Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (M.S.W.) – urząd administracji rządowej w Polsce istniejący w II Rzeczypospolitej, wywodzący się bezpośrednio ze struktur powołanych przez władze regencyjnego Królestwa Polskiego. Był to jeden z najważniejszych i najbardziej rozbudowanych resortów II Rzeczypospolitej, mający kluczowe znaczenie w kwestii wpływu na sytuację społeczno-polityczną w państwie. Do jego głównych zadań należały następujące sprawy: utrzymywanie porządku i bezpieczeństwa publicznego, ogólny zarząd w kraju, nadzór nad samorządem terytorialnym oraz statystyka administracyjna. Po wybuchu II wojny światowej działalność w zakresie administracji spraw wewnętrznych przejęły odpowiednie organy Naczelnych Władz Państwowych na Uchodźstwie.

Początki resortu w Królestwie Polskim (1917–1918) Pierwsze struktury resortu zostały utworzone jeszcze podczas trwania I wojny światowej. Jednym z organów tymczasowej Rady Stanu w Królestwie Polskim był Departament Spraw Wewnętrznych, którym kierował dyrektor Michał Łempicki. Głównymi zadaniami departamentu były: organizacja administracji terenowej i statystycznej oraz powszechnej służby zdrowia, a także opracowanie przepisów ordynacji wyborczej dla samorządu miejskiego.

Na podstawie dekretu Rady Regencyjnej z 3 stycznia 1918 r. o tymczasowej organizacji władz naczelnych w Królestwie Polskim. departamenty przekształcono w ministerstwa. Przepisy weszły w życie 1 lutego 1918 r., zgodnie z nimi utworzone zostało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, któremu podlegały ogólny zarząd krajowy i samorząd lokalny, policja, służba zdrowia, budownictwo i odbudowa kraju, transport wodny, drogi lądowe i środki komunikacji, poczty i telegrafy, naturalizacja państwowa, statystyka ogólna, ubezpieczenia państwowe, nadzór nad prasą.

Pierwszym Ministrem Spraw Wewnętrznych został Jan Stecki (w rządzie Jana Kucharzewskiego).

W pierwszej połowie 1918 r. została ustalona struktura wewnętrzna MSW, która opierała się na wcześniejszej organizacji Departamentu Spraw Wewnętrznych. Przedstawiała się ona następująco:

Sekcja Administracyjna Wydział Administracji Ogólnej Wydział Policji Dyrekcja Służby Zdrowia Wydział Budownictwa i Odbudowy Kraju Wydział Weterynarii Sekcja Samorządowa Wydział Samorządu Miejskiego Wydział Samorządu Ziemskiego Sekcja Ogólna Wydział Prawny Wydział Statystyczny Wydział Ubezpieczeń Wydział Emigracji i Reemigracji Wydział Poczt, Telegrafów i Telefonów Wydział Społeczno-Polityczny Kancelaria Główna

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych II Rzeczypospolitej (1918–1939) 17 listopada 1918 r. Józef Piłsudski powołał rząd Jędrzeja Moraczewskiego. Pod względem prawno-organizacyjnym Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zachowało ciągłość ze strukturami działającymi wcześniej w ramach prowizorium rządowego Władysława Wróblewskiego. Mianowanie ministrem Stanisława Thugutta było natomiast nawiązaniem do działalności Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, w którym od 7 listopada 1918 r. sprawował on tę funkcję.

Siedzibą ministerstwa od 1918 r. był Pałac Zamoyskiego przy ul. Nowy Świat 69 w Warszawie. W tym samym budynku znajdowała się centrala służb policyjnych (pod adresem Nowy Świat 67).

Minister spraw wewnętrznych był jednym z najważniejszych urzędników administracji rządowej. Jego pozycja w organach władzy państwowej była silna zarówno w okresie demokracji parlamentarnej, jak i systemu autorytarnego. O dużej randze politycznej resortu świadczy fakt, że w szczególnie trudnych chwilach dla państwa teka ministra była obejmowana przez szefów rządu.

W przypadku nieobecności Prezesa Rady Ministrów szef MSW stawał się najczęściej jego nieformalnym zastępcą poprzez przejęcie kierowania pracą całego gabinetu. Jego podpis na dokumentach państwowych znajdował się zaraz za podpisem premiera. Minister był zwierzchnikiem administracji ogólnej w terenie, sprawując nadzór nad działalnością władz administracyjnych II instancji (wojewodów) i I instancji (starostów). Na przestrzeni dwudziestolecia wchodził on również w skład takich struktur jak: Rada Obrony Państwa, Komitet Ekonomiczny Ministrów, Komitet Obrony Rzeczypospolitej.

Biorąc pod uwagę kwestie finansowe, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, z budżetem na poziomie ok. 8% ogólnych wydatków państwa, ustępowało jedynie Ministerstwu Spraw Wojskowych oraz Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Organy, urzędy i instytucje podległe ministrowi Oprócz resortu, będącego urzędem pomocniczym, Ministrowi Spraw Wewnętrznych podlegały również dwa urzędy centralne:

Główny Urząd Statystyczny – utworzony reskryptem Rady Regencyjnej z 13 lipca 1918 r. na bazie Wydziału Statystycznego Sekcji Ogólnej MSW. Zgodnie z ustawą z 21 października 1919 r.. nadzorowany bezpośrednio przez Radę Ministrów, po wejściu w życie ustawy z 1 czerwca 1923 r.. podporządkowany resortowi spraw wewnętrznych. Policja Państwowa – utworzona ustawą z 24 lipca 1919 r.. w wyniku unifikacji służb policyjnych na terenie całego kraju. Wcześniej ministrowi podlegały: Milicja Ludowa (utworzona przepisami z 5 grudnia 1918 r.. i dekretem z 7 lutego 1919 r..) oraz Policja Komunalna (utworzona dekretem z 9 stycznia 1919 r..). Autonomiczną jednostką była Policja Województwa Śląskiego (utworzona rozporządzeniem Wojewody Śląskiego z 17 czerwca 1922 r.). W okresie od 18 kwietnia 1921 r. do 28 grudnia 1922 r. Komenda Główna Policji Państwowej bezpośrednio wchodziła w skład resortu jako departament o specjalnym zakresie działania. Nowelizacja przepisów o policji została dokonana na mocy rozporządzenia Prezydenta RP z 6 marca 1928 r.. W 1939 r. KG PP nadzorowała działalność następujących jednostek terenowych: komenda m. st. Warszawy, 15 komend wojewódzkich, 16 urzędów śledczych, 225 komend powiatowych, 17 komend miejskich, 61 wydziałów śledczych, 156 komisariatów, 2729 posterunków, 8 oddziałów rezerwy.

Szef MSW sprawował także częściowy nadzór nad formacjami zorganizowanymi na zasadach wojskowych:

Korpus Ochrony Pogranicza – utworzony rozkazem Ministra Spraw Wojskowych z 12 września 1924 r., podporządkowany MSW w kwestiach budżetowych i ochrony granicy wschodniej (pozostałe sprawy organizacyjne nadzorował Minister Spraw Wojskowych). Wcześniej podobne zadania w ramach resortu spraw wewnętrznych wykonywały: Bataliony Celne (od 10 września 1921 r.), Straż Graniczna (od 10 listopada 1922 r.), Policja Państwowa (od 1 lipca 1923 r.). Straż Graniczna – utworzona rozporządzeniem Prezydenta RP z 22 marca 1928 r.., podporządkowana MSW w kwestiach ochrony granicy północnej, zachodniej i południowej (pozostałe sprawy organizacyjne pozostawały pod nadzorem Ministra Skarbu oraz Ministra Spraw Wojskowych).

Od 1918 r. trwał proces stopniowego ujednolicania organizacji władz administracji ogólnej. Ostatecznie zasady te zostały uporządkowane rozporządzeniem Prezydenta RP z 19 stycznia 1928 r.. Na jego podstawie w terenie funkcjonowały:

wojewódzkie władze administracji ogólnej – wojewodowie i Komisarz Rządu m.st. Warszawy mianowani przez Prezydenta RP, podlegający pod względem personalnym Ministrowi Spraw Wewnętrznych, a pod względem służbowym właściwym ministrom. Autonomiczną pozycję posiadał Wojewoda Śląski na mocy przepisów Statutu Organicznego Województwa Śląskiego. W 1939 r. istniało 17 urzędów wojewódzkich. powiatowe władze administracji ogólnej – starostowie mianowani przez Ministra Spraw Wewnętrznych, podlegający pod względem personalnym i służbowym wojewodom. W 1939 r. istniały 264 starostwa powiatowe, w tym 23 starostwa grodzkie w powiatach miejskich.

Unifikacją objęto również ustrój samorządu terytorialnego, nad którym nadzór sprawowały odpowiednie terenowe władze administracji ogólnej oraz minister. Zgodnie z ustawą z 23 marca 1933 r.. w jego skład wchodziły:

organy samorządu powiatowego – rady powiatowe oraz wydziały powiatowe ze starostami na czele. organy samorządu gminnego – w gminach miejskich: rady miejskie oraz zarządy miejskie z prezydentami miast lub burmistrzami na czele; w gminach wiejskich: rady gminne oraz zarządy gminne z wójtami na czele.

Inne urzędy i instytucje podporządkowane resortowi to:

Tymczasowy Wydział Samorządowy we Lwowie – utworzony ustawą z 30 stycznia 1920 r.., zlikwidowany na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z 16 stycznia 1928 r.. Wojewódzkie Sądy Administracyjne w Poznaniu i Toruniu – utworzone rozporządzeniem Ministra byłej Dzielnicy Pruskiej z 21 lutego 1920 r. Naczelny Nadzwyczajny Komisarz do Walki z Epidemiami – urząd powołany ustawą z 14 lipca 1920 r.., pozostający pod nadzorem Ministra Zdrowia Publicznego, od 28 stycznia 1924 r. podporządkowany MSW., zlikwidowany w związku z wejściem w życie ustawy z 21 lutego 1935 r.. Tymczasowy Zarząd Terenów Przyfrontowych i Etapowych – utworzony rozkazem Naczelnego Wodza z 9 września 1920 r., zlikwidowany na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 27 listopada 1920 r.. Urząd dla Spraw Mniejszości w Katowicach – utworzony rozporządzeniem Rady Ministrów z 3 listopada 1922 r.., zlikwidowany zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 12 lipca 1937 r.. Nadzwyczajny Komisarz do Walki z Drożyzną – urząd powołany uchwałą Rady Ministrów z 1 lutego 1923 r., zlikwidowany uchwałą Rady Ministrów z 23 czerwca 1924 r., następnie jego kompetencje przejął Wydział Aprowizacyjny resortu spraw wewnętrznych. Państwowe Zakłady Wodociągowe na Górnym Śląsku – utworzone rozporządzeniem Ministra Robót Publicznych z 27 lipca 1924 r.. i pozostające pod jego nadzorem, od 1 lipca 1932 r. podporządkowane MSW.. Państwowy Zakład Higieny – utworzony rozporządzeniem Prezydenta RP z 10 czerwca 1927 r.. w wyniku połączenia w jedną instytucję Państwowego Zakładu Higieny, Państwowego Zakładu Badania Surowic oraz Państwowego Instytutu Farmakologicznego, podlegał resortowi spraw wewnętrznych do 1 lipca 1932 r., następnie został włączony do zakresu działania Ministra Pracy i Opieki Społecznej.. Państwowe Zakłady Badania Żywności i Przedmiotów Użytku – utworzone rozporządzeniem Prezydenta RP z 22 marca 1928 r.., podporządkowane MSW do 1 kwietnia 1935 r., następnie zostały włączone do Państwowego Zakładu Higieny podlegającego Ministrowi Opieki Społecznej.. Państwowe Zakłady Przemysłowo-Zbożowe – utworzone rozporządzeniem Rady Ministrów z 18 czerwca 1928 r.., były nadzorowane przez resort spraw wewnętrznych do 3 września 1936 r., następnie przekazano je Ministrowi Rolnictwa i Reform Rolnych.. Przedsiębiorstwo państwowe „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” – wydawanie publikacji książkowych i czasopism. Głównym pismem resortu była: „Gazeta Policji Państwowej (od 1919 r.), „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” (od 1922 r.), „Gazeta Administracji” (od 1936 r.). Inne wydawnictwa to: „Na Posterunku” (od 1920 r.), „Przegląd Policyjny” (od 1936 r.).

Najważniejsze zmiany w strukturze i zakresie działania W ciągu całego dwudziestolecia międzywojennego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ulegało wielokrotnym przeobrażeniom i reorganizacjom (było ich około 30). Z zakresu działania resortu, wyposażonego w dosyć szerokie kompetencje, wyłączano kolejne sprawy, które przekazywano innym urzędom w tworzącej się i ciągle ewoluującej administracji państwowej. W początkowych latach działalności z MSW wydzielono: służbę zdrowia (15 maja 1918 r.)., statystykę ogólną (19 lipca 1918 r.), aprowizację (2 listopada 1918 r.)., służbę weterynaryjną (13 stycznia 1919 r.)., administrację techniczną (16 stycznia 1919 r.)., poczty, telegrafy i telefony (7 lutego 1919 r.)..

Wobec trudnej sytuacji wewnętrznej państwa zarówno struktura MSW, jak i innych resortów kształtowana była w sposób doraźny. Okólnikiem nr 295 z 20 maja 1919 r. ministerstwo zostało podzielone na sześć Sekcji (Ogólna, Administracji Powiatowej, Bezpieczeństwa i Obyczajności Publicznej, Samorządowa, Ustawodawczo-Opiniodawcza, Inspektorat). Kolejny okólnik nr 846 z 2 stycznia 1920 r. zredukował liczbę Sekcji do czterech (Ogólna, Administracyjna, Bezpieczeństwa Publicznego i Prasy, Samorządowa).

Statut organizacyjny z 13 stycznia 1921