thumb|Łemkowska chyża we wsi Nowica
Łemkowie (również: Rusini, Rusnacy, Rusnaki) – wschodniosłowiańska grupa etniczna identyfikująca się jako część narodu rusińskiego (karpatoruskiego) lub, niekiedy, ukraińskiego. Ich historyczna ojczyzna, Łemkowszczyzna, obejmuje głównie tereny południowo-wschodniej Polski (Beskid Niski, wschodnią część Beskidu Sądeckiego i zachodnie Bieszczady) oraz północno-wschodniej Słowacji. Do 1947 roku Łemkowie zamieszkiwali te obszary w zwartych skupiskach. Ich sytuacja zmieniła się radykalnie w wyniku powojennych wysiedleń – przymusowej repatriacji do ZSRR (1944–1946) oraz akcji „Wisła” (1947), podczas której rozproszono ich na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Współcześnie w Polsce działają organizacje łemkowskie kultywujące tradycje tej grupy, a status mniejszości etnicznej przysługuje Łemkom od 2005 roku. Na Słowacji są uznawani za odrębną grupę etnograficzną Rusinów.
Jedna z czterech uznanych prawnie mniejszości etnicznych w Polsce.. Łemkowie z Polski wchodzą w kontinuum etnograficzne z ludnością wschodniosłowiańską, wywodzącą się także z przeciwległych stoków Karpat, która – pod różnymi nazwami – uznawana jest za odrębną autochtoniczną mniejszość narodową na Słowacji, w Czechach, Węgrzech, Rumunii, a także w Bośni i Hercegowinie, Serbii oraz Chorwacji. W Polsce, na Słowacji i w Serbii w większości nie utożsamiają się z narodem ukraińskimhttps://media.popis2011.stat.rs/2012/Presentation_Ethnicity.pdfŠtatistického úradu Slovenskej Republiky https://www.scitanie.sk/storage/app/media/dokumenty/SODB_Narodna_analyticka_sprava.pdf .
Obecnie mniejszość Łemków mieszka w historycznej ojczyźnie, pozostali żyją w diasporze na terenie Polski, Ukrainy, a także w USA i w Kanadzie.
Liczebność i rozmieszczenie Podczas Narodowego Spisu Powszechnego w 2011 roku narodowość łemkowską zadeklarowało 10 531 osób, w tym 5612 osób zadeklarowało ją jako jedyną narodowość, 7086 jako pierwszą lub jedyną, a 3445 jako drugą narodowość. Spośród osób deklarujących narodowość łemkowską 5 tys. mieszkało w województwie dolnośląskim, a 2 tys. w województwie małopolskim (z czego 1,5 tys. deklarowało jedynie narodowość łemkowską).
Poprzedni spis powszechny z 2002 wykazał 5850 obywateli polskich narodowości łemkowskiej. Ponad 100 Łemków odnotowano na obszarze takich gmin, jak Gromadka, miasto Lubin, gmina Lubin, Rudna, Chocianów, Przemków, Radwanice, Legnica, Wrocław, Strzelce Krajeńskie, Gorlice, Sękowa, Uście Gorlickie, Krynica-Zdrój.
Pierwotnym miejscem zamieszkania Łemków jest obszar Łemkowszczyzny.
Na początku XX wieku po polskiej stronie Karpat zamieszkiwało około 80 tys. Łemków. Pod koniec dwudziestolecia międzywojennego ich liczbę oceniano (w zależności od przyjętych granic Łemkowszczyzny) na 100–150 tysięcy.
O współczesnym rozmieszczeniu i liczebności Łemków zdecydowały akcje przesiedleńcze, przeprowadzone w latach 1946–1947. Pierwszą grupę przesiedleńców stanowią osoby wysiedlone w latach 1944–1946 na Ukrainę. Przesiedlenie to dotknęło nawet 60% ówczesnej liczebności Łemków. Przypuszcza się, że na Ukrainie może mieszkać obecnie do 90 tys. potomków tych Łemków, którzy przesiedleni zostali z Łemkowszczyzny w latach czterdziestych.
W ramach akcji „Wisła” wysiedleni zostali zaś na obszar Polski północnej i zachodniej. Przyjmuje się, że w gronie osób wówczas wysiedlonych było 30–35 tys. Łemków w jakiś sposób świadomych swej odrębności etnicznej czy kulturowej. Możliwość powrotu na Łemkowszczyznę zaistniała po odwilży politycznej w 1956, jednak powroty nie były masowe (według różnych ocen od 3% do 10% wysiedlonych). Większość Łemków pozostała zatem w miejscach przesiedlenia, co w konsekwencji doprowadziło do nowego podziału współczesnej społeczności łemkowskiej na Łemków z zachodu Polski oraz Łemków z Beskidu. Na podział ten nałożył się po 1989 instytucjonalny rozdźwięk pomiędzy dwiema łemkowskimi opcjami etnicznymi – w Legnicy na zachodzie Polski rozpoczęło działalność Stowarzyszenie Łemków (propagujące łemkowską świadomość etniczną), w Gorlicach z kolei działa Zjednoczenie Łemków (grupujące ludność łemkowską o ukraińskiej świadomości etnicznej).
Mimo pozostawania w sytuacji diaspory również współcześnie Łemkowie tworzą w wielu miejscach zwarte enklawy, zarówno w miejscach przesiedlenia na zachodzie i północy Polski (na przykład Patoka, Michałów, Przemków, Wądroże Wielkie, Wierzchowice), jak i na pierwotnej Łemkowszczyźnie (Zdynia, Zyndranowa, Kunkowa, Leszczyny i inne).
Specyficzną grupą są potomkowie Łemków, którzy pod koniec XIX i na początku XX wieku emigrowali do USA i Kanady. Emigracja ta miała charakter na tyle masowy, iż przed I wojną światową w zasadzie nie było rodzin łemkowskich, z których nikt nie wyemigrował w tym kierunku. Współcześnie szacuje się, że około 700 tys. mieszkańców Stanów Zjednoczonych i Kanady miało co najmniej jednego przodka Rusina (Łemka ze strony polskiej bądź słowackiej, Bojka itp.).
Pochodzenie Łemkowie są przykładem grupy, która w zależności od przyjętego kontekstu badawczego może być uznana za grupę etnograficzną bądź etniczną, przy czym społeczność ta jest w trakcie ewolucyjnego przechodzenia od poziomu etnograficznego do poziomu narodu. thumb|Pierwsza strona książki Lemkovina Sybir Sergeja Ivanoviča Hrizostomoviča Durkota (1934), opisująca Łemków jako najbardziej na zachód wysunięte plemię rusińskie, odrębne od Polaków, Słowaków, Madziarów (Węgrów) oraz innych plemion rusińskich – Ukraińców i Karpatorusinów Określenie „Łemkowie” używane jest przede wszystkim w stosunku do tej grupy ludności rusińskiej, która zamieszkuje na północnych stokach Karpat (a więc na obszarze dzisiejszej Polski). Niemniej, w planie języka, kultury materialnej oraz duchowej Łemków z Polski łączy jedność etnograficzna z Rusinami południowych stoków Karpat. Pojęcie „ojczyzny szerokiej” Łemków obejmuje nie tylko obszar polskiej Łemkowszczyzny, ale również całej Rusi Karpackiej, czyli słowackiej Preszowszczyzny, ukraińskiego Zakarpacia, a także zamieszkałe przez Rusinów terytoria Wojwodiny i Węgier. Paul Robert Magocsi oraz prof. Paul Best stwierdzili wprost, iż na terenie obecnej Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii mieszka licząca około 1,2 mln osób społeczność o proweniencji karpatoruskiej (do której obok Łemków zalicza się również Bojków i Hucułów), wobec której „nie powiodły się próby ukrainizacji” oraz która nadal ma poczucie swojej karpatorusińskiej odrębności narodowej z aspiracjami do stania się czwartym narodem wschodniosłowiańskim, obok Ukraińców, Rosjan i Białorusinów.
Głównym problemem w opisaniu etnogenezy Łemków jest określenie relacji, które w historii formowania się społeczności łemkowskiej zaszły między etnicznym czynnikiem słowiańskim a niesłowiańskim. Udział niesłowiańskiego elementu etnicznego jest cechą łączącą większość teorii na temat pochodzenia Łemków. Z drugiej strony badacze ukraińscy (z nielicznymi wyjątkami pozostającymi poza głównym nurtem ukraińskiej nauki) bronią założenia o czysto ruskiej etnogenezie Łemków, co uzasadniać ma ich grupową przynależność do narodu ukraińskiego jako jednej z ukraińskich grup etnograficznych.
W okresie międzywojennym pojawiła się również (na marginesie badań naukowych) teoria o czysto polskim pochodzeniu Łemków, której głównym przedstawicielem był Aleksander Bartoszczuk, autor wydania Łemkowie – zapomniani Polacy (Warszawa 1939). Teoria ta nie została przyjęta poważnie przez ogół badaczy polskich, którzy w większości zaczęli opowiadać się za polifiletyzmem etnogenezy Łemków, czyli brakiem jednolitej czystości kulturowej u korzeni łemkowskiej kultury etnicznej. Ku temu samemu stanowisku zbliżają się współcześnie, choć po silnym oporze, również naukowcy z Czech oraz Słowacji.
Na niejasnych i nielicznych przekazach historycznych dotyczących lokalizowanego w Karpatach ludu Białych Chorwatów oparta jest teoria o pochodzeniu od nich współczesnych Łemków. Wiadomo, iż na przełomie V i VI wieku tereny na północ od obszaru Łemkowszczyzny zasiedlone zostały przez słowiańskich Sklawenów. Istnieje pogląd, że od wschodu ze Sklawenami mogło sąsiadować wschodniosłowiańskie plemię Chorwatów, umiejscawianych niekiedy na obszarze dorzecza górnego Sanu i środkowego Bugu. Właśnie oni mieli dać początek odrębnej łemkowskiej grupie etnicznej. Teza ta nie znajduje jednak potwierdzenia w badaniach archeologicznych, przez co w plemieniu tym nie można upatrywać przodków dzisiejszych Łemków. Niemniej jednak długo była ona podtrzymywana wśród samych Łemków i jest ona jedną z podwalin karpatorusińskiej ideologii narodowej, ufundowaną na pomysłach jeszcze pierwszych, XIX-wiecznych słowianoznawców. Mimo braku solidnych podstaw naukowych, o czym wiadomo stało się dopiero współcześnie, koncepcja „białochorwacka” szeroko funkcjonuje wśród łemkowskiej społeczności i miała znaczny wpływ na ukształtowanie poglądów współczesnych Łemków na temat ich tożsamości etnicznej.
Archeologia odrzuca również tezę o zasiedleniu Łemkowszczyzny we wczesnym średniowieczu na początku procesu różnicowania kulturowego grup Słowian zachodnich i wschodnich, toteż przodkami dzisiejszych Łemków nie może być ruski element etniczny pochodzący z początków istnienia Rusi Kijowskiej, mimo że tereny sąsiadujące od wschodu z nowożytną Łemkowszczyzną znajdowały się w XI wieku pod panowaniem tego państwa.
Badania archeologiczne potwierdzają brak osadnictwa na terenie Łemkowszczyzny do XIII wieku. Zasiedlanie tego obszaru rozpoczęło się w drugiej połowie XIV wieku. Nieznana jest pełna odpowiedź, kim dokładnie byli osiedleńcy. Najbardziej rozpowszechniona teoria mówi o fali osadnictwa wołosko-ruskiego, na którą złożyły się różne elementy etniczne (w tym Arumuni, Słowianie południowi, Albańczycy). Za romańskim (wołoskim) pochodzeniem Łemków (i innych karpackich społeczności etnograficznych) opowiadają się niezmiennie badacze rumuńscy i mołdawscy. Teoria o wędrówkach bałkańsko-rumuńskich Wołochów pozostaje wciąż aktualna. Wołosi byli społeczno-ekonomiczną grupą pasterzy, którzy z Bałkanów przez Karpaty rumuńskie przybyli na teren Beskidów. W drugiej połowie XIV wieku zaczęli oni pojawiać się na Podkarpaciu. Na terenie tym przechodzili od koczowniczego do osiadłego trybu życia (z czym łączyło się zakładanie wsi na prawie wołoskim). W następnych dwóch stuleciach, gdy na opisywany teren napływać zaczęła fala osadników ze wschodu, rozpoczął się proces asymilacji dwóch żywiołów etnicznych – wołoskiego i ruskiego, w którym dużą rolę integracyjną odgrywał wspólny bizantyjski obrządek religijny i cerkiewnosłowiański język liturgiczny. Tak więc do ukształtowania nowej łemkowskiej formacji etnicznej miało dojść w procesie postępującej rutenizacji Wołochów. Zdaniem Małgorzaty Misiak
Przemiany fundamentalne dla etnogenezy Łemków dokonały się w pokoleniach między XV i XVII wiekiem. Sens tego procesu polegać miał na akulturacyjnych interakcjach między Wołochami a Rusinami, w wyniku czego stabilizowały się poszczególne cechy etnicznej oryginalności grupy, która później zacznie nazywać się „Łemkami”.
Etnogeneza Łemków dopełniona została ostatecznie dopiero w wieku XX, dzięki wbudowaniu w świadomość grupową i mitologizacji takich dramatycznych dla tej społeczności wydarzeń jak prześladowania austriackie z czasów I wojny światowej (Talerhof), poruszenie polityczne w dobie powojennej (tak zwane republiki łemkowskie), walka o tożsamość religijną (schizma tylawska), a nade wszystko wygnanie ze swego ojczystego terytorium na skutek akcji „Wisła”.
Tym niemniej interpretacja własnej etnogenezy dzieli społeczność łemkowską, w której wyodrębnić można kilka zasadniczych postaw: