Abū Dżafar Abd Allah Ibn Harun al-Mamun (arab. ابوجعفر عبدالله المأمون) (ur. 13 września 786, zm. 9 sierpnia 833) – kalif z dynastii Abbasydów panujący od r. 813 aż do śmierci.
Testament Haruna ar-Raszida Testament spisano i zawieszono u pułapu Al-Kaby w Mekce, podczas obrzędów hadżdżu. Złożyły się nań dwa dokumenty: w jednym Al-Amin uznawał prawa Al-Mamuna do sukcesji po sobie oraz absolutną zwierzchność nad wschodnią częścią kalifatu, nazwaną „Churasan” (o granicach rozleglejszych od dzisiejszego Chorasanu); w drugim Al-Mamun deklarował uznanie praw brata i posłuszeństwo wobec niegoAl-Azraki, Tarich Mekka, wyd. F. Wüstenfeld, jako t. II: Geschichte der Stadt Mekka, Leipzig 1858, s.160 [w:] Hauziński J.: Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993. Przyszłość pokazała, że był to dokument bez większego znaczenia.
Wojna domowa (810-813) Wkrótce po śmierci Haruna ar-Raszida doszło między braćmi do wojny domowej, którą wszcząć miał Al-Amin z poduszczenia wezyra Al-Fadla Ibn Rabiego. Symbolicznym aktem unieważniającym postanowienia testamentu stało się wprowadzenie przez Al-Amina do modłów piątkowych imienia własnego syna, Musy, oraz sprowadzenie z Mekki do Bagdadu i fizyczne zniszczenie testamentu Haruna ar-Raszida przez Al-Fadla w obecności urzędowych świadków. Al-Mamun zdołał zebrać wojska i pokonać w marcu 811 armię kalifa. Dowództwo nad armią pretendenta objął Tahir Ibn al-Husajn. Al-Aminowi zaczęły wypowiadać posłuszeństwo leżące coraz to bliżej Bagdadu prowincje. W sierpniu 812 stolicę kalifatu wzięły w okrążenie dwa korpusy: jeden pod dowództwem Tahira, a drugi pod rozkazami Harsamy Ibn A'jana, wodza znanego jeszcze z czasów Haruna. Bagdad bronił się przed oblegającymi przeszło rok. We wrześniu kalif wraz z matką, Zubajdą przeniósł się ze swego „Pałacu Wieczności” (arab. Kasr al-Chuld), którego ogrody miały rywalizować z rajskimiHitti Ph. K.: Dzieje Arabów, PWN Warszawa 1969, s. 241, do tzw. „kolistego miasta” (arab. 'al madina al-mudawwara') Al-Mansura, czyli ścisłego centrum miasta. Wprawdzie Harsama zagwarantował Al-Aminowi nietykalność i chyba nawet próbował ułatwić mu ucieczkę, ale Tahir pojmał kalifa i działając samowolnie, w nocy z 24 na 25 września 813 własnoręcznie ściął Al-Amina. Żołdacy churasańscy ośmielili się bezcześcić pośmiertne szczątki kalifa, dopuszczali się gwałtów i rabunków w stolicy kalifatu. Kalif podobno nie zapomniał Harsamie jego przeniewierstwa. W czerwcu 816 wódz przybywszy na dwór kalifa w Marwie z raportem o stanie prowincji, nie został dopuszczony przed jego oblicze, lecz aresztowany i po cichu zgładzony.
Tahir Ibn al-Husajn i dynastia Tahirydów W nagrodę za zasługi Tahir Ibn al-Husajn doczekał się zaszczytnego tytułu Zu al-Jaminajn (arab. 'mający dwie prawe ręce'), bowiem zaiste posługiwał się wprawnie obydwiema rękami. Za to brakowało mu prawego oka. Latem 820 Al-Mamun powierzy mu zarząd Churasanu. We wrześniu 822 Tahir rozkazał pominąć imię Al-Mamuna w modlitwie piątkowej, co stanowiło symboliczne zerwanie z Abbasydami i początek rządów nowej dynastii, Tahirydów. Fikcję zwierzchnictwa kalifów abbasydzkich jednak utrzymywano, skoro Talha, syn i następca Tahira, został przez Bagdad formalnie zatwierdzony jako namiestnik Churasanu w tymże 822, po śmierci ojca. Tahirydzi utrzymywali się przy władzy, mając za stolicę Niszapur, do 873, kiedy to zostali wyparci przez dynastię SaffarydówHitti Ph. K.: op. cit., s. 386.
Al-Fadl Ibn Sahl Wezyr Al-Mamuna jeszcze przed objęciem przez niego kalifatu, otrzymał za panowania swego władcy zaszczytny tytuł Zu ar-Rijasatajn (arab. 'odpowiedzialny za dwa resorty'), wraz z pieczą nad administracją cywilną i wojskową. W 825 kalif poślubił bratanicę wezyra, Buran. Ibn Sahl już wówczas nie żył, a funkcję wezyra pełnił ojciec Buran, Al-Hasan Ibn SahlHauziński J.: Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, PWN Warszawa-Kraków 1993, s. 126.
Ibrahim Ibn al-Mahdi 24 marca 817 został proklamowany następcą tronu Alida, ósmy z kolei imam szyitów imamitów, Ali ar-Rida. Członkowie obu rodów, Abbasydów i AlidówSourdel J. i D.: Cywilizacja islamu, PIW Warszawa 1980, s. 59 oraz 74-75, złożyli mu przysięgę wierności. Czarne flagi Abbasydów zastąpiono w miejscach publicznych flagami zielonymi Alidów. Tymczasem zaciekli zwolennicy Abbasydów nie godzili się na żaden kompromis i w odruchu protestu, w lipcu 817 obwołali kalifem Ibrahima Ibn al-Mahdiego, przyrodniego brata Haruna ar-Raszida. Ibrahim Ibn al-MahdiHauziński J.: op. cit., s. 127-128 nie był jednak dobrym materiałem na władcę, ani polityka w ogóle. Jedynym, co zasługiwało u niego na uwagę była ciemna skóra, którą odziedziczył po matce, konkubinie kalifa Al-Mahdiego o wiele mówiącym imieniu Szakila (arab. ‘kokietka’). Ów „antykalif” przyjął imię koronacyjne Al-Mubarak (arab. ‘błogosławiony’). Został zmuszony do abdykacji i poddania się Al-Mamunowi w sierpniu 820. Uczynił to chyba bez żalu i wycofał się w zacisze, gdzie mógł oddawać się bez reszty swoim artystycznym pasjom. Zmarł w nowej stolicy kalifatu, Samarra w lipcu 839Hauziński J.: op. cit, s. 128.
Ali ar-Rida W lutym 818 kalif opuścił swój ulubiony Marw, aby uspokoić sytuację w Bagdadzie. Towarzyszyli mu wezyr Al-Fadl Ibn Sahl i Ali ar-Rida. W drodze, w miejscowości Sarachs został zamordowany w czasie kąpieli wezyr. Morderców zdołano schwytać; zeznali, że działali na rozkaz Al-Mamuna. W Tus (ob. Meszhed), gdzie kalif odwiedził grób ojca, Ar-Raszida, zmarł po krótkiej chorobie imam Ali ar-RidaHauziński J.:, op. cit., s. 130; Sourdel J. i D.: op. cit., s.74. Podaje się, zwłaszcza w historiografii szyickiej, że imam został otruty przez kalifa. Ali ar-Rida spoczął w grobowcu Haruna ar-Raszida, a z czasem mieszkający tam szyici, obdarzający szczególnym pietyzmem swoich dwunastu imamów, wystawili mu mauzoleum (arab. „maszhad”), i stąd wzięła się obecna nazwa tego miasta w Iranie – Meszhed.
Próba kompromisu z Alidami i churramitami Al-Mamun obmyślił rodzaj kompromisu politycznego, przy pomocy którego miał doprowadzić do ugody panującej dynastii Abbasydów z pozostającymi w opozycji Alidami na płaszczyźnie ideologicznej. Alidzi pozostawali odsunięci od władzy przez cały okres panowania kalifów umajjadzkich (661-750). Wprawdzie przyczynili się wydatnie do utorowania Abbasydom drogi do kalifatu, ale i oni pozbawili ich dostępu do rządówpor. Danecki J.: Arabowie, PIW Warszawa 2001, s. 157-161. Ponieważ w islamie podziały polityczne przenikają się z dogmatami religijnymi, kalif uciekł się do narzucenia ludności całego kalifatu wyznania mutazylickiego jako oficjalnego, a jednocześnie mianowania swoim następcą imama z rodu Alidów. Wierzono, że mutazylizm pogodzi islam sunnicki z szyizmem oraz z tendencjami przedmuzułmańskimi, wreszcie z aktywnymi nadal ruchami ludowymi, staroirańskimi, określanymi w źródłach arabskich jako „churramickie”Hauziński J.: op. cit., s. 133-135.
Doktryna wczesnego mutazylizmu Podstawowym założeniem pierwotnej doktryny mutazylitów było twierdzenie, że „wola człowieka jest całkowicie wolna, że człowiek jest sam panem swoich czynów, gdyż w przeciwnym wypadku jego odpowiedzialność przed bóstwem byłaby niesprawiedliwością. Bóg zaś bezwzględnie musi być sprawiedliwy”Historia filozofii (tłum. z ros.), t. I: Filozofia starożytna i średniowieczna, Warszawa 1965, s. 504 [w:] Hauzinski J.: op. cit., s. 133-135 Kolejnym podstawowym założeniem mutazylizmu był dogmat o stworzeniu Koranu. Mutazylici utrzymywali, że wiara w wieczność Słowa Bożego (Koranu), głoszona przez większość ówczesnych muzułmanów, stoi w sprzeczności z poglądem o Bogu jako odwiecznym początku, a nawet z monoteistycznym charakterem islamu. Mutazylizm czerpał inspiracje z myśli starożytnej Grecji, ale przede wszystkim z jej końcowego okresu, przepojonego mocno duchem religijności. Prostota i logiczna spójność doktryny mutazylickiej służyła lepiej pogodzeniu poszczególnych podziałów w łonie islamu, niż sztywna dogmatyka innych szkół sunnickichszerzej na temat mutazylizmu [w:] Sourdel J. i D.: op. cit., s. 152-160.
Prześladowania innych odłamów sunnizmu W czerwcu 827 Al-Mamun ogłosił dekret o „stworzonym Koranie”, który miał odtąd obowiązywać wszystkich poddanych kalifa. W tymże dokumencie ogłoszono Alego najważniejszym prorokiem po Mahomecie, co oznaczało ukłon w stronę szyizmu. Dogmat o stworzeniu Koranu kalif potwierdził w maju 833, tuż przed śmiercią. Kalif powoływał się na werset: „Oto uczyniliśmy ją Koranem arabskim”Koran, [tłum. J. Bielawski], XLIII, 2 (inna dżaalna-hu koranan arabijjan انا جعلناه قرانا عربيا), i twierdził, że „dżaalna” (جعلنا) i „chalakna” (خلقنا) znaczy w tym konkretnym przypadku to samoSourdel J. i D.: op. cit., s. 157 i n.; Hauziński J.: op. cit., s. 134. Powołano za panowania Al-Ma'muna specjalny trybunał (arab. „al-mihna”) ścigający przeciwników oficjalnego wyznania. Stanął przed nim m.in. Ahmad Ibn Hanbal (zm. 855), wybitny uczony sunnicki, zbieracz hadisów i założyciel-eponim jednego z istniejących do dziś i zarazem najbardziej rygorystycznego z mazhabów sunnickich. Ibn Hanbal na długie lata trafił do więzienia.
Niepokoje w Egipcie W Egipcie trwały nieustanne zamieszki wewnętrzne, między innymi na tle plemiennego konfliktu Jemenitów z Kajsytami, trwającego co najmniej od okresu UmajjadówHitti Ph. K.: op. cit., s. 230-232. Chaos pogłębiały częste zmiany personalne na kluczowych stanowiskach administracji prowincji. Ponadto do Aleksandrii egipskiej przybyło 15 tysięcy uchodźców przed prześladowaniami emira Kordowy, Al-Hakama I (796-822). Przez 10 lat intruzi panoszyli się w mieście drwiąc sobie z miejscowych władz, aż w 827 zostali na rozkaz kalifa wyparci siłą przez syna Tahira, Abd Allaha, po czym wylądowali na Krecie, gdzie założyli własne państwo i pozostali do odzyskania wyspy przez Bizantyńczyków w 961Hitti Ph. K.: op. cit., s. 429-430. Po odwołaniu Tahirydy kalif powierzył zarząd Egiptu swojemu synowi, Abu Ishakowi Muhammadowi, przyszłemu kalifowi Al-Mutasimowi (833-842). W 829 ten ostatni musiał wezwać na pomoc samego ojca. Przeciw sobie kalif miał zbuntowane garnizony stacjonujące w Egipcie, oraz buntowników niskiego stanu, zwanych przez autorów arabskich bez ogródek „motłochem” („ajjarun”). Wreszcie w 831-832 wybuchło w Dolnym Egipcie powstanie Koptów. Kalif okrutnie potraktował buntowników. Chrześcijańskie kościoły pozamieniał na meczetyHauziński J.: op. cit., s.132-133.
Ruchy churramickie Do masowych wystąpień w północnym Iranie, określanych w źródłach arabskichnp. w „Kitab al-fihrist” Ibn an-Nadima, [por.] Hauziński J.: op. cit., s. 137 jako churramickie, dochodzi w 807-808, a więc jeszcze w czasach Ar-Raszida. Churramici błyskawicznie opanowali okolice Isfahanu, oraz Ar-Rajj, Hamadan i Karadż w północnym Iranie. Bawiący wówczas w Churasanie kalif wysłał przeciw buntownikom 12-tysięczny oddział jazdy pod wodzą Abd Allaha Ibn Mubaraka, który zdołał ich przepłoszyć do ich baz w górach. Ponownie zagrażają churramici kalifatowi za Al-Mamuna w 816-817. Tym razem są to tzw. „odziani w czerwień” (arab. muhammira) na czele z Babakiem, Azerem z pochodzenia, który kierował ruchem z twierdzy Al-Bazz w okolicach Ardabilu, w dzisiejszym północnym Azerbejdżanie. Zdołał on opanować północ Iranu aż po Isfahanibidem, s. 137. Początkowo solidaryzowali się z owymi „odzianymi w czerwień” miejscowi feudałowie, rządcy Tabrizu, Tabaristanu i Marandu, licząc na rychły upadek kalifatu. Porażką kończą się wyprawy wojsk rządowych przeciw azerskim buntownikom w 819-820 oraz 829. Uwagę Al-Mamuna odwraca sytuacja na pograniczu z Bizancjum. W roku śmierci Al-Mamuna (833) churramici zdołali opanować Isfahan, Kuhistan, a nawet Fars.
Wojny z Bizancjum