Wielki Zab (arab. نهر الزاب الكبير, Nahr az-Zāb al-Kabīr; tur. (Büyük) Zap Suyu, także Zap; kurd. Zêy Badînan lub Zêyê Mezin; syr. ܙܒܐ ܥܠܝܐ; w źródłach greckich Lykos) – rzeka na terenie Turcji i Iraku, lewy dopływ Tygrysu.
Długość rzeki według różnych opracowań wynosi około 392-473 km, a powierzchnia jej zlewni około 26,2-40,3 tys. km². Rzeka bierze początek w górach południowo-wschodniej Turcji, w pobliżu jeziora Wan, na wysokości około 3000 m n.p.m., po czym płynie na południe i południowy zachód przez obszar Kurdystanu i uchodzi do Tygrysu na południe od Mosulu.
Wielki Zab jest jedną z ważniejszych rzek północnego Iraku. Zasilanie ma głównie śnieżno-deszczowe, dlatego jego przepływ cechują duże wahania sezonowe: wezbrania przypadają zwykle na kwiecień i maj, natomiast niżówki – na lato i jesień. Średni przepływ przy ujściu wynosi około 419 m³/s, a wartości maksymalne sięgają około 1320 m³/s.
mały|lewo|300px|Mapa, na której na niebiesko zaznaczono Wielki i Mały Zab; Wielki Zab leży bardziej na północy. mały|300px|Wielki Zab w prowincji Hakkari w Turcji.
Opis Rzeka wypływa z obszarów górskich południowo-wschodniej Turcji. W górnym biegu przecina tereny dzisiejszych prowincji Wan i Hakkari, a następnie wpływa na obszar irackiego Kurdystanu. W Iraku płynie przez rejony związane z gubernatorstwami Dahuk i Irbil, a w dolnym odcinku zbliża się do granicy gubernatorstwa Niniwa.
W górnym biegu Wielki Zab płynie przez wąskie doliny i przełomy, natomiast w części irackiej jego dolina stopniowo się rozszerza i staje się bardziej dostępna dla osadnictwa i rolnictwa. W pobliżu rzeki znajdują się między innymi miejscowości Zibar, Kelek, Kuwajr oraz rejony w sąsiedztwie Amadiji i Barzanu.
Według opracowań encyklopedycznych oraz hydrologicznych Wielki Zab, razem z Małym Zabem, odgrywa ważną rolę w systemie wodnym górnego Tygrysu. W okresie wiosennych wezbrań obie rzeki wyraźnie zwiększają zasoby wodne Tygrysu, a w niektórych latach ich łączny dopływ może na tym odcinku niemal podwajać przepływ rzeki głównej.
Nazwa Nazwa „Wielki Zab” służy odróżnieniu rzeki od Małego Zabu, który również jest lewym dopływem Tygrysu. W tradycji arabskiej funkcjonuje nazwa al-Zāb al-Kabīr, czyli „Wielki Zab” lub „Starszy Zab”. W starożytnych źródłach greckich rzeka występowała pod nazwą Lykos.
Geografia i hydrologia Źródła Wielkiego Zabu znajdują się w obszarze wysokogórskim, gdzie zimą występują znaczne opady śniegu. Topnienie śniegu, w połączeniu z opadami wiosennymi, stanowi podstawę zasilania rzeki. W rezultacie dla Wielkiego Zabu charakterystyczny jest silnie sezonowy reżim przepływu.
Zlewnia rzeki obejmuje część obszarów górskich i podgórskich Zagrosu. W jej górnej części klimat jest chłodniejszy i wilgotniejszy, natomiast niżej położone obszary mają klimat cieplejszy i bardziej suchy. Ten kontrast wpływa zarówno na warunki odpływu, jak i na sposób użytkowania doliny rzecznej.
Według danych FAO zlewnia Wielkiego Zabu należy do ważnych obszarów zasobów wodnych północnego Iraku, a sama rzeka ma istotne znaczenie dla nawadniania oraz szerzej rozumianej gospodarki wodnej dorzecza Tygrysu.
Zmienność przepływu Największe przepływy notowane są zwykle wiosną, kiedy na zasilanie rzeki nakładają się opady i intensywne topnienie śniegu w górach południowo-wschodniej Turcji. Latem i jesienią stan wody wyraźnie się obniża, co jest typowe dla rzek o reżimie śnieżno-deszczowym w północnej części dorzecza Tygrysu.
Tak silna sezonowość sprawia, że Wielki Zab od dawna ma istotne znaczenie dla planowania retencji, nawadniania i ochrony przeciwpowodziowej w północnym Iraku.
Znaczenie w systemie Tygrysu Wielki Zab jest jednym z najważniejszych lewobrzeżnych dopływów górnego Tygrysu. Wraz z Małym Zabem współtworzy kluczową część reżimu wodnego północnego Iraku, zwłaszcza w okresie wiosennego topnienia śniegu. Z tego powodu przepływ Wielkiego Zabu ma znaczenie nie tylko lokalne, ale również dla szerszego zarządzania zasobami wodnymi dorzecza Tygrysu.
Dopływy Wśród ważniejszych dopływów Wielkiego Zabu, wymienianych zwłaszcza dla irackiej części zlewni, znajdują się: Rubar-i-Shin, Rukuchuk, Rubar-i-Ruwandiz, Rubat Mawaran, Bastura Chai, Chazir jako ważniejszy dopływ prawobrzeżny.
Historia Dolina Wielkiego Zabu jest ważnym obszarem historyczno-geograficznym Górnej Mezopotamii. Ślady osadnictwa ludzkiego w tej części regionu sięgają paleolitu, a sam korytarz dolinny odgrywał rolę łącznika między niziną mezopotamską a obszarami górskimi Zagrosu.
Pierwsze wzmianki o rzece pochodzą z okresu III dynastii z Ur. W późniejszych epokach strefa ujścia Wielkiego Zabu do Tygrysu znajdowała się w sąsiedztwie jednych z najważniejszych ośrodków Mezopotamii, takich jak Aszur, Niniwa i Dur Szarrukin. W źródłach akadyjskich rzeka występowała jako Zābu elû, czyli „Górny Zab”.
W 331 p.n.e. w szerzej rozumianym rejonie ujścia Wielkiego Zabu rozegrała się bitwa pod Gaugamelą między wojskami Aleksandra Wielkiego a armią Dariusza III.
Wczesne średniowiecze również przyniosło tej rzece istotne znaczenie polityczne. 25 stycznia 750 roku w pobliżu Wielkiego Zabu doszło do decydującej bitwy między wojskami Abbasydów i Umajjadów, która zakończyła się upadkiem Umajjadów i otworzyła drogę do powstania kalifatu Abbasydów. Część badaczy lokalizuje miejsce starcia nie nad głównym nurtem Wielkiego Zabu, lecz nad jego dopływem Chazirem.
W XX wieku obszar dorzecza był areną działań wojennych w czasie I wojny światowej, a od drugiej połowy stulecia pozostaje również jednym z terenów związanych z konfliktem turecko-kurdyjskim.
Wykorzystanie gospodarcze i regulacja Wody Wielkiego Zabu są wykorzystywane do nawadniania, lokalnego zaopatrzenia w wodę oraz do produkcji energii. Rzeka należy do najważniejszych cieków północnego Iraku z punktu widzenia gospodarki wodnej.
Ze względu na znaczną zmienność przepływu od dawna rozważano różne projekty regulacyjne. W dorzeczu planowano budowę kilku zapór i elektrowni wodnych. Najdalej posuniętym projektem była zapora Bekhme, której budowę rozpoczęto, lecz następnie wstrzymano po wybuchu wojny w Zatoce Perskiej w 1990 roku.
Znaczenie tych projektów wykraczało poza samą gospodarkę wodną, ponieważ planowane zbiorniki mogły objąć obszary o dużej wartości archeologicznej, obejmujące stanowiska od pradziejów po średniowiecze.
Archeologia i środowisko przyrodnicze Dorzecze Wielkiego Zabu jest bogate w stanowiska archeologiczne. Szczególne znaczenie ma jaskinia Shanidar w górach Zagrosu, należąca do najbardziej znanych stanowisk paleolitycznych Bliskiego Wschodu.
Badania prowadzone przez University of Cambridge wskazują, że jaskinia Shanidar należy do najważniejszych stanowisk dla studiów nad neandertalczykami i wczesnymi populacjami ludzkimi w regionie.
Pod względem przyrodniczym dolina Wielkiego Zabu łączy krajobrazy wysokogórskie, podgórskie i rzeczne. W górnej części zlewni dominują strome stoki, wąskie przełomy i sezonowo gwałtowne potoki, podczas gdy niżej położone odcinki są bardziej dostępne dla rolnictwa i osadnictwa.
Bibliografia Encyklopedia popularna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, Bosworth, C. E., Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online, 2010. Frenken, Karen, Irrigation in the Middle East region in figures. AQUASTAT survey 2008, FAO, Rzym 2009. Kliot, Nurit, Water Resources and Conflict in the Middle East, Routledge, 1994. Shahin, Mamdouh, Water Resources and Hydrometeorology of the Arab Region, Springer, 2007.
Przypisy
Kategoria:Rzeki w azjatyckiej części Turcji Kategoria:Rzeki w Iraku Kategoria:Dorzecze Tygrysu