Zamek w Świerklańcu (niem. Schloss Neudeck), także Stary Zamek w Świerklańcu – nieistniejący zamek i rezydencja pałacowa w Świerklańcu, w powiecie tarnogórskim, w województwie śląskim. Był najstarszym elementem zespołu rezydencjonalnego w Świerklańcu i przez kilka stuleci stanowił jedną z głównych siedzib rodu Henckel von Donnersmarcków.
Warownia powstała prawdopodobnie w XIV wieku na wyspie otoczonej mokradłami i nawodnioną fosą. Około 1670 roku została przekształcona w rezydencję barokową, a w połowie XIX wieku rozbudowana o neogotyckie skrzydła i wieże. Po zniszczeniach z 1945 roku pozostawała w stanie ruiny, którą we wrześniu 1962 roku wysadzono i rozebrano, mimo wcześniejszych planów zabezpieczenia oraz odbudowy obiektuJarosław Rolak, „Zamek w Świerklańcu. Historia wyburzenia w świetle materiałów archiwalnych Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach”, „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego”, 2010..
Położenie
Zamek znajdował się na terenie obecnego parku w Świerklańcu, na podmokłym obszarze doliny Brynicy. Średniowieczne założenie usytuowano na wyspie otoczonej fosą, wykorzystując naturalne warunki obronne terenu.
W jego sąsiedztwie powstały późniejsze elementy zespołu rezydencjonalnego Donnersmarcków: pałac zwany Małym Wersalem, Pałac Kawalera oraz rozległy park krajobrazowy.
Nazwa
Niemiecka nazwa obiektu, Schloss Neudeck, pochodziła od dawnej niemieckiej nazwy Świerklańca – Neudeck. W polskiej literaturze obiekt określany jest jako zamek w Świerklańcu, Stary Zamek lub zamek piastowski. Nazwa „Stary Zamek” pozwalała odróżnić go od nowego pałacu Donnersmarcków wzniesionego w XIX wieku w tej samej rezydencji parkowej.
Historia
Powstanie zamku
Dokładna data wzniesienia zamku nie jest znana. Przyjmuje się, że powstał prawdopodobnie w XIV wieku jako siedziba związana z książętami bytomskimi lub oleśnickimi. Założenie miało plan zbliżony do owalu i znajdowało się na wyspie wśród terenów podmokłych.
Po śmierci Kazimierza bytomskiego w 1312 roku ziemie księstwa bytomskiego zostały podzielone między jego potomków. Po bezpotomnej śmierci Bolesława bytomskiego w 1355 roku dziedzictwo podzielono pomiędzy książąt oleśnickich i cieszyńskich, a Świerklaniec znalazł się w części należącej do linii oleśnickiej.
Brak wzmianki o warowni w dokumencie podziałowym z 1369 roku bywa interpretowany jako przesłanka wskazująca na możliwość jej budowy po tej dacie, być może za panowania Konrada II oleśnickiego. Najstarsza znana wzmianka odnoszona do zamku pochodzi z 1437 roku.
W 1477 roku zamek otrzymał w zastaw Jan starszy z Žerotína. W 1498 roku prawa do ziemi bytomskiej wraz ze Świerklańcem wykupił książę opolski Jan II Dobry.
Hohenzollernowie
W 1526 roku, na podstawie wcześniejszego układu z Janem II Dobrym, Bytom i Świerklaniec znalazły się we władaniu margrabiego Jerzego Hohenzollerna-Ansbacha, księcia karniowskiego. Nadanie zostało następnie potwierdzone przez króla Czech i Węgier Ferdynanda I Habsburga.
W 1621 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, dobra bytomskie i świerklanieckie zostały skonfiskowane przez cesarza Ferdynanda II. Zakończyło to okres władania nimi przez Hohenzollernów.
Henckel von Donnersmarckowie
W 1623 roku dobra bytomskie otrzymał w zastaw Łazarz I Starszy Henckel von Donnersmarck, bankier i przedsiębiorca związany z dworem habsburskim. W 1629 roku zamek i związane z nim dobra przeszły w dziedziczne posiadanie Łazarza II Młodszego Henckla von Donnersmarcka.
Świerklaniec stał się jedną z głównych siedzib rodu. Po podziale Donnersmarcków w 1671 roku zamek pełnił funkcję ośrodka linii świerklaniecko-tarnogórskiej.
Przebudowa barokowa
Na początku XVI wieku zamek nadal miał częściowo drewnianą zabudowę. Dokument z 1513 roku wskazuje, że murowane były piwnice i mur obwodowy, podczas gdy część budynków wewnętrznych pozostawała drewniana.
Około 1670 roku Donnersmarckowie przebudowali zamek w formach barokowych. Zabudowano wewnętrzną stronę obwodu murów, tworząc dziedziniec o wymiarach około 15 × 28 m. Przekształcenie to zmniejszyło znaczenie obronne budowli i nadało jej charakter nowożytnej rezydencji.
Przebudowa neogotycka
Około 1849 roku zamek rozbudowano od zachodu o skrzydła pałacowe w stylu neogotyckim. Dobudowano m.in. dwie wieże zwieńczone krenelażem, a elewacjom nadano romantyczny, historyzujący charakter.
Po wybudowaniu w pobliżu nowego pałacu Donnersmarcków starsza rezydencja była określana jako Stary Zamek. Nadal pozostawała częścią rozbudowanego zespołu pałacowo-parkowego w Świerklańcu.
Zniszczenie i rozbiórka
W 1945 roku zamek został splądrowany i spalony przez radzieckich żołnierzy. Powojenne szacunki określały stopień jego zniszczenia na około 65–70%. Mimo uszkodzeń zachowały się znaczne partie murów obwodowych, skrzydeł oraz wież.
W 1957 roku ruiny wpisano do rejestru zabytków. W kolejnych latach prowadzono rozpoznanie architektoniczne i przygotowywano koncepcje zabezpieczenia pozostałości. Rozważano rozebranie części dziewiętnastowiecznych oraz wyeksponowanie starszych, średniowiecznych murów.
20 grudnia 1961 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki wydało decyzję nakazującą odbudowę zamku. Mimo tego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach zleciło Zakładowi Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Świerklańcu rozbiórkę ruin.
We wrześniu 1962 roku pozostałości budowli wysadzono za pomocą materiałów wybuchowych. Gruz i materiał budowlany zostały następnie częściowo rozebrane przez mieszkańców. Wojewódzki konserwator zabytków uzyskał informację o zniszczeniu zamku 30 listopada 1962 roku, po czym obiekt skreślono z rejestru zabytków.
Architektura
Średniowieczny zamek założono na planie zbliżonym do owalu o wymiarach około 42 × 48 m. Otaczała go nawodniona fosa, a wjazd znajdował się po stronie zachodniej.
Najstarsza murowana faza obejmowała ceglany mur obwodowy posadowiony na kamiennym fundamencie oraz gotycki budynek mieszkalny przylegający do wewnętrznej strony muru. Brama wjazdowa była flankowana od południa przez prostokątną wieżę, pochodzącą prawdopodobnie z XIV wiekuJacek Pierzak, „Świerklaniec, st. 2, woj. katowickie, AZP 94-47/2”, „Informator Archeologiczny. Badania”, t. 30, 1996, s. 283–284, wersja cyfrowa..
Podczas przebudowy barokowej zabudowano wewnętrzny obwód murów, tworząc regularniejszy dziedziniec i zwarty układ rezydencjonalny. Neogotycka rozbudowa z XIX wieku objęła nowe skrzydła, wieże, krenelaże i historyzujące detale architektoniczne.
Badania architektoniczne i archeologiczne
W latach 1958–1959 Józef Frazik przeprowadził rozpoznanie architektoniczne ruin. Badania pozwoliły na identyfikację części średniowiecznych i nowożytnych faz budowli, odsłoniętych wskutek zniszczeń wojennych.
W latach 1995–1996 prowadzono badania archeologiczne pod kierunkiem Jacka Pierzaka z Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Katowicach. Potwierdzono przebieg ceglanego muru obwodowego na kamiennym fundamencie, pozostałości gotyckiej zabudowy oraz fundamenty prostokątnej wieży przy dawnej bramie.
Właściciele
Do właścicieli i posiadaczy zamku należeli kolejno:
książęta z dynastii Piastów śląskich, w tym linie bytomska, oleśnicka i opolska; Hohenzollernowie, władający dobrami bytomskimi i świerklanieckimi w XVI i na początku XVII wieku; Henckel von Donnersmarckowie, którzy posiadali zamek od pierwszej połowy XVII wieku do 1945 roku.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Śląskie zamki w Polsce Kategoria:Zamki w województwie śląskim Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Zamek w Świerklańcu Zamek w Świerklańcu Kategoria:Zamki i pałace Henckel von Donnersmarcków Kategoria:Obiekty skreślone z rejestrów zabytków w Polsce Świerklaniec