Ekfraza (gr. έκφρασις – dokładny opis) – artystyczny (zwykle szczegółowy) opis dzieła sztuki w literaturze pięknej (zarówno poezji, prozie jak i w dramacie). Może stanowić całość lub część utworu.
Początkowo była tylko figurą retoryczną. Później zyskała także znaczenie genologiczne – zaczęła funkcjonować jako gatunek literacki.
Ekfraza może realizować się przez: nawiązanie (np. wskazanie bezpośrednio tytułu lub autora dzieła) dyskurs o sztuce (negacja lub poparcie wyznaczników estetycznych dzieła, do którego się odwołuje) interpretację (próba przekładu intersemiotycznego, np. przetworzenie rzeczywistości z obrazu na język poetycki; często poeta „wykracza poza ramy obrazu” i uszczegóławia świat przedstawiony)A. Dziadek, Obrazy i wiersze. Z zagadnień interferencji sztuk w polskiej poezji współczesnej. Katowice 2004
Przykłady ekfraz Autor dzieła literackiego Tytuł wiersza Dzieło plastyczne i autor Czynnik charakteryzujący ekfrazę Stanisław Grochowiak Płonąca żyrafa Płonąca żyrafa, Salvador Dalí Stanisław Grochowiak Bellini Pietà Opłakiwanie Chrystusa (1516), Giovanni Bellini Stanisław Grochowiak Ikar Pejzaż z upadkiem Ikara, Pieter Bruegel Stanisław Grochowiak Lekcja anatomii Rembrandta Lekcja anatomii doktora Tulpa, Rembrandt Dysputa o sztuce Stanisław Grochowiak Brama na starym mieście Brama na Starym Mieście, Aleksander Gierymski Stanisław Grochowiak Bilard Nocna kawiarnia, Vincent van Gogh Wisława Szymborska Dwie małpy Bruegla Dwie małpy, Pieter Bruegel Nawiązanie Wisława Szymborska Kobiety Rubensa różne obrazy Rubensa Nawiązanie Jan August Kisielewski W sieci (monolog Julki) Szał uniesień Władysław Podkowiński William Carlos Williams Krajobraz z upadkiem Ikara Pejzaż z upadkiem Ikara, Pieter Bruegel Maria Pawlikowska-Jasnorzewska Olejne jabłka różne obrazy Cézanne’a Interpretacja Jacek Kaczmarski Autoportret Witkacego Autoportret Stanisław Ignacy Witkiewicz Jacek Kaczmarski Ambasadorowie Ambasadorowie, Hans Holbein (młodszy) Jacek Kaczmarski Wojna postu z karnawałem Walka karnawału z postem, Pieter Bruegel (starszy)Jacek KaczmarskiZesłanie StudentówZesłanie Studentów Jacek MalczewskiInterpretacja
Wybrane zbiory ekfraz Stanisław Dąbrowski, Album niemieckie, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1980. Grodecka Anna, Poeci patrzą… Obrazy, wiersze, komentarze, Warszawa: Stentor, 2008. [46 wierszy ekfraz poetów polskich] Aneta Grodecka, Wiersze o obrazach. Studium z dziejów ekfrazy, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2009. Marta Tomczyk-Maryon, Jak czytać wiersze i oglądać obrazy, Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN ; Bielsko-Biała: ParkEdukacja, 2010. Adam Marek, Ptasia korona. Ekfrazy do prac Stasysa Eidrigevičiusa, Poznań: FONT, 2017. Mira Umiastowska, Zmierzch świtu. Ekfrazy, Warszawa: Mira Umiastowska, 2017. Janusz Stanisław Pasierb, Takie niemożliwe piękno. Ekfrazy, Tczew: Zespół Szkół Ekonomicznych, 2018 [37 utworów inspirowanych twórczością wybitnych malarzy europejskich różnych epok, opatrzonych reprodukcjami opisywanych obrazów].
Przypisy
Linki zewnętrzne Ekfrazy malarskie ks. Janusza St. Pasierba Paweł Bernacki – Przepisać obraz - kilka uwag na temat ekfrazy Cezary Sikorski – O poezji, obrazie i ekfrazie Zofia Wójcicka - Poetycka ekfraza Roman Krzywy – Pałace, świątynie, tarcze, kobierce..., czyli o staropolskich ekfrazach Małgorzata czermińska – Ekfrazy w twórczości Szymborskiej Paulina Pytka - Ekfraza na podstawie Grochowiaka i Rembrandta
Kategoria:Retoryka Kategoria:Gatunki literackie