thumb|Sonderfahndungsbuch Polen – strona tytułowa Sonderfahndungsbuch Polen („Specjalna księga gończa dla Polski”) – dokument proskrypcyjny wydany pod koniec 1939 roku przez Urząd Policji Kryminalnej Rzeszy, zawierający nazwiska ponad 8 tys. obywateli II Rzeczpospolitej i Wolnego Miasta Gdańska, którzy mieli zostać ujęci przez nazistowskie służby bezpieczeństwa na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką.

Wcześniejsze listy proskrypcyjne

Wiosną i latem 1939 roku, w związku z przygotowaniami do napaści na Polskę, niemieckie służby bezpieczeństwa przystąpiły do gromadzenia informacji na temat obywateli II Rzeczpospolitej i Wolnego Miasta Gdańska (Polaków, Żydów i Niemców), których postrzegano jako faktycznych lub potencjalnych przeciwników III Rzeszy.

7 maja 1939 roku referat Sicherheitsdienst ds. żydowskich (II 112) po raz pierwszy zbadał możliwość zewidencjonowania Żydów zamieszkujących w Polsce.

22 maja tegoż roku w Głównym Urzędzie Sicherheitsdienst (SD-Hauptamt) została utworzona tzw. Zentralstelle II P (pol. „Centralna Placówka II P[olska]”). Jej zadaniem było zewidencjonowanie Niemców mieszkających w Polsce oraz zbadanie „wszystkich dotyczących ich wydarzeń”. Jednocześnie zamierzano zewidencjonować Polaków mieszkających w III Rzeszy oraz tych Polaków zamieszkujących w Polsce, którzy „wyróżnili się w trakcie walk narodowościowych” lub byli „zaangażowani w krzewienie polskości w Niemczech”. Tym samym w obszarze zainteresowania komórki II P znaleźli się zarówno potencjalni informatorzy niemieckich służb bezpieczeństwa, jak i osoby uznane za wrogów III Rzeszy. Docelowo kartoteki komórki II P miały zostać „oddane do dyspozycji ewentualnej grupie operacyjnej”. W ciągu miesiąca komórka II P zbadała nastroje społeczne w Polsce oraz przeanalizowała położenie tamtejszej mniejszości niemieckiej. Stworzono również „kartotekę operacyjną”, ułożoną według osób, instytucji i miejscowości.

27 maja SD-Hauptamt wystosował dalekopis, w którym zażądał przesłania do 8 czerwca „zestawienia osób przewidzianych do aresztowania”. Z kolei 12 czerwca Gestapo zwróciło się do Volksdeutsche Mittelstelle (VoMi), Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy oraz do Auswärtiges Amt o przekazanie informacji na temat osób, które „dopuściły się wykroczeń wobec ludności niemieckiej zamieszkałej na terytorium Polski”. Tym samym do identyfikacji osób „wrogich Rzeszy i Niemcom” zaangażowano m.in. niemieckie placówki dyplomatyczne i konsularne w Polsce. Na szeroką skalę korzystano zwłaszcza z usług informatorów (tzw. Vertrauensmänner), którzy rekrutowali się spośród obywateli polskich narodowości niemieckiej, w tym spośród działaczy Partia Młodoniemieckiej i innych organizacji mniejszościowych. Część nazwisk została dostarczona przez sekcję III niemieckiego wywiadu wojskowego (Abwehra).

Na podstawie informacji zawartych w kartotece Zentralstelle II P i w archiwach centrali Gestapo, a zwłaszcza informacji nadesłanych przez terenowe urzędy SD i Gestapo z Pomorza, Śląska, Prus Wschodnich i Wolnego Miasta Gdańska przystąpiono do sporządzania list proskrypcyjnych. Osoby, których nazwiska widniały na tych listach, miały zostać aresztowane po zajęciu ziem polskich przez Wehrmacht. Na celowniku nazistowskich służb bezpieczeństwa znaleźli się przede wszystkim działacze polityczni, społeczni i kulturalni, weterani powstania wielkopolskiego i powstań śląskich, dawni aktywiści plebiscytowi na Górnym Śląsku oraz na Warmii i Mazurach, członkowie organizacji krzewiących polskość – takich jak Polski Związek Zachodni, znawcy problematyki niemieckiej oraz uczestnicy antyniemieckich bojkotów i manifestacji.

W pierwszych tygodniach wojny i okupacji niemieckie Einsatzgruppen korzystały z tzw. Sonderfahndungsliste („Specjalna lista poszukiwań dla Polski”) oraz innych list proskrypcyjnych. Były one na bieżąco aktualizowane i uzupełniane – przede wszystkim w oparciu o donosy składane przez volksdeutschów oraz dane pochodzące ze zdobycznej dokumentacji, którą znajdowano w siedzibach polskich urzędów i organizacji. Oryginał Sonderfahndungsliste nie zachował się.

Geneza Sonderfahndungsbuch Polen Sonderfahndungsbuch Polen (dosłownie „Nadzwyczajna księga poszukiwawcza – Polska”, zazwyczaj tłumaczone jako „Specjalna księga gończa dla Polski”) została wydana przez Urząd Policji Kryminalnej Rzeszy w Berlinie (Reichskriminalpolizeiamt). Nazwa Sonderfahndungsbuch Polen nawiązywała do cyklicznych publikacji tego urzędu, znanych jako Deutsches Fahndungsbuch, które zawierały wykazy przestępców poszukiwanych ze względu na ciążące na nich zarzuty natury kryminalnej lub politycznej. Prawdopodobnie doświadczenia Reichskriminalpolizeiamt w sporządzaniu tego typu wykazów spowodowały, iż to właśnie temu urzędowi powierzono zadanie opracowania „Specjalnej księgi gończej dla Polski”.

W polskiej literaturze przedmiotu przez lata pokutowało przekonanie, że Sonderfahndungsbuch Polen została sporządzona jeszcze przed wybuchem wojny i to nią dysponowały Einsatzgruppen, które 1 września 1939 roku w ślad za armiami Wehrmachtu wkroczyły do Polski. Ponadto w polskich publikacjach wielokrotnie pojawiała się błędna liczba około 60 tys. nazwisk, które rzekomo miała zawierać Sonderfahndungsbuch Polen.

Ustalenia te zakwestionował jako pierwszy Grzegorz Bębnik, którego zdaniem publikację Sonderfahndungsbuch Polen należy datować na koniec 1939 roku. Zdaniem tego i innych autorów wskazują na to następujące przesłanki: stosowanie w księdze niemieckiej nazwy Gdyni – Gotenhafen, która została wprowadzona decyzją Adolfa Hitlera dopiero 19 września 1939 roku. adnotacje pojawiające się przy niektórych nazwiskach figurujących na liście; na przykład dopisek informujący, że „Stephan Drohomirecki” został zwolniony 16 października 1939 roku we Lwowie czy data 10 listopada 1939 roku widniejąca przy nazwisku „Stanislaus Drewniak”. umieszczenie w księdze nazwisk jedenastu mieszkańców wielkopolskiej wsi Dobrzyca, poszukiwanych w związku z wystąpieniem przeciwko miejscowym volksdeutschom, do którego doszło 6 września 1939 roku. umieszczenie w księdze nazwisk więźniów kryminalnych i politycznych, którzy we wrześniu 1939 roku zostali zwolnieni z Wronek, Rawicza i innych polskich zakładów karnych.

Istotnych informacji na temat okoliczności powstania Sonderfahndungsbuch Polen dostarcza także notatka z narady, która odbyła się 23 października 1939 roku w Urzędzie IV Reichssicherheitshauptamt. Odnotowano w niej m.in.:

W notatce przewidziano, że „merytoryczne opracowanie poszczególnych przypadków” zostanie powierzone referatowi II O RSHA („rozpoznanie przeciwnika” – Gegnererforschung). Wnioski o wpisanie danej osoby do księgi miał natomiast przyjmować referat II A 4.

Sonderfahndungsbuch Polen bazowała w dużej mierze na sporządzonej wcześniej Sonderfahndungsliste. Jednakże ze względu na fakt, że pierwotna lista najprawdopodobniej zawierała przede wszystkim nazwiska osób z zachodnich województw II Rzeczpospolitej – zamieszkałych przez stosunkowo liczną mniejszość niemiecką, nowa księga musiała zostać uzupełniona o dane „osób podejrzanych” z pozostałych regionów. Ich zbieraniem zajmowały się przede wszystkim Einsatzgruppen. Sonderfahndungsbuch Polen planowano opublikować 1 grudnia 1939 roku.

Zawartość thumb|Sonderfahndungsbuch Polen – strona z wykazem nazwisk na literę „G” W połowie lat 60. w zbiorach Archiwum II Wojny Światowej Instytutu Zachodniego zarejestrowano mikrofilm Sonderfahndungsbuch Polen. Według notatki inwentarzowej zamieszczonej przez Karola Mariana Pospieszalskiego oryginał księgi, na podstawie której sporządzono mikrofilm, miał być w posiadaniu „Zdzisława Stęślickiego zamieszkałego w Katowicach”.

Według Grzegorz Bębnika współcześnie zachowały się dwa oryginalne egzemplarze Sonderfahndungsbuch Polen. Jeden znajduje się w posiadaniu Oddziałowego Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, drugi w zbiorach Biblioteki Śląskiej.

Egzemplarz Sonderfahndungsbuch Polen w formie mikrofilmu, który znajduje się w zbiorach Instytutu Zachodniego, liczy 190 stron, w tym 44 puste – pozostawione na dopisywanie kolejnych nazwisk. Zawiera nazwiska 8368 osób. Z kolei egzemplarz posiadany przez oddział IPN w Katowicach liczy niespełna 200 stron. Widnieje na nich około 8,8 tys. nazwisk, z czego około 8,3 tys. wydrukowanych w oryginale i 490 na doklejonych później wkładkach.

Osoby, których nazwiska znalazły się w Sonderfahndungsbuch Polen, pochodziły z całego przedwojennego terytorium II Rzeczpospolitej oraz z Wolnego Miasta Gdańska. Byli to przede wszystkim Polacy i Żydzi, lecz obok nich także Niemcy oraz nieliczne osoby innych narodowości. Prawdopodobnie największa liczba poszukiwanych (ponad tysiąc osób) pochodziła z terenów przedwojennego województwa śląskiego. W mikrofilmie Sonderfahndungsbuch Polen posiadanym przez Instytut Zachodni figurują także nazwiska 791 mieszkańców Wielkopolski. Z kolei jeśli przyjąć kryterium wykonywanego zawodu, najliczniejszą grupę wśród osób poszukiwanych (116 osób) stanowili nauczyciele.

Adnotacje w księdze wskazują, że osoby, których nazwiska w niej figurują, zostały podzielone według pięciu kategorii: osoby, przy których nazwiskach nie figurował żaden specjalny znak, miały zostać zatrzymane i przekazane do Gestapo, wydział IV/III. osoby, których nazwiska poprzedzono znakiem ÷, miały zostać zatrzymane i przekazane do Gestapo, wydział IV/III J. osoby, których nazwiska oznaczono znakiem ×, miały zostać zatrzymane i przekazane do Gestapo, wydział IV/II. osoby, których nazwiska oznaczono literami EG, były najprawdopodobniej emigrantami z III Rzeszy, którzy przebywali na terytorium Polski i byli poszukiwani przez nazistowskie służby bezpieczeństwa. osoby, których nazwiska oznaczono literami EGr lub EK, miały zostać zatrzymane i oddane do dyspozycji Einsatzgruppen, które operowały na terytorium Polski.

Sonderfahndungsbuch Polen zawiera liczne błędy – zarówno w odniesieniu do imion i nazwisk, jak i nazw miejscowości – co było zapewne efektem błędów w źródłach, niestaranności jej autorów oraz ich niewystarczającej znajomości języka polskiego. Kilkukrotnie umieszczono w księdze tę samą osobę – zapisując w różnej formie jej nazwisko. W Sonderfahndungsbuch Polen figurują także nazwiska osób, które zostały już ujęte i zamordowane we wrześniu 1939 roku.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Wersja Sonderfahndungsbuch Polen dostępna w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej [dostęp 2024-01-04].

Kategoria:Einsatzgruppen w okupowanej Polsce (1939–1945) Kategoria:Intelligenzaktion