Równoważnik zdania – wyraz lub ciąg wyrazowy formalnie nietworzący zdania (ponieważ nie zawiera orzeczenia), oddający jednak tę samą treść co zdanie.
Przykłady: Piękna pogoda. Sprawa zakończona. Kto tam? Dokąd to? Dlaczego tak? Nie krzyczeć! Cisza! Uwaga! Nigdy więcej wojny!
Równoważniki zdań dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: wypowiedzi, w których występują wszystkie samodzielne części mowy oprócz czasowników. Zawierają najczęściej szczegóły właśnie omawianej kwestii i występują najczęściej w dialogach: (– Czytam książkę.) – Jaką? – 1222. – Jakiego autora? – Anne Holt. wypowiedzi, w których występują czasowniki w formie nieosobowej, najczęściej imiesłowy nieodmienne.
Równoważniki zdań w wypowiedzeniach złożonych Równoważniki stanowią również części składowe wypowiedzeń złożonych.
[Ten sobie mówi i ten sobie mówi,] pełno radości i krzyku. Wszystko[, co tylko mogłem przeżyć,] już za mną.
W wypowiedzeniach złożonych najczęściej jako równoważniki zdań występują konstrukcje z imiesłowami przysłówkowymi (współczesnym i uprzednim):
Siedział przy stole, czytając gazetę. Przeczytawszy gazetę, wyszedł z domu.
Przy stosowaniu imiesłowowych równoważników zdań częste są błędy logiczno-składniowe – głównie wskutek nieznajomości dwóch zasad ich używania, mianowicie: zasady tożsamości podmiotów zasady jednoczesności albo uprzedniości czynności opisanych przez zdanie główne i równoważnik zdania
– oraz błędy interpunkcyjne.
Zasada tożsamości podmiotów Polega na tym, że wykonawca czynności wyrażonej imiesłowem nieodmiennym musi być jednocześnie wykonawcą czynności wyrażonej w orzeczeniu w formie osobowej czasownika, na przykład: Żołnierze maszerowali, głośno śpiewając. (Żołnierze maszerowali i śpiewali – ten sam podmiot)
Niepoprawne są więc zdania typu:
Mając 5 lat, umarła mu matka. (Gdy on miał 5 lat, umarła jego matka – różne podmioty) Wszedłszy do budynku, nastąpił wybuch. (To nie wybuch wszedł do budynku, a człowiek lub ludzie – różne podmioty.) Podziwiając grę aktorów, ogarnia człowieka wzruszenie. (Kiedy widz podziwia grę aktorów, ogarnia go wzruszenie – różne podmioty)
Powyższe przykłady są tak zwanymi anakolutami. Użycie równoważników zdań nieodnoszących się do wykonawcy czynności będącego podmiotem zdania głównego dopuszczalne jest jedynie wówczas, gdy są one utartymi zwrotami frazeologicznymi: krótko mówiąc, lekko licząc, prawdę powiedziawszy itp. Takie wyrażenia są zwykle równoważnikami bezpodmiotowych zdań warunkowych, na przykład: Szczerze mówiąc (jeśliby się miało szczerze powiedzieć), nie byliby tym zachwyceni. Zakładając (jeśli się założy), że macie rację, możemy to uznać. Konstrukcje takie występują często w języku mówionym jako wtrącenia i dopowiedzenia.
Zasada jednoczesności albo uprzedniości czynności w zdaniu głównym i w równoważniku zdania Wymaga ona, żeby czynność wyrażona imiesłowem kończącym się na -ąc była jednoczesna z czynnością w zdaniu głównym, a czynność wyrażona imiesłowem z końcówką -wszy, -łszy wcześniejsza od czynności w zdaniu głównym: Jedząc, mlaskał ustami. (Kiedy jadł, mlaskał.) Zjadłszy ciastko, obtarł usta. (Najpierw zjadł ciastko, potem obtarł usta.) Niepoprawne są więc konstrukcje, w których równoważnik z imiesłowem współczesnym ma znaczenie uprzedniości: Podejmując (zamiast: Podjąwszy) się pracy, wykonali ją sumiennie. (Najpierw bowiem się jej podjęli, potem ją wykonali.) lub następczości: Zaczęto badania, uzyskując pomyślne wyniki. (zamiast: Zaczęto badania i uzyskano''' pomyślne wyniki.)
Ogólna zasada interpunkcji dla zdań złożonych z imiesłowowym równoważnikiem zdania Polega na oddzielaniu przecinkiem równoważnika od innych części zdania: Idąc ulicą, zachowywali się hałaśliwie.Przecinek stawia się nawet wówczas, gdy równoważnik ten jest jednym wyrazem bez określeń: Idąc, rozmawiali. Ziewnąwszy, zasnął.''
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Wypowiedzenie