mały|Otyłość brzuszna u mężczyzny. Widoczna ginekomastia, rozstępy Otyłość (łac. obesitas) – przewlekła choroba metaboliczna o złożonej etiologii, którą definiuje się jako nieprawidłowe lub nadmierne nagromadzenie tłuszczu, które stanowi zagrożenie dla zdrowia. Światowa Organizacja Zdrowia definiuje otyłość jako posiadanie wskaźnika BMI powyżej 30, z zastrzeżeniem, że może nie być to właściwa miara dla niektórych osób (zwłaszcza sportowców).
Za otyłość uważa się stan, w którym tkanka tłuszczowa stanowi więcej niż 25% całkowitej masy ciała u mężczyzn oraz 30% u kobiet.
Niepokojące jest coraz częstsze pojawianie się otyłości w okresie rozwojowym u dzieci, ponieważ przekłada się to bezpośrednio na większe ryzyko (nawet 17,5 razy) otyłości i chorób powiązanych w dorosłości. Diagnoza otyłości w wieku 6 lat oznacza 25% ryzyka otyłości w wieku dorosłym, Otyłość w wieku 12 lat to już 75% ryzyka.
Klasyfikacja otyłości Na podstawie badań antropogenicznych Wyróżnia się dwa główne typy rozmieszczenia podściółki tłuszczowej:
otyłość brzuszną (androidalna) szczególnie niebezpieczny w każdym wieku typ otyłości polegający na centralnym odkładaniu tłuszczu wiążący się niekorzystnym profilem lipidowym i stężeniem cholesterolu w krwi, wysokim ciśnieniem tętniczym, miażdżycą, większą masą lewej komory serca, w późniejszym wieku rozwojem zespołu metabolicznego. otyłość pośladkowo-udową (gynoidalną) Ten typ otyłości częściej jest spotykany u kobiet.
W praktyce klinicznej ze względu na etiopatogenezę najczęściej wyróżnia się:
otyłość prostą, nazywaną także alimentacyjną (łac. alimentum – żywność) – jest to najczęstszy typ otyłości spotykany w 98% przypadków otyłości u dzieci. Przyczyną tej otyłości jest nadmierne dostarczanie kalorii w stosunku do wydatków energetycznych organizmu. Ten typ otyłości uwarunkowany jest środowiskiem i polega na nieumiarkowanym spożywaniu żywności wysoko przetworzonej przy jednoczesnym ograniczeniu aktywności fizycznej. otyłość wtórną, której przyczyną są zaburzenia hormonalne np. niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, niedobór hormonu wzrostu, hipogonadyzm; wady genetyczne np. Zespół Pradera-Williego, Zespół Bardeta-Biedla, Turnera, Klinefeltera; uszkodzenie podwzgórza przez stany zapalne, choroby zwyrodnieniowe, guzy, wady rozwojowe, urazy ośrodkowego układu nerwowego; stosowanie niektórych leków: kortykosteroidy, pochodne fonatiozyny, leków przeciwdepresyjnych i przeciwpadaczkowych, insuliny, pochodnych sulfonylo-mocznika i innych.
Otyłość jest uważana za chorobę cywilizacyjną prowadząca do skrócenia oczekiwanej długości życia. Wyjątkowo duża otyłość prowadzi do niepełnosprawności.
Historia otyłości Nadwaga i otyłość towarzyszą człowiekowi od zarania dziejów. Dowody dostarczają wykopaliska z różnych stron świata m.in. Bliskiego Wschodu oraz Ameryki Południowej. Najsłynniejszą rzeźbą pochodzącą z okresu paleolitu jest tzw. Wenus z Willendorfu przedstawiająca wyobrażenie otyłej lub ciężarnej postaci kobiety, prawdopodobnie ówczesny wzór pożądania. W społeczeństwach przedindustrialnych często podkreślany jest związek między dostępnością źródeł pożywienia a rangą społeczną. Przez tysiące lat w warunkach nagminnych niedoborów żywieniowych, powszechności chorób i śmierci wynikającej z ich następstwa, ciągłego widma głodu, oraz nierówności społecznych zaokrąglona sylwetka świadczyła o zamożności, wysokiej pozycji społecznej, płodności, była kanonem piękna, do którego dążono. Etnograficzne badania społeczeństw tradycyjnych (przedindustrialnych) dowiodły, że 4/5 badanych kultur uznaje pulchne kobiety za kanon piękna, 90% spośród nich szczególnym uznaniem darzy uwydatnienie bioder i nóg u kobiet. W przypadku mężczyzn zaokrąglona tusza była preferowana rzadziej, jednak jej obecność świadczyła o dobrobycie i wysokiej pozycji społecznej.
Stosunek do otyłości ewoluował w czasie.
Hinduscy lekarze Sushruta (Susrata) i Charak (500−400 p.n.e.) zauważyli związek otyłości i cukrzycy typu II, a także, że otyłość dotyka „ludzi leniwych z nadwagą, którzy jedzą nadmiernie, zwłaszcza słodkie i tłuste pokarmy”. W czasach antycznych otyłość nie była uznawana za objaw zdrowia. Ojciec medycyny Hipokrates w swojej księdze aforyzmów pisał, że „nagła śmierć jest bardziej powszechna wśród tych, którzy są z natury bardziej otyli niż szczupli” (Aforyzmy II, 44). Był przekonany, że „otyłość jest nie tylko sama w sobie chorobą, ale stanowi także zwiastun wielu innych chorób”. Nauczał, że ludzie otyli pragnący schudnąć powinni ćwiczyć „na pusty żołądek”, następnie „zdyszani”, bez odzyskania oddechu, wypić trochę rozcieńczonego wina przed jedzeniem, by ostatecznie zjeść chude mięso przyprawione ziarnami sezamu. Hipokrates zalecał również, aby jeść tylko jeden posiłek dziennie, chodzić spać bez kąpieli na twarde łóżko i spacerować z jak najmniejszą ilością ubrań. Zauważył również, że otyłość wiąże się z niepłodnością i rzadkimi miesiączkami u kobiet. Rzymski lekarz i filozof Galen wyróżniał dwa typy otyłości „umiarkowany” – naturalny i „nadmierny” – objaw chorobowy. Przyczynę otyłości upatrywał w „złych humorach”. W ramach leczenia swoim pacjentom zalecał masaże, kąpiele i „pokarmy wyszczuplające” takie jak warzywa, czosnek, dziczyzna. W V i VI wieku pojawia się gula (łakomstwo) pierwszy, najcięższy z 7 grzechów głównych, gula i luxurii (lekkomyślność) są opisywane jako córki diabła. Grzegorz Wielki sformułował pięć grzesznych zachowań łączących się z nieumiarkowaniem w jedzeniu i piciu: jedzenie w zabronionym czasie, jedzenie zbyt wiele, zbyt łapczywie oraz wybór nazbyt drogich bądź nazbyt wyszukanych potraw. Z gulą kojarzone były zwierzęta znane ze swojej łapczywości – początkowo wilk, czasem niedźwiedź lub kania jednak najczęściej świnia. W szczytowym okresie małej epoki lodowcowej przypadającej m.in. na XVI–XVII w. problemem była bieda i choroby. Nadwaga i otyłość stanowiła symbol bogactwa, obfitości i piękna, czego przykłady można znaleźć m.in. w sztuce Trzy Gracje, Związek Ziemi i Wody, Batsheba w kąpieli, Łaźnia turecka. 1650 r. angielski lekarz Tobias Venner po raz pierwszy używa zwrotu otyłość (łac. obesus; „ten, który stał się pulchny poprzez jedzenie”). 1778 r. francuski lekarz Louis Le Pecq de la Clôture dostrzegł zależność miejsca zamieszkania i wyglądu mieszkańców Rouen i Caen. Mieszkańcy Rouen, żyjący w wilgotnym, mglistym środowisku „nabierali bardzo wcześnie znacznej tuszy i stawali się chorowici, grubi i ciężcy”, natomiast mieszkańcy Caen, mieszkający w klimacie suchym, cieplejszym wykazywali się „większą wstrzemięźliwością, zachowując naturalną żywotność”. W 1727 r. powstaje pierwsza monografia poświęcona otyłości. Do początku XIX otyłość w Europie była rzadkością. Przyjmuje się, że od tego okresu bardzo powoli wzrasta udział ludzi z nadwagą i otyłych. Pod koniec XIX wieku w proletariacie nadwaga była rzadkością, otyłość (u mężczyzn) w odróżnieniu od innych grup społecznych nie występowała. Na początku XX wieku otyłość w związku z silnym rozwojem nauki zaczęto wiązać z zaburzeniami hormonalnymi. W latach 20. XX wieku pojawiły się pierwsze leki odchudzające. W latach 30. XX w. dane na temat masy ciała zaczynają mieć wpływ na wysokość składki ubezpieczenia na życie. W latach 60. XX w. amerykański fizjolog James Neel zaproponował hipotezę „oszczędnego genotypu”, według której podatność na otyłość jest uwarunkowana genetycznie i wynika z wielopokoleniowej selekcji w naprzemiennych długich okresach głodu i krótkich sytości. Gdy osoba obdarzona „oszczędnym genotypem” zamieszka w świecie niczym nieograniczonego dostępu do pożywienia bardzo szybko osiąga najwęższe stopnie otyłości. W 1994 r. Jeffrey Friedman odkrywa leptynę – hormon sytości. Na początku XXI wieku badania epidemiologiczne wskazują, że występuje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy spożywaniem napojów słodzonych cukrem a wzrostem masy ciała i występowaniem otyłości.
Metody oceny masy ciała i zawartości tkanki tłuszczowej W celu diagnozy otyłości określa się zawartość tkanki tłuszczowej w ciele. W praktyce najczęściej stosuje się proste metody antropometryczne, które jednak są obarczone błędem, zależnym od osobniczych uwarunkowań, płci, wieku, pochodzenia etnicznego, jak:
pomiar masy ciała (wagi ciała) i obliczenie wskaźnika masy ciała (BMI) oraz stosunku obwodu talii do obwodu bioder (WHR), pomiar grubości fałdu skórnego. Najlepiej dostępny jest fałd skórno-tłuszczowy nad mięśniem trójgłowym ramienia, pomiar bioimpendancji elektrycznej ciała.
Do precyzyjnego określenia zawartości tkanki tłuszczowej w ciele stosuje się:
tomografię komputerową, magnetyczny rezonans jądrowy, rentgenowską absorpcjometrię podwójnej energii (DXA – dual energy X-ray absorptiometry), pomiar przewodnictwa elektrycznego ustroju (TOBEC), bioimpedancję elektryczną (BIA).
Zakresy wartości BMI Dla osób dorosłych i o przeciętnych warunkach umięśnienia wskaźnik masy ciała tzw. BMI dobrze ocenia masę ciała, gdyż dobrze koreluje z zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie i jest raczej niezależny od wzrostu. + Klasyfikacja masy ciała osób dorosłych na podstawie BMIKategoriaBMI (kg/m²)Masa ciałaRyzyko chorób towarzyszących otyłościwygłodzenie< 16,0 niedowaga minimalne, ale zwiększony poziom wystąpienia innych problemów zdrowotnychwychudzenie16,0–16,99niedowaga17,0–18,49pożądana masa ciała18,5–24,99optimumminimalnenadwaga25,0–29,99nadwagaśrednie1otyłość I stopnia30,0–34,99 otyłośćwysokieotyłość II stopnia35,0–39,99bardzo wysokieotyłość III stopnia≥ 40,0ekstremalny poziom ryzyka 1 – w przypadku BMI > 27 kg/m², otyłości brzusznej ryzyko chorób towarzyszących oceniane jest jako wysokie.
W diagnostyce otyłości brzusznej i zespołu metabolicznego wykorzystuje się stosunek obwodu talii do obwodu bioder:
wartość prawidłowa dla mężczyzn – od 0,9 do 1, wartość prawidłowa dla kobiet – od 0,7 do 0,8, obwód brzucha mierzony na poziomie talii nie powinien przekraczać połowy pomiaru wzrostu.
Pożądany BMI zależy od wieku i wynosi odpowiednio:
19 – 24 lata: 19 – 24 25 – 34 lata: 20 – 25 35 – 44 lata: 21 – 26 45 – 54 lata: 22 – 27 55 – 64 lata: 23 – 28 ponad 64 lata: 24 – 29
Choroby związane z otyłością Wczesne i odległe powikłania wynikające z otyłości u dzieci
układ hormonalny i rozrodczy: insulinooporność i zespół metaboliczny, cukrzyca typu II, przedwczesne dojrzewanie, niedobór hormonu wzrostu, zaburzenia miesiączkowania i zespół policystycznych jajników u dziewczynek, hipogonadyzm u chłopców, ginekomastia, obniżenie płodności otyłość w ciąży może prowadzić do zamierania zarodków, poronienia, sprzyjać wadom wrodzonych płodu (przepuklina rdzeniowa, bezczaszkowie, wady serca), sprzyjać hipotrofii lub makrosomii płodu, wewnątrzmacicznemu obumarciu płodu oraz przedłużać poród układ sercowo-naczyniowy: dyslipidemia (podwyższony poziom cholesterolu), nadciśnienie tętnicze, przerost lewej komory serca, wczesne zmiany miażdżycowe naczyń, zawał serca i mózgu, wylew, zatorowość płucna, choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca, zakrzepica żył głębokich, niedomykalność zastawki płucnej, koagulopatia układ oddechowy: zespół bezdechu sennego, astma oskrzelowa, nietolerancja wysiłku fizycznego u osób dorosłych (nietolerancja ćwiczeń fizycznych u dzieci), zwieszone ryzyko anestezjologiczne układ pokarmowy: choroba stłuszczeniowa wątroby, kamica pęcherzyka żółciowego, choroba refluksowa żołądkowo-przełykowy, zaburzenie ilościowego oraz jakościowego składu mikrobiologicznego układu pokarmowego, choroba uchyłkowa jelit, zespół nieszczelnego jelita, zespół jelita drażliwego, choroba Crohna, mikroskopowe zapalenie jelita grubego. zwiększone ryzyko nowotworowe: u kobiet: raka trzonu i szyjki macicy, jajnika, pęcherzyka żółciowego, nowotworów piersi; u mężczyzn: raka jelita grubego, raka prostaty, guz rzekomy mózgu (nadciśnienie śródczaszkowe) układ odpornościowy: podwyższony wskaźnik stanu zapalnego układ wydalniczy: stwardnienie kłębuszków nerkowych (glomerulosclerosis)