Himmelbett – taktyka walki powietrznej, stosowana przez Luftwaffe podczas walki z nocnymi nalotami bombowymi w okresie lipiec 1942 – wrzesień 1943. Naprowadzanie nocnych myśliwców na cel odbywało się przede wszystkim za pomocą wskazań naziemnych stacji radarowych.
W ograniczonym zakresie była stosowany do 1945 roku, w tym pod koniec 1944 Himmelbett zmieniło nazwę na Gebietsnachtjagd.
Zarys Rozwiązanie 21 lipca 1942 roku dywizji reflektorów przeciwlotniczych i przydzielenie poszczególnych baterii do obrony konkretnych miast wymusiło odejście od dotychczasowo stosowanych metod walki: Helle Nachtjagd, Dunkle Nachtjagd, Kombinierte Nachtjagd. Wobec mankamentów dostępnych radarów pokładowych (do wiosny 1943 tylko Lichtenstein b/c – fug 202 – mały zasięg, niewielka produkcja seryjna / przede wszystkim trafiły do I./NJG 1 i II./NJG 2, częste usterki), nocne myśliwce miały być naprowadzane za pomocą naziemnych stacji radarowych (Flugmeldemessstellungen). Kilka takich stacji tworzyło jeden Raum pod dowództwem Nachtjagdraumführera (NJRF), któremu oprócz jednostek obsługujących konkretne stacje radarowe (Flugmelde-Leit Kompanie) podlegała ponadto konkretna grupa nocnych myśliwców. Wszystkie Raumy tworzyły razem system nocnej obrony powietrznej III Rzeszy, nazywanej przez aliantów „The Kammhuber Line” – od nazwiska jego twórcy pułkownika, a następnie generała .
Z kolei Niemcy „operami Kammhubera” nazywali rozbudowane stanowiska naprowadzania nocnych myśliwców.
Elementy Stacje radarowe (Flugmeldemessstellungen) Stacje radarowe miały różne kategorie ważności. Stacja radarowa 1 kategorii:
załoga: 250 – 300 osób wyposażenie: 1 × Jagdschloß – FuMG 404 – jako Rundumsuchgerät 1 × Wassermann – FUGM 402 – jako Fernsuchgerät 2 × Freya – FUGM 80 – jako Flugmeldegerät 2 × Würzburg-Riese – FuSE 65 – jako Flugzielgerät posterunki obserwacyjno-meldunkowe (Flugwache, w skrócie Fluwa) Jagdführungszentralen – tworzenie i przesyłanie do jednostek wyższego szczebla (Jafü/NJRF) raportów na temat sytuacji w powietrzu (Hauptlage) na podstawie raportów otrzymywanych z poszczególnych stacji radarowych (Luftlage)
Stacja radarowa 2 kategorii: załoga: 200 osób wyposażenie: 2 × Freya – FUGM 80 – jako Flugmeldegerät (w miejsce Freyi mógł się pojawić Wassermann albo Mammut) 2 × Würzburg-Riese – FuSE 65 – jako Flugzielgerät Stellugszentrale/Auswertung
Stacja radarowa 3 kategorii: załoga: 150 osób wyposażenie: 2 × Freya – FUGM 80 – jako Flugmeldegerät (w miejsce Freyi mógł się pojawić Wassermann albo Mammuth) 2 × Würzburg-Riese – FuSE 65 – jako Flugzielgerät Stellugszentrale/Auswertung
Nazwy kodowe poszczególnych stacji rozpoczynały się od tej samej litery jak nazwy najbliższych miejscowości (np. Stellung Kondor był położony niedaleko miasta Kolberg – Kołobrzeg).
Radary (Funkmessgeräte) + Funkmessgeräte (Radary) nazwa symbol częstotliwość (MHz) zasięg (Km) Freya FuSE80 125 200 Freya A/N FuMG 450 125 200 Freya LZ FuMG 401 A 121–138 250 Freya LZ FuMG 401 B 124–144 250 Freya LZ FuMG 401 C 91–100 250 Freya LZ FuMG 401 D 162–200 250 Freya LZ Verbunkert 90 250 Freya LZ C (var) 50–57 Freya Fahrstuhl 125 160 Yagi-Freya/Köthen 82–88 150 Dreh-Freya FuMG 44 120–158 100 Freya Flamme FuMG 451 C 187 500 Jagdschloss FuMG 404 120–158/158–240 200 Wassermann S FuMG 42 DeTe S 122–131 300 Wassermann M I FuMG 402 136–149 300 Wassermann M II FuMG 402 120–158 300 Wassermann M IV FuMG 402 120–158 300 Mammut FMG 41 G (fF) 120–150 300 Würzburg-Riese FuSE65 560 80 Elefant/Russel 34–38 400
Seeburg Duże znaczenie odgrywał stół oceny sytuacji typu Seeburg (zastąpił poprzednio stosowany Auswerte Tisch), na którego szklanej płycie były wyświetlane zielone (lokalizacje myśliwca) i czerwone (lokalizacje bombowca) punkty symbolizujące samoloty.
Nachtjagdwaffe (lipiec 1942 – wrzesień 1943) Poziom operacyjny:
Luftwaffenbefehlshaber Mitte – 24.3.41 – 5.2.44 – Berlin-Wannsee XII. Fliegerkorps – 1.8.41 – 15.9.43 – powstał w miejsce 1. Nachtjagddivision – Zeist, niedaleko Utrecht/Holandia 1. Jagddivision – 1.5.42 – 15.9.43 – Deelen/Holandia 2. Jagddivision – 1.5.42 – 15.9.43 – Stade/Niemcy 3. Jagddivision – 1.5.42 – 15.9.43 – Metz/Francja 4. Jagddivision – 2.43 – 15.9.43 – Döberitz/Niemcy 5. Jagddivision – 6.43 – 15.9.43 – Schleissheim, niedaleko Monachium/Niemcy
Poziom taktyczny: Nachtjagdgeschwader 1 I/NJG1 – 3.41 – 5.9.44 Venlo, 1. JD; Messerschmitt Bf 110, Heinkel He 219 (od 4.43) II/NJG1 – 5.41 – 3.44 St. Trond, 1. JD;Bf 110, Dornier Do 217 (od 3.42) III/NJG1 – 5.41 – 3.44 Twente; 1. JD; Bf 110 IV/NJG1 – 1.10.42 – 3.44 Leeuwarden; 1. JD; Bf 110 Nachtjagdgeschwader 2 I/NJG2 – 16.1.42 – 9.42 Catania, 9.42 – 8.11.42 Melsbroek, 8.11.42 – 15.11.42 Cazaux, 15.11.42 – 14.12.42 Lezignan, 14.12.42 – 10.2.43 Melsbroek, 10.2.43 – 23.5.43 Castelvetrano, 23.5.43 – 16.7.43 Aquino, 16.7.43 – 10.10.43 Parchim, II. Fliegerkorps; Junkers Ju 88 II/NJG2 – 1.11.41 – 1.10.42 Leeuwarden, 1. JD (od 5.42), 1.10.42 – 11.42 Gilze Rijen, 1. JD, 11.42 – 5.43 Comiso, 5.43 – 7.43 Aquino, II. Fliegerkorps, 7.43 – 12.3.44 Parchim, Junkers Ju 88 III/NJG2 – 3.42 – 1.10.42 Gilze Rijen, 1. JD (od 5.42), 15.8.43 – 9.43 Stuttgart/Nellingen, 5. JD, Ju 88 Nachtjagdgeschwader 3 I/NJG3 – 1.10.40 – 8.44 Vechta, 2. JD (od 5.42), Bf 110, Do 217 (od połowy 42), Ju 88 (od połowy 43) II/NJG3 – 1.9.41 – 3.44 Schleswig, 2. JD (od 5.42), Bf 110, Do 217 (od połowy 42), Ju 88 (od połowy 43) III/NJG3 – 1.11.41 – 8.44 Stade, 2. JD (od 5.42), Bf 110 IV/NJG3 – 11.42 – 8.1.44 Grove (Karup), 2. JD, Bf 110, Do 217 (od połowy 42), Ju 88C (od połowy 43) Nachtjagdgeschwader 4 I/NJG4 – 9.42 – 8.44 Florennes, 3. JD, Bf 110, Do 217, Ju 88 II/NJG4 – 4.42 – 5.42 Laupheim, XII. Fliegerkorps, 5.42 – 9.42 Rheine, 9.42 – 1.44 St. Dizier, 3. JD, Bf 110, Do 217 III/NJG4 – 4.42 – ?9.42 Mainz-Finthen, XII. Fliegerkorps, 3. JD (od 5.42), 9.42 – 8.44 Juvincourt, 3. JD, Bf 110, Do 217, Ju 88 IV/NJG4 – 1.1.43 – 1.8.43 Mainz-Finthen, 3.JD, 5.JD (od 2.43), Bf 110 Nachtjagdgeschwader 5 I/NJG5 – 9.42 – 4.5.44 Stendal, Jafü Mitteldeutschland, 4. JD (od 2.43), Bf 110 II/NJG5 – 12.42 – 4.44 Parchim, Jafü Mitteldeutschland, 4. JD (od 2.43), Bf 110, III/NJG5 – 4.43 – 3.44 Neuruppin, 4. JD, Bf 110, Do 217 IV/NJG5 – 12.42 – 1.43 Lechfeld, Leipheim, Jafü Süddeutschland, 1.43 – 1.8.43 Insterburg, Jafü Ostpreussen, Bf 110 Nachtjagdgeschwader 101 I/NJG101 – 20.3.43 – 25.3.43 Schleissheim, 26.3.43 – 15.3.45 Ingolstadt-Manching, Bf 110, Do 217 II/NJG101 – 20.3.43 – 4.43 München-Riem, 4.43 – 12.43 Lechfeld, Bf 110, Do 217 III/NJG101 – 20.3.43 – 24.12.43 Stuttgart-Echterdingen, Bf 110, Do 217 IV/NJG101 – 7.43 – 12.43 Kitzingen, Bf 110, Dornier Do 217 Nachtjagdraumführer
Y – Verfahren (Nachtjagd) W okresie późniejszym (lato 1943) do systemu Himmelbett włączono również urządzenia do radiowego namierzania pozycji samolotów – Y-Bodenstelle FuSAn 733. Stacje radarowe otrzymały po dwa urządzenia takiego rodzaju.
Jägerleit-Stellung Jägerleit-Stellung: 5 × Y-Bodenstelle FuSAn 733 (A – B) 5 × Sendebaracke (A – B) 5 × Peilturm (Sendebaracke + Y-Bodenstelle FuSAn 733) Stellugszentrale/Auswertung 5 linii łączności
Jägerleit-Stellung wysyłała 2 sygnały: sygnał prowadzący – częstotliwość 180 impulsów na minutę – samoloty miały specjalne urządzenie które przetwarzały impuls na cichy gwizd i pozwalało zachować właściwy kierunek – Heinrich Peiler; sygnał przechwytywany – natychmiast odsyłany przez urządzenie zamontowane na pokładzie samolotu do stacji naziemnej i przeliczany na odległość- Hans E-Mess Gerät, pozwalał na ustalenie położenia samolotu.
Pierwsze stacje oddano do użytku na terenie Holandii w lutym 1943 roku. Do lata 1943 pokryto nimi obszar działania 1 i 2 Jagddivision.
Jägerleitgeräte + Jägerleit Geräte nazwa symbol częstotliwość (MHz) zasięg (km) Freya Egon FuSAn 731 125/156 250 Heinrich Peiler FuSAn 733 38–42 300 Hans E-Mess FuSAn 733 38–42 300
Inne urządzenia używane podczas wojny elektronicznej Fern-, Fernst- und Über-Horizont-Suchanlagen – radary o dużym zasięgu, w tym wykrywające cele poza horyzontem; WASSERMAN, MAMMUT Rundsuchanlagen – radary panoramiczne; JAGDSCHLOSS Funkmeß-Erkennungs- und Funkmeßbeobachtungsanlagen – urządzenia wykrywające nieprzyjacielskie radary Funkmeß-Störsender – urządzenia do zakłócania pracy nieprzyjacielskich radarów Funk – sprzęt radiowy
Zasada działania Można wyróżnić dwie metody: lipiec 1942 – lato 1943 – radar typu Freya (zasięg 150 km) odpowiedzialny jest za ogólne określenie kierunku lotu nieprzyjacielskiego bombowca; 1. Würzburg Riese (zasięg 70 km) (Rot) – odpowiada za lokalizacje bombowca a 2. Würzburg Riese (Gruss) – odpowiada za lokalizacje myśliwca; system umożliwia śledzenie 1 samolotu nieprzyjaciela lato 1943 – 1945 – radar typu Freya (zasięg 150 km) odpowiedzialny jest za ogólne określenie kierunku lotu nieprzyjacielskiego bombowca; 2 urządzenia typu Y-Bodenstelle FuSAn 733 umożliwiają jednoczesne naprowadzanie 2 nocnych myśliwców, podczas gdy 2 Würzburg-Riese pozwalają zlokalizować 2 nieprzyjacielskie bombowce; system umożliwia śledzenie 2 samolotów nieprzyjaciela
RAF Bomber Command Order of Battle + 10 lipca 1942 Lotnisko Group Squadron Samolot liczba Elsham Woods No. 1 Group 103 Sqn Vickers Wellington Mk IC, Handley Page Halifax 9 Non-op’l 7 Snaith No. 1 Group 150 Sqn Vickers Wellington Mk III 20 Lindholme No. 1 Group 305 (Polski) Sqn Wellington Mk II 16 Binbrook komórka 12 Sqn, 142 Sqn Wellington Mk II, Mk IV 19, 19 Holme-on-Spalding Moor No. 1 Group 460 Sqn RAAF Wellington Mk IV, Handley Page Halifax 19 1 Non-op’l Wattisham No. 2 Group 18 Sqn Bristol Blenheim Mk IV 21 Watton No. 2 Group 21 Sqn Bristol Blenheim IV, Lockheed Ventura 12 Non-op’l 2 Horsham St Faith No. 2 Group 105 Sqn, 139 Sqn Bristol Blenheim Mk V, De Havilland Mosquito 12, 13 Non-op’l West Raynham No. 2 Group 107 Sqn, 114 Sqn Douglas DB-7 III, Blenheim Mk IV 22, 21 Swanton Morley No. 2 Group 88 Sqn, 226 Sqn Douglas DB-7 III 20, 21 Feltwell No. 3 Group 57 Sqn, 75 (New Zealand) Sqn Wellington Mk III 17, 18 Oakington No. 3 Group 7 Sqn, 101 Sqn Short Stirling, Wellington Mk III 14, 16 Mildenhall No. 3 Group 149 Sqn, 419 Sqn RCAF Wellington Mk III, Stirling 15, 15 Marham No. 3 Group 115 Sqn, 218 Sqn Wellington Mk III, Stirling 17, 15 Honington No. 3 Group 9 Sqn Wellington Mk III 16 Stradishall No. 3 Group 214 Sqn Short Stirling 15 Wyton No. 3 Group 15 Sqn, 156 Sqn Wellington Mk III, Stirling 14, 19 Topcliffe No. 4 Group 102 Sqn, 425 Sqn RCAF Halifax, Wellington Mk III 17, 0 Non-op’l Linton No. 4 Group 35 Sqn, 158 Sqn Halifax 18, 16 Middleton St George No. 4 Group 76 Sqn, 78 Sqn Halifax 18 Non-op’l, 18 Pocklington No. 4 Group 405 Sqn RCAF Halifax 19 Waddington No. 5 Group 44 (Rhodesia) Sqn, 420 Sqn RCAF Avro Lancaster, Handley Page Hampden, Avro Manchester 18, 13, 2 Non-op’l Scampton No. 5 Group 49 Sqn, 83 Sqn Avro Lancaster, Avro Manchester 19, 2 Non-op’l, 16 Swinderby No. 5 Group 50 Sqn Avro Manchester, Avro Lancaster 12, 12 Non-op’l Coningsby No. 5 Group 97 Sqn, 106 Sqn Avro Lancaster 18, 12 Syerston No. 5 Group 61 Sqn, 408 Sqn RCAF Avro Lancaster, Handley Page Hampden, Avro Manchester 16, 22, 1 Non-op’l Bottesford No. 5 Group 207 Sqn Avro Lancaster 18 Tempsford No. 8 Group 138 Sqn (Special), 161 Sqn (Special) Armstrong Whitworth Whitley Mk V, Handley Page Halifax, Wellington Mk IA, Westland Lysander 10, 5, 1, 6, 5 Stradishall No. 8 Group 109 Sqn (Special) Avro Anson, Wellington Mk IC, Avro Lancaster 9, 19, 1