alt=Widok z przypory wieży zamku w Melsztynie – lipiec 2025 r. |mały|Widok z przypory wieży zamku w Melsztynie – lipiec 2025 r. alt=wieża zamku w Melsztynie wraz z przyporą po całkowitej odbudowie w latach 2018–2024 – zdjęcie lipiec 2025 r.|mały|wieża zamku w Melsztynie wraz z przyporą po całkowitej odbudowie w latach 2018–2024 – zdjęcie lipiec 2025 r. alt=ruiny wieży zamku w Melsztynie po przeprowadzonych pracach archeologicznych w 2017 r. – zdjęcie marzec 2018 r.|mały|ruiny wieży zamku w Melsztynie po przeprowadzonych pracach archeologicznych w 2017 r. – zdjęcie marzec 2018 r. alt=III piętro wieży zamku w Melsztynie – zdjęcie grudzień 2023 r.|mały|III piętro wieży zamku w Melsztynie – zdjęcie grudzień 2023 r. Zamek w Melsztynie – ruiny zamku na wzgórzu Zamczysko nad Dunajcem we wsi Melsztyn w gminie Zakliczyn w powiecie tarnowskim w województwie małopolskim.
Historia Faza gotycka Budowę zamku w Melsztynie rozpoczął w 1347 kasztelan krakowski Spicymir herbu Leliwa. W 1362 biskup krakowski Jan Bodzenta erygował kaplicę zamkową pod wezwaniem św. Ducha. Najstarsza część zamku wznosiła się we wschodniej części założenia. Od XIV wieku do początku XVI wieku zamek był rezydencją potężnego rodu Leliwitów Melsztyńskich, w tym Spytka z Melsztyna (zm. 1399) i Spytka Melsztyńskiego (1398–1439). W tym czasie na przełomie XIV / XV wieku powstał w zachodniej części wielki gotycki donżon, z którego zachowały się do dzisiaj dwie ściany. Zamek w XV wieku był ośrodkiem ruchu husyckiego w Polsce. W 1511 roku Jan Melsztyński sprzedał zamek wraz z otaczającymi go dobrami kasztelanowi wiślickiemu Mikołajowi Jordanowi z Myślenic.
Faza renesansowa Około 1546 Spytek Wawrzyniec Jordan polecił przebudować dawny gotycki zamek w stylu renesansowym. W tym też okresie powstał zachowany do dzisiaj renesansowy mur ze strzelnicami w środkowej części zamku. W wyniku małżeństw jego dwóch córek, zamek stał się własnością dwóch rodzin – Andrzeja Zborowskiego i Stanisława Sobka z Sulejowa. Córki obu właścicieli wyszły za przedstawicieli rodu Tarłów – w 1601 z Zygmuntem Scypionem Tarłą, a w 1639 z Janem Aleksandrem Tarłem, w związku z czym zamek posiada jeden ród, ale z dwóch różnych linii. W 1744 roku po śmierci Adama Tarły w pojedynku z Kazimierzem Poniatowskim zamek przeszedł na własność jego siostrzeńców Stanisława i Macieja Lanckorońskich.
Zniszczenie thumb|upright=2|Plan ruin zamku Melsztyn autorstwa K. Moskala. Opis: A – donżon, B – pozostałości wielobocznej wieżyczki, C – mur ze strzelnicami, D – zapadlisko po cysternie, E – piwnice, F – pozostałości budynków, G – miejsce, w którym stało dawne schronisko turystyczne K. Lanckorońskiego, H – wał ziemny Zamek uległ zniszczeniu w czasie konfederacji barskiej, gdy w 1770 został najpierw zajęty przez konfederatów, a później splądrowany i spalony przez wojska rosyjskie. Od tamtej pory pozostawał w ruinie. W latach 1789–1796 zamek częściowo rozebrano w celu uzyskania materiału budowlanego na budowę kościoła w Domosławicach. W 1846 zawalił się częściowo gotycki donżon. W 1848 roku władze austriackie zakazały dalszej rozbiórki murów zamkowych przez okolicznych chłopów. W latach 1879–1885 pozostałości zamku zostały zabezpieczone jako trwała ruina dzięki staraniom Karola Lanckorońskiego, który zbudował na dziedzińcu niewielkie schronisko turystyczne. W 1886 roku zamek przestał być własnością rodu Lanckorońskich.
Do 2022 formalnym właścicielem zamku były Lasy Państwowe, jednak w 2008 roku z inicjatywy gminy Zakliczyn zamek został przekazany gminie w użytkowanie, co umożliwiło rozpoczęcie zabezpieczenia ruin. W 2017 prowadzono na zamku prace archeologiczne, które nadzorował mgr Eligiusz Dworaczyński. Prace przy zabezpieczaniu ruin zamku i jego częściowej odbudowie trwają od 2018 roku m.in. odgruzowano przyziemie i odkopano fundamenty ścian i wykonano wszystkie niezbędne zabezpieczenia, a następnie zaczęto wznosić mury wieży wraz ze schodami oraz wykonano strop nad parterem obiektu. W 2020 odbudowano mury wieży do wysokości 7,2 m, a także wykonano strop drewniany na poziomie drugiego piętra (wysokość 6,6 m). Na 2021 rok zaplanowano IV etap prac z zabezpieczeniem ruin zamku na poziomie trzeciego piętra (wys. 10,4 m), w tym odbudowę muru wieży do wys. 11,6 m. Realizację planów umożliwia dofinansowanie z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wartość robót w ramach IV etapu odbudowy wieży w Melsztynie wyniosła ponad 400 tys. zł. Oprócz otrzymanej rządowej dotacji w wysokości 270 tys. zł. na ten cel z budżetu gminy trafiło ok. 150 tys. zł.
Na odbudowę zamku w Melsztynie gmina Zakliczyn w pierwszych trzech etapach w latach 2018–2020 otrzymała z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego kwotę blisko 850 tys. zł. Ze swoich środków gmina dołożyła ok. 350 tys. zł.
26 listopada 2021 rozpoczął się proces nabycia przez gminę Zakliczyn nieruchomości gruntowej, na której stoją ruiny zamku. Na wieży zamkowej w Melsztynie podpisany został list intencyjny pomiędzy gminą Zakliczyn a Regionalną Dyrekcją Lasów Państwowych w Krakowie. Podpisanie listu intencyjnego rozpoczęło procedurę zamiany nieruchomości. 24 maja 2022 r. Gmina Zakliczyn stała się właścicielem przeszło hektarowego terenu z odbudowywanym średniowiecznym zamkiem w Melsztynie. Burmistrz Miasta i Gminy Zakliczyn Dawid Chrobak podpisał akt notarialny o zamianie nieruchomości z nadleśniczymi Nadleśnictw Brzesko i Gromnik – Pawłem Dzięgielowskim i Grzegorzem Wojtanowskim. Stało się to w obecności wicewojewody małopolskiego Ryszarda Pagacza i dyrektora Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krakowie Pawła Szczygła. thumb|240px|Wieża zamku w Melsztynie – po V etapie odbudowy – grudzień 2022 r. W grudniu 2022 roku zakończył się piąty etap prac związanych z odbudową wieży średniowiecznego zamku w Melsztynie o wartości blisko 1,4 mln zł. Gmina Zakliczyn na to zadanie otrzymała 1 mln 115 tys. zł z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a wkład własny samorządu wyniósł 279 tys. zł. Zamkowa wieża została domknięta pod względem konstrukcyjnym. Pozwoliły na to wykonane w ubiegłym roku prace na dwóch kolejnych kondygnacjach – na poziomie III i IV piętra. Budowla podniesiona została już do 18 metrów. Gmina Zakliczyn w 2022 roku rozpoczęła również wznoszenie przypory zabytkowej wieży zamku, która będzie miała trzy kondygnacje z klatką schodową, a na jej szczycie znajdzie się także taras widokowy. Wydano na ten cel 260 tys. zł, a 100 tys. zł to była dotacja z budżetu Województwa Małopolskiego.
W grudniu 2023 zakończyły się prace związane z odbudową i konstrukcyjnym domknięciem wieży zamku w Melsztynie. Gmina Zakliczyn na ostatni, szósty etap czynności z tym związanych otrzymała w 2023 r. przeszło milion złotych dofinansowania z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Koszt tych prac wyniósł blisko 1,5 mln zł. Mury zabytkowej budowli podniesiono do poziomu 20 metrów, a całość zakończona została dachem. Wieża ostatecznie ma 28 metrów wysokości. Kontynuowane będzie odtwarzanie przypory wieży zamku w Melsztynie, która będzie miała cztery kondygnacje i również będzie udostępniona dla turystów.
Cała inwestycja realizowana w latach 2018–2023 (łącznie z rozpoczęciem odtwarzania przypory) kosztowała ponad 5 mln zł. Dofinansowanie rządowe wyniosło 3,5 mln zł (70% wartości inwestycji), z budżetu Gminy Zakliczyn wydatkowano kwotę 1,4 mln zł, a 150 tys. zł przekazało Województwo Małopolskie.
W 2025 ze środków finansowych pozyskanych od Marszałka Województwa Małopolskiego zabezpieczone zostały relikty budowli bramnej i muru kurtynowego. Celem tych działań było ratowanie cennych elementów historycznych, które stanowią nie tylko ważny element dziedzictwa regionu, ale także atrakcję turystyczną i edukacyjną. Prace obejmowały m.in. wzmocnienie, uzupełnienie i izolację odsłoniętych reliktów, wzmocnienie struktur murów oraz zabezpieczenie korony i warstwy licowej przed wodą opadową. Wartość zadania to blisko 185 tys. zł. Dofinansowanie w ramach konkursu „Ochrona zabytków Małopolski” wyniosło prawie 125 tys. zł. Wykonano ponadto stabilizację osuwiska w celu zabezpieczenia części zewnętrznych murów otaczających zamek w Melsztynie za łączną kwotę prawie 3 mln zł. Dotacja od Wojewody Małopolskiego wyniosła blisko 1,4 mln zł. Wybudowana została konstrukcja zabezpieczająca skarpę. Ponadto zabezpieczono nasypy koszami kamiennymi i siatkami oraz powstał cały system odwadniający. Na zabezpieczeniach stabilizujących zewnętrzne mury zamku wykonano ścieżkę turystyczną o szerokości 1,85 m i długości około 100 m, która pozwala obejść i obejrzeć zamek z miejsc dotąd trudno dostępnych. mały|Zamek w Melsztynie – stan po całkowitej odbudowie wieży zamku i przypory oraz po wykonaniu stabilizacji zewnętrznych murów otaczających zamek i po budowie ścieżki turystycznej wzdłuż części zewnętrznych murów zamku – grudzień 2025 r. Łącznie w latach 2018–2025 gmina Zakliczyn na inwestycje związane z odbudową zamku w Melsztynie, w tym na całkowitą odbudowę wieży zamku wraz z przyporą, wydała już ponad 8,8 mln zł. Pozyskane przez samorząd dotacje zewnętrzne (rządowe i od samorządu Województwa Małopolskiego) wyniosły 5,6 mln zł, a więc 65 procent wartości inwestycji. Wkład budżetu gminy Zakliczyn wyniósł ponad 3,2 mln zł. https://www.zakliczyn.pl/aktualnosci/kolejne-zmiany-na-melsztynskim-wzgorzu/
Kalendarium dziejów zamku melsztyńskiego Melsztyńscy
1347 – Kazimierz Wielki potwierdził nabycie przez Spycimira herbu Leliwa, kasztelana krakowskiego Charzewic i kilku sąsiednich wsi. Prawdopodobnie jakiś czas potem przystąpił on do budowy w Charzewicach zamku o nazwie Melsztyn.
1352 – 1380/1381 – zamek Melsztyn stanowił własność syna Spycimira, Jana z Melsztyna, kasztelana i starosty krakowskiego. W 1362 r. po raz pierwszy została wymieniona kaplica zamkowa przy okazji erygowania w niej przez biskupa krakowskiego Bodzantę ołtarza pw. Ducha Świętego. W 1364 r. w sali niższej przed izbą w zamku melsztyńskim odbyła się uroczystość potwierdzenia zapisów dla kościoła parafialnego na przedzamczu.
1380/1381 – 1399 – zamek stanowił własność Spytka z Melsztyna (syna poprzedniego właściciela), wojewody i starosty krakowskiego oraz kniazia podolskiego, najwybitniejszego z Leliwitów Melsztyńskich. Wiadomo o jego dwóch pobytach w zamku melsztyńskim: w czerwcu 1392 r. i listopadzie 1393 r. Część badaczy przypisuje mu budowę czworobocznej wieży mieszkalno-obronnej, tzw. donżonu.
1399 – 1406/1408 – po śmierci Spytka zamek pozostał w rękach jego żony – Elżbiety z Melsztyna, nad którą prawną opiekę sprawowali Jan z Tarnowa i Spytek z Jarosławia, bracia stryjeczni jej męża.
1406/1408 – 1413 – po drugim zamążpójściu Elżbiety i jej przeprowadzeniu się na Śląsk opiekę nad jej nieletnimi synami oraz ich majątkiem sprawowali wspomniani Spytek z Jarosławia i Jan z Tarnowa, wojewoda krakowski, a po śmierci tego drugiego w 1409 r., jego syn Jan Tarnowski, który w latach 1410–1413 oddał zamek w dzierżawę niejakiemu Pełce z Melsztyna.
1413–1421 – zamek należy do Jana i Spytka, synów Spytka z Melsztyna, wojewody krakowskiego.
1421–1439 – po podziale majątku zamek stanowił wyłączną własność Spytka z Melsztyna, kasztelana bieckiego. W 1430 r. Spytek zapisał zamek w testamencie swoim krewniakom Janowi Tarnowskiemu i Spytkowi z Jarosławia. Jesienią 1438 r. kasztelan biecki gościł w swoich dobrach ks. Fiodora Ostrogskiego, słynnego wodza taboryckiego, w przymierzu z którym spustoszył klucz majątkowy biskupów krakowskich w Uszwi. Część badaczy uważa, że obecność na zamku taborytów (skrajnego odłamu husytów) wiązać się mogła także z jakimiś pracami fortyfikacyjnymi. Na początku maja 1439 r. po śmierci Spytka w bratobójczej bitwie pod Grotnikami zamek melsztyński oblegany był przez wojska królewskie w obecności Władysława III Jagiellona. Wkrótce potem oddany został jednak Beacie z Szamotuł, wdowie po Spytku.