thumb|Budynek siedziby Towarzystwa Szkoły Ludowej przy ulicy św. Anny w Krakowie, stan współczesny thumb|Siedziba TSL w Tarnopolu Towarzystwo Szkoły Ludowej (TSL) – organizacja oświatowa działająca w latach 1891–1940 na terenie Galicji, a następnie w południowej i wschodniej części II Rzeczypospolitej; inicjatorem utworzenia towarzystwa i jego pierwszym prezesem był Adam Asnyk.
Powstanie Według opracowania Zwiercan-Witkowskiej, TSL powstało w trakcie obchodów 100. rocznicy Konstytucji 3 maja w 1891 roku na terenie Galicji. W październiku 1890 r. w Krakowie zebrał się komitet obchodowy pod przewodnictwem Mieczysława Pawlikowskiego (redaktora „Nowej Reformy”). Na zebraniu Michał Danielak zawnioskował o powołanie towarzystwa oświatowego na wzór czeskiej Maticy Školskiej oraz niemieckiego SchulvereinuAnna Zwiercan-Witkowska, Towarzystwo Szkoły Ludowej w latach 1891–1939, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 2003, R. LIII, s. 138.. Zadaniem towarzystwa miała być obrona kultury polskiej, głównie na kresach polskich. 29 kwietnia 1891 r. powołano komisję statutową, którą tworzyli Ernest Adam, Lesław Boroński, Michał Danielak, Adam Doboszyński, Mieczysław Pawlikowski i Ludomir Benedyktowicz. Ten ostatni zaproponował nazwę Towarzystwo Szkoły Ludowej; przyjęto też hasło „przez oświatę do wolności”.
Statut został zatwierdzony reskryptem ministerstwa z dnia 21 stycznia 1892 roku. Według relacji Kuriera Lwowskiego: „Jako cel główny wytknęło sobie Towarzystwo pomaganie gminom w zakładaniu szkól ludowych, przez udzielanie jednorazowych bezzwrotnych datków lub bezprocentowych pożyczek, udzielanie nagród gorliwym nauczycielom ludowym; wysyłanie wędrownych nauczycieli pomiędzy lud wiejski; zakładanie czytelni bezpłatnych wypożyczalni po wsiach i miasteczkach”Towarzystwo „Szkoły ludowej”, „Kuryer Lwowski” nr 126 z 6 maja 1892, s. 5 wersja cyfrowa..
13 marca 1892 pierwsze Walne Zgromadzenie TSL wybrało pierwszy Zarząd Główny organizacji. Weszli do niego: Ernest Adam, Adam Asnyk (prezes) Wojciech Biechoński, Lesław Boroński (sekretarz), ks. Tadeusz Chromecki, Michał Danielak, Wincenty Jabłoński, Przemysław Kotarski, ks. Józef Kufel, Włodzimierz Lewicki, Józef Łokietek, Mieczysław Pawlikowski, Stanisław Paszkowski, Tadeusz Romanowicz, Jan Rotter, Antoni Ryszard, Jan Skirliński i August Sokołowski (wiceprezes). Do Rady Nadzorczej zostali wybrani: Ernest Bandrowski, Adam Doboszyński, Michał Gołąb, Jan Harajewicz i Jan Albert PopperMarian Stępowski, Towarzystwo Szkoły Ludowej: jak powstało, co zrobiło i do czego dąży (1891-1911). W 20-tą rocznicę powstania Towarzystwa, Kraków 1911, s. 17–18..
Cele Głównym celem Towarzystwa było „szerzenie oświaty wśród ludu polskiego”Marian Stępowski, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 18.. Zgodnie ze statutem z 2 lutego 1908 roku był on realizowany przezMarian Stępowski, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 19.:
zakładanie i utrzymywanie polskich szkół ludowych, budowanie budynków szkolnych lub pomaganie gminom w zakładaniu szkół ludowych poprzez udzielanie jednorazowych bezzwrotnych dotacji lub bezprocentowych pożyczek tworzenie i prowadzenie kursów uzupełniających uczących zawodu przekazywanie szkołom ludowym bibliotek i pomocy naukowych pomaganie uczącej się młodzieży, przekazywanie jej książek i przyborów szkolnych oraz odzieży tworzenie i prowadzenie kursów dla dorosłych analfabetów i młodzieży, która nie mogła uczęszczać do szkoły zakładanie i utrzymywanie szkół średnich i seminariów nauczycielskich z językiem wykładowym polskim wspieranie dalszego kształcenia się nauczycieli szkół ludowych poprzez organizowanie dla nich kursów i odczytów naukowych oraz przekazywanie im książek, czasopism i innych pomocy naukowych nagradzanie nauczycieli szkół ludowych, którzy wyróżniali się w pracy zawodowej oraz działalności oświatowej pozaszkolnej zakładanie i utrzymywanie burs, ochronek i ogródków freblowskich zakładanie i popieranie czytelni ludowych i wypożyczali książek oraz organizowanie bibliotek publicznych i naukowych w miastach zakładanie domów ludowych urządzanie uroczystych obchodów rocznic narodowych oraz ludowych koncertów i przedstawień teatralnych urządzanie wycieczek ludowych do miejsc wartych zwiedzenia na ziemiach polskich wydawanie i finansowanie czasopism ludowych i wydawnictw popularnych wydawania własnego czasopisma, poświęconego sprawom Towarzystwa i oświaty ludowej
Organizacja Sprawami bieżącymi towarzystwa kierował Zarząd Główny oraz lokalne zarządy kół TSL w miastach, miasteczkach i wsiach. Aby założyć Koło należało zdobyć zgodę Zarządu Głównego, i dostarczyć podanie podpisane przez 20 przyszłych członków, a jeśli było to kolejne Koło w tej miejscowości – 50 podpisówMarian Stępowski, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 20.. Członkowie wpłacali składkę roczną w wysokości 1 złr. W 1928 roku członkowie założyciele jednorazowo płacili 200 koron, dożywotni 40 koron, wspierający 12 koron, a zwyczajni 2 korony na rokMarian Stępowski, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 46.. Pozostałe fundusze uzyskiwano ze składek członków, od społeczeństwa poprzez dary, zapisy, a także przez organizowanie masowych zbiórek, np. w dniu 3 maja tzw. „Dar Narodowy 3 Maja” i „Dar Grunwaldzki” (zob. niżej).
Najwyższą władzą w Towarzystwie Szkoły Ludowej był Walny Zjazd, który zwoływano zazwyczaj raz do roku na obrady dwudniowe. Gromadził prezydia Kół i Związków Okręgowych oraz delegatów Kół, wybieranych po jednym na każdą pełną pięćdziesiątkę członków. Obradował co roku, zwykle w innym mieście. Jego zadaniem było zatwierdzenie sprawozdania Zarządu, wskazanie potrzeb do realizacji i przekazanie wniosków do realizacji Zarządowi oraz wybranie nowego Zarządu Głównego (w każdym roku następowała zmiana 1/3 członków)Marian Stępowski, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 20–22.. Do 1918 roku organizacja Towarzystwa była dwustopniowa – Zarząd Główny i podlegające mu koła, w 1918 roku stworzono szczebel pośredni – zarządy okręgowe.
Członkiem TSL mógł być każdy bez różnicy płci i przekonań politycznych, kogo przyjął zarząd jednego z kół lub Zarząd Główny. Byli nimi Polacy, a także Żydzi. Szeregi organizacji zasilała inteligencja, księża, kupcy, rzemieślnicy, robotnicy oraz chłopi, burżuazja i ziemiaństwo. Tak mocno podkreślana apolityczność miała ten skutek że w jego działalność początkowo angażowali się działacze o różnych sympatiach politycznych. Tytułem przykładu można podać, że w jego pracach uczestniczyli m.in. działacze związani z obozem narodowo-demokratycznym (Ernest Adam, Zdzisław Próchnicki, Zygmunt Miłkowski, Zygmunt Balicki, Stanisław Rymar, Stefan Natanson, Stanisław Głąbiński, Karol Wojnar), ruchem ludowym (Jan Dąbski, Andrzej Średniawski, Michał Danielak, Jan Rączkowski, Jan Madejczyk, Gabriel Dubiel, Franciszek Bardel, Franciszek Maślanka, Wacław Dunin-Wąsowicz, Andrzej Rutkowski, Władysław Kiernik, Wincenty Witos, Jan Stapiński) i ruchem socjalistycznym (Zofia Daszyńska-Galińska, Bronisław Urbanowicz, Aniela Górzycka, Krzysztof Bobrowski, Jan Czmiel, Aleksandra Hudecówna, Józef Kalinowski, Jan Łyczawski, Stanisław Marecki)Mirosława Bednarzak-Libera, Rola książki w działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej (1891–1918), Szkic do dziejów książki w Krakowie, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis”, Folia 39 Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia IV 2006, s. 178. Zob. też Ludowcy w Towarzystwie Szkoły Ludowej (1891–1918),, [w:] Wieś – chłopi – ruch ludowy – państwo. Księga Pamiątkowa Profesora Józefa Ryszarda Szaflika, Warszawa 1996, s. 52–60.. Na początku XX wieku w organizacji rosły wpływy narodowych demokratów. W 1902 r. stanowili oni 1/3 Zarządu GłównegoM. Bednarzak-Libera, Formy działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej na wsi galicyjskiej,, [w:] Kultura i oświata wsi, red. A. Meissner, Rzeszów 1996, s. 230.. W 1909 r. usunęli oni z Zarządu Głównego działaczy Polskiego Stronnictwa Ludowego, przejmując faktycznie kierownictwo organizacji. Od tej pory część kół TSL znajdujących się w opozycji do kierownictwa organizacji przyjmowała nazwę kół TSL im. Tadeusza Kościuszki. W latach 30. Towarzystwo znalazło się pod wpływami rządzącego obozu sanacyjnego. Kolejnymi prezesami Towarzystwa byli: Adam Asnyk (1891–1897), Ernest Tytus Bandrowski(1897–1920)Dr Ernest Bandrowski Czas 1920 nr 285 z 1 grudnia s. 3 . Ernest Adam (1921–1926)Nowy Prezes T.S.L. Nowości Illustrowane 1921 nr 44 s. 4, 9 (zdjęcia) . i Witold Ostrowski (1927–1939)Kazimierz Rędziński, Akademickie Koło Towarzystwa Szkoły Ludowej we Lwowie (1898–1914), „Pedagogika” t. 26, nr 1, 2017, s. 268..
Niezależnie od sporów wewnętrznych Towarzystwo szybko się rozwijało. Jak podaje Wincenty Sikora, w stowarzyszeniu potrafiono skupić dużą liczbę ideowych pracowników oświatowych bez względu na przekonania polityczne oraz wytworzyć „typ Polaka TSL-owca, odznaczającego się dużym poczuciem solidarności organizacyjnej”Wincenty Sikora, TSL w latach 1891–1928. Krótki rys działalności, Kraków 1929, s. 11.. W 1892 r. było 3467 członków w 23 kołach, w następnym roku były 42 koła skupiające 5816 członków. W latach 1893–1896 liczba kół wynosiła 55, a członków 8749. W pięcioleciu 1897–1902 liczba kół wzrosła do 80, a liczba członków do 14 396 osóbKazimierz Rędziński, Akademickie Koło Towarzystwa Szkoły Ludowej we Lwowie (1898–1914), „Pedagogika” t. 26, nr 1, 2017, s. 269.. W 1913 roku TSL liczyło 301 kół skupiających 41 702 członkówJerzy Holzer, Jan Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1967, s. 391.. W 1914 r. odnotowano 513 kół i 42 985 członków. W samym Krakowie w którym mieścił się Zarząd Główny i jego agendy działało 10 kółMirosława Bednarzak-Libera, Rola książki w działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej..., s. 180.. Po odzyskaniu niepodległości gdy warunki działania się zmieniły – liczba kół i członków była znacznie mniejsza od przedwojennej. + Struktury Towarzystwa Szkół Ludowych (1923-1935)Sporządzono na podstawie Sprawozdań Zarządu Głównego T.S. L. z działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za lata 1923–1935.stan organizacji1923192419251926192719281929193019311932193319341935kół247270291282285287294318332348418446466członków kół22 47324 32125 95624 32123 82123 53625 83232 42532 04832 00932 25732 57036 670czytelńbdbdbdbd861616238219929839441 1281 417członków czytelńbdbdbdbdbdbdbdbdbdbd29 84531 75439 848
Przed 1912 tytuł członków honorowych TSL otrzymali: Ernest Adam, Adam Asnyk, Ernest Bandrowski, Erazm Jerzmanowski, Maria Konopnicka, Zygmunt Miłkowski, Eliza Orzeszkowa, Konrad Prószyński, Maria Siedlecka, przed 1925 zostali wyróżnieni: Aniela Aleksandrowicz, Józef Bilczewski, Hilary Filasiewicz. Podczas Walnego Zjazdu TSL 24–25 maja 1931 godnością członków honorowych TSL zostali wyróżnieni: Józefat Andrzejowski, Bernard Chrzanowski, Józef Świeżyński, Piotr Feliks, Julia Bobrzyna, Tadeusz Czarkowski-Golejewski, książę Witold Czartoryski, Stanisław hr. Badeni, Bronisława Starzeńska, Witold Ostrowski, Zdzisław Próchnicki, dr. J. Gertler, prof. Stefan Surzycki, p. Dadlezowa, dr Tadeusz Dwernicki, dr A Kossowski, A. Lewicka, Stanisław Srokowski, dr Walerian Serbeński, dr Jan Poratyński, Czesław Wójcicki, prof. Stanisław Głąbiński.