Stowarzyszenie wyższej użyteczności – status nadawany w Polsce w latach 1933–1989 stowarzyszeniom, których rozwój był szczególnie użyteczny dla interesu państwowego lub społecznego państwa, następnie do 1990 tytuł honorowy stowarzyszeń mających szczególne osiągnięcia w realizacji celów społecznych.

Podstawy prawne Status stowarzyszenia wyższej użyteczności nadawany był na podstawie Prawa o stowarzyszeniach, wprowadzonego rozporządzeniem Prezydenta RP z mocą ustawy w 1932. Przyznanie statusu stowarzyszenia wyższej użyteczności następowało w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, wydanego na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych, postawiony w porozumieniu z zainteresowanymi ministrami. Uznaniu towarzyszyło nadanie stowarzyszeniu odpowiedniego statutu, regulującego w szczegółach jego byt prawny. Zmiany statutu odbywały się tym samym trybem co nadanie statutu.

Stowarzyszenia wyższej użyteczności posiadały osobowość prawną. Mogły przyjmować zapisy i darowizny oraz nabywać majątek ruchomy i nieruchomy bez ograniczeń i bez potrzeby uzyskiwania zezwoleń, przewidzianych w przepisach specjalnych, regulujących sprawy zapisów i darowizn oraz nabywania majątku przez osoby fizyczne i prawne. Ponadto Minister Spraw Wewnętrznych i Minister Skarbu władni byli do udzielania stowarzyszeniom wyższej użyteczności szczególnych ulg i zwolnień w podatkach i opłatach państwowych i komunalnych.

Przepisy w zakresie stowarzyszeń wyższej użyteczności z 1932 przetrwały do końca II Rzeczypospolitej oraz przez cały okres Polski Ludowej.

Historia W latach 1933–1939 status stowarzyszenia wyższej użyteczności nadano 9 organizacjom. Po II wojnie światowej większość z tych stowarzyszeń Rada Ministrów rozwiązała. Wyjątek stanowił Związek Harcerstwa Polskiego i Polski Czerwony Krzyż. Na emigracji reaktywował również działalność Instytut Józefa Piłsudskiego, Poświęcony Badaniu Najnowszej Historii Polski.

W przypadku Związku Harcerstwa Polskiego, w 1950 bezprawnie zlikwidowano struktury stowarzyszenia, tworząc Organizację Harcerską w ramach Związku Młodzieży Polskiej, która następnie od sierpnia do grudnia 1956 funkcjonowała jako Organizacja Harcerska Polski Ludowej. Przywrócenie nazwy stowarzyszenia i struktur organizacyjnych nastąpiło w grudniu 1956. W lipcu 1959 Rada Ministrów ponownie uznała ZHP za stowarzyszenie wyższej użyteczności, stwierdzając jednocześnie utratę mocy rozporządzenia z 1936. We wrześniu 1959 zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych nadano też organizacji nowy statut.

Także Lidze Morskiej status ten nadano dwukrotnie. Pierwszy raz w 1946, kiedy funkcjonowała do rozwiązania w 1954. Ponownie w 1983, po reaktywowaniu stowarzyszenia.

W okresie Polski Ludowej status stowarzyszenia wyższej użyteczności nadano kolejnym 48 organizacjom. Część, szczególnie tych, którym status nadano w latach 40. XX wieku, rozwiązano lub przekształcano w inne stowarzyszenia. Przykładem może być rozwiązana w 1947 przedwojenna Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, na majątku której powołano Ligę Lotniczą. W 1954 również ten podmiot został rozwiązany razem z innymi stowarzyszeniami (Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza, Liga Morska). Ich następcą prawnym była Liga Przyjaciół Żołnierza, od 1964 występująca pod nazwą Liga Obrony Kraju.

Do momentu uchwalenia nowego prawa o stowarzyszeniach w 1989 status stowarzyszenia wyższej użyteczności miało 45 organizacji.

W ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, ustanowiono tytuł honorowy „Stowarzyszenia Wyższej Użyteczności”, który w założeniu miał być nadawany przez Radę Państwa stowarzyszeniom, mającym szczególne osiągnięcia w realizacji celów społecznych. Z mocy tej ustawy stowarzyszenia, które posiadały dotychczasowy status stowarzyszenia wyższej użyteczności przyznano tytuł honorowy „Stowarzyszenia Wyższej Użyteczności” i wpisano do rejestru stowarzyszeń. W związku ze zmianą Konstytucji, w kompetencje Rady Państwa wszedł Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, który 18 stycznia 1990 wydał zarządzenie w sprawie trybu przedstawiania wniosku o nadanie tytułu honorowego „Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności”. Miesiąc później, ustawą z 23 lutego 1990 przepisy o tytule honorowym zostały jednak wykreślone z ustawyUstawa z dnia 23 lutego 1990 r. o zmianie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach i ustawy o szkolnictwie wyższym ().. Stowarzyszenia utraciły swój dotychczasowy tytuł 13 marca 1990.

W 2004 wprowadzono ustawowo możliwość uzyskania przez stowarzyszenia statusu organizacji pożytku publicznego, który w pewien sposób nawiązuje do statusu stowarzyszenia wyższej użyteczności.

Organizacje, którym nadano status Lp. Nazwa stowarzyszenia Rok nadaniastatusu Rok rozwiązaniastowarzyszenia uwagi 1. Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej 1933 1950 po rozwiązaniu majątek przeszedł do dyspozycji Komendy Głównej Straży Pożarnej 2. Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej 1934 1947 po rozwiązaniu majątek przekazano Lidze Lotniczej 3. Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Akademickiejod 1946 pod nazwą: Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Szkół Wyższych 1934 1951 po rozwiązaniu majątek przekazano na cele pomocy materialnej dla młodzieży szkół wyższych, stosownie do decyzji Ministra Szkół Wyższych i Nauki 4. Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych 1934 1949 po rozwiązaniu majątek przekazano Towarzystwu Przyjaciół Dzieci 5. Polski Biały Krzyż 1936 1947 po rozwiązaniu majątek przekazano Towarzystwu Przyjaciół Żołnierza 6. Związek Harcerstwa Polskiego 19361959 status nadany dwukrotnie, ale z zachowaniem ciągłości od 1936 7. Polski Czerwony Krzyż 1936 8. Instytut Józefa Piłsudskiego, Poświęcony Badaniu Najnowszej Historii Polski 1937 formalnie nie uległ likwidacji; w 1947 powołano na emigracji uznawany za kontynuatora Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie 9. Organizacja Przysposobienia Wojskowego Kobiet 1939 1948 formalnie dokonano wyłącznie uchylenia mocy obowiązującej rozporządzenia o uznaniu stowarzyszenia za stowarzyszenie wyższej użyteczności 10. Liga Morska 1946 1954 po rozwiązaniu majątek przekazano Lidze Przyjaciół Żołnierza, która była następcą prawnym stowarzyszenia; reaktywowana w 1980, w 1983 ponownie otrzymała status 11. Robotnicze Towarzystwo Przyjaciół Dzieci 1946 1949 po rozwiązaniu majątek przekazano Towarzystwu Przyjaciół Dzieci 12. Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza 1947 1954 w momencie nadania statusu przejęło majątek rozwiązanego Polskiego Białego Krzyża; po rozwiązaniu majątek przekazano Lidze Przyjaciół Żołnierza, która była następcą prawnym stowarzyszenia 13. Liga Lotnicza 1947 1954 w momencie nadania statusu przejęła majątek rozwiązanej Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej; po rozwiązaniu majątek przekazano Lidze Przyjaciół Żołnierza, która była następcą prawnym stowarzyszenia 14. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum 1948 15. Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicyod 1959 pod nazwą: Społeczny Fundusz Odbudowy Kraju i Stolicy 1948 16. Centralny Ośrodek Oświaty Dorosłych – Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego i Ludowego (TURIL) 1948 1950 po rozwiązaniu majątek przekazano Towarzystwu Wiedzy Powszechnej – (TWP) 17. Towarzystwo Burs i Stypendiów Rzeczypospolitej Polskiej 1949 1951 po rozwiązaniu majątek przeszedł na rzecz Państwa 18. Towarzystwo Przyjaciół Dzieci 1949 w momencie nadania statusu przejęło majątek rozwiązanego Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci 19. Liga Kobietod 1982 pod nazwą: Liga Kobiet Polskich 1949 20. Towarzystwa Wiedzy Powszechnej – (TWP) 1950 przejęło majątek rozwiązanego Centralnego Ośrodka Oświaty Dorosłych – Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego i Ludowego (TURIL) 21. Liga Przyjaciół Żołnierzaod 1964 pod nazwą: Liga Obrony Kraju 1954 przejęła majątek rozwiązanego Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza, Ligi Lotniczej i Ligi Morskiej, których była następcą prawnym 22. Związek Ochotniczych Straży Pożarnych 1958 23. Społeczny Komitet Przeciwalkoholowy 1959 24. Polski Związek Krótkofalowców 1963 25. Aeroklub Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1963 26. Naczelna Organizacja Techniczna 1966 27. Liga Ochrony Przyrody 1968 28. Polski Komitet Pomocy Społecznej 1968 29. Związek Bojowników o Wolność i Demokrację 1969 30. Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 1971 31. Stowarzyszenie Architektów Polskich 1972 32. Towarzystwo Wiedzy Wojskowo-Obronnejod 1978 pod nazwą: Towarzystwo Wiedzy Obronnej 1972 33. Związek Inwalidów Wojennych PRL 1972 34. Związek Ociemniałych Żołnierzy PRL 1972 35. Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia” 1973 36. Towarzystwo Urbanistów Polskich 1974 37. Polski Związek Emerytów, Rencistów i Inwalidów 1974 38. Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej 1974 39. Polski Związek Niewidomych 1974 40. Polski Związek Motorowy 1975 41. Stowarzyszenie Księgowych w Polsce 1975 42. Zrzeszenie Prawników Polskich 1976 43. Polski Związek Głuchych 1976 44. 1976 45. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze 1977 46. Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej 1977 47. Towarzystwo Rozwoju Rodziny 1980 48. Polskie Towarzystwo Lekarskie 1980 49. Polski Komitet Olimpijski 1981 50. Związek Byłych Żołnierzy Zawodowych 1981 51. Liga Morska 1983 stowarzyszenie o tej nazwie rozwiązano w 1954, reaktywowano w 1980 52. Zrzeszenie Katolików Caritas 1984 53. Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem 1985 54. Zrzeszenie Polskich Towarzystw Medycznych 1986 55. Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa 1987 56. Towarzystwo Opieki nad Majdankiem 1988 57. Stowarzyszenie „Wisła-Odra” 1988

Uwagi

Przypisy Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. – Prawo o stowarzyszeniach () – rozdział IV, art. 46-56. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach () – art. 23-24. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 stycznia 1990 r. w sprawie trybu przedstawiania wniosku o nadanie tytułu honorowego „Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności” (). Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie () – dział II, rozdział 3, art. 20-27. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1933 r. o uznaniu stowarzyszenia „Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej” za stowarzyszenie wyższej użyteczności (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 października 1949 r. w sprawie rozwiązania stowarzyszenia wyższej użyteczności „Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej” (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 stycznia 1934 r. o uznaniu Stowarzyszenia „Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej” za stowarzyszenie wyższej użyteczności (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 sierpnia 1947 r. o uznaniu „Ligi Lotniczej” za stowarzyszenie wyższej użyteczności i o rozwiązaniu stowarzyszenia „Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej” (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 1934 r. o uznaniu Stowarzyszenia „Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Akademickiej” za stowarzyszenie wyższej użyteczności (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 września 1946 r. w sprawie zmiany nazwy „Towarzystwa Przyjaciół Młodzieży Akademickiej” na „Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Szkół Wyższych” oraz nadania temu Towarzystwu nowego statutu (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 stycznia 1951 r. w sprawie rozwiązania stowarzyszenia wyższej użyteczności „Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Szkół Wyższych” (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 listopada 1934 r. o uznaniu stowarzyszenia „Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych” za stowarzyszenie wyższej użyteczności (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 czerwca 1949 r. w sprawie rozwiązania stowarzyszenia „Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych” (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 stycznia 1936 r. o uznaniu stowarzyszenia „Polski Biały Krzyż” za stowarzyszenie wyższej użyteczności (). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1946 r. o uznaniu „Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza” za stowarzyszenie wyższej użyteczności i rozwiązaniu stowarzyszenia „Polski Biały Krzyż” ().