano jako lądowniki. W 1988 roku wysłano dwie sondy programu Fobos, lecz w 1989 roku nie doszło do lądowania z powodu awarii systemów pokładowych. Rosyjska misja Fobos-Grunt z 2011 roku miała dostarczyć próbki powierzchniowe z Fobosa na Ziemię, lecz nie opuściła nigdy orbity okołoziemskiej.
Tytan Lądownik Huygens, wysłana na Tytana przez sondę Cassini, został zaprojektowany do przetrwania lądowania zarówno na powierzchni, jak i na powierzchni ciekłego metanu. Lądownik działał ponad dwie godziny po lądowaniu w 2005 roku. Było to pierwsze i jak dotąd jedyne lądowanie na księżycu planety innej niż Ziemia.
Komety i asteroidy Pierwsze lądowanie na małym asteroidzie wykonała w 2001 roku sonda NEAR Shoemaker na asteroidzie 433 Eros, mimo że nie została zaprojektowana do lądowania.
Japońska sonda Hayabusa kilkukrotnie próbowała lądować na asteroidzie Itokawa, ostatecznie dostarczając na Ziemię pierwsze próbki z asteroidy w 2010 roku.
Sonda Rosetta umieściła 12 listopada 2014 roku lądownik Philae na komecie 67P/Czuriumow-Gierasimienko.
Hayabusa 2 dostarczyła na asteroidę Ryugu zestaw lądowników oraz impaktor SCI, a następnie zwróciła próbki na Ziemię.
Merkury Misja Europejskiej Agencji Kosmicznej BepiColombo pierwotnie obejmowała lądownik Mercury Surface Element o masie 7 kilogramów, wyposażony w aparaturę sejsmiczną, magnetometr i mikro łazik. Projekt lądownika anulowano w 2003 roku z powodów finansowych.
Zobacz też Lista sztucznych obiektów na Księżycu Lista sztucznych obiektów na Marsie
Przypisy
Kategoria:Statki kosmiczne