Fortunat Alojzy Gonzaga Żółkowski lub Ziółkowski (ur. 2 listopada 1777, zm. 11 września 1822 w Warszawie) – polski aktor, dramatopisarz, tłumacz, poeta i publicysta.
Życiorys Pochodził z rodziny szlacheckiej, jego ojciec był dzierżawcą majątku ziemskiego. Rozpoczął naukę w szkole w Krzemieńcu, jednak przerwał edukację i wziął udział w powstaniu kościuszkowskim. Po śmierci obojga rodziców trafił do Lwowa pod opiekę stryja, generała Floriana Żółkowskiego, dzięki któremu praktykował w kancelarii znanego adwokata lwowskiego Józefa Dzierzkowskiego. Wkrótce porzucił jednak praktykę kancelaryjną, zafascynowany teatrem, m.in. występami zespołu Wojciecha Bogusławskiego we Lwowie. W roku 1797 potajemnie opuścił dom stryja przybył do Warszawy, część drogi przeszedłszy pieszo, gdzie został członkiem zespołu teatralnego Agnieszki Truskolaskiej.
Debiutował prawdopodobnie pod koniec 1798 w roli Ekonoma w sztuce Wdzięczni poddani panu (muzyka Jan Stefani, libretto J. Drozdowski). W pierwszych latach występów jego nazwisko zapisywano także w formie Ziółkowski, od 1801 stale Żółkowski. W 1799 wraz z całym zespołem Truskolaskiej przeszedł pod kierownictwo Bogusławskiego. Obok występów w Warszawie gościnnie grał w Kaliszu, Poznaniu, Łowiczu, Krakowie, Gdańsku, Białymstoku. Był przede wszystkim wybitnym komikiem, mistrzem nawiązywania kontaktu z publicznością, chociaż na początku kariery próbował także sił w rolach dramatycznych. Kazimierz Władysław Wóycicki opisywał aktora: twarzy okrągłej, oczu wypukłych, wzrostu średniego.
Przez 2 lata (1810-1811) był aktywnym członkiem towarzystwa literackiego Sfinks. Począwszy od roku 1811 "puszczał" po Warszawie gazetki pisane o treści satyrycznej. W tym okresie był częstym bywalcem kawiarni literackiej Pod Kopciuszkiem.
Latem roku 1822 jechał przez Wrocław na kurację do Karlsbadu. Ciężko chorował w ostatnich latach życia, ale występował nadal, po raz ostatni dwa tygodnie przed śmiercią (w końcu VIII 1822). Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 13-1-27/28/29/30).
Role Wśród najbardziej znanych ról można wymienić Miechodmuch Krakowiacy i górale Kartofel Gaweł na księżycu (premiera: 11 I 1805) Lurwell Henryk VI na łowach Szafarz Tadeusz Chwalibóg Baron Kopciuszek Pustak Fircyk w zalotach Kopp Młodość Henryka V Don Bartolo Cyrulik sewilski (P. Beaumarchais) Polkwicer Nasze przedbiegi (premiera: 17 I 1818) Lisiewicz Pan Geldhab (A. Fredro) role tytułowe w sztukach Moliera Mieszczanin szlachcicem, Doktor z musu, Georges Dandin oraz Anzelm w Szkole kobiet
Twórczość Był nie tylko aktorem, zajmował się także pracą literacką. Przetłumaczył, przerobił lub sam napisał co najmniej 74 utwory sceniczne. Do najpopularniejszych przekładów Żółkowskiego należały: Gaweł na księżycu (1805), Pałac Lucypera (1811), Asmodeuszek (1815), Widowisko, któremu trudno dać nazwisko (1815), a najbardziej znanym utworem samodzielnym opera Szarlatan, czyli Wskrzeszenie umarłych (1814: muzyka Karol Kurpiński). W roku 1808, wspólnie z Ludwikiem Dmuszewskim, wydał Dykcjonarzyk teatralny. Wydawał także pisma satyryczne "Momus" (1820-1821, które przez pewien czas dało mu przydomek Momus) i "Pot-pourri", będące wówczas dodatkami do tygodnika "Wanda". Należał (od roku 1819) do loży masońskiej Tarcza Północy (Bouclier du Nord), której był czynnym członkiem IV stopnia. Zyskał uznanie jako hojny ofiarodawca w czasie nędzy panującej w Warszawie w latach 1812–1813. Szczególnie ceniony jest za bezpośredni kontakt, jaki udawało mu się utrzymywać z widownią jako aktor oraz za aktywizm społeczny, którym odznaczał się w teatrze pisząc i odgrywając sztuki odnoszące się wprost do realiów, w których żył.
Utwory thumb|Posąg Alojzego Żółkowskiego dłuta Jana Woydygi, zniszczony przez hitlerowców w roku 1944 Kartofel Pełka. Komedia w 1 akcie, wyst. Warszawa 1800?, (współautor: M.A. Horodyski; według C. Goldoni) List do j. pana Dmuszewskiego, artysty dramatycznego polskiego, z d. 8 lutego 1804, Warszawa (1804), przedr.: K. W. Wójcicki: Artysta-literat, "Pismo zbiorowe wileńskie na r. 1862", Wilno 1862; "Kurier Teatralny" 1902 nr 1; J. Lipiński, "Pamiętnik Teatralny" 1956 zeszyt 4, s. 679 (fragm.) Wiersz do Ludwika Dmuszewskiego, artysty dramatycznego polskiego, w dzień imienin pisany w dobrej myśli przez jego przyjaciela... (Warszawa około roku 1804) Gaweł na księżycu. Komedia we 3 aktach, wyst. Warszawa 11 stycznia 1805, wyd. Warszawa 1805 (2 wydania) Dykcjonarzyk teatralny z dodatkiem pieśni z najnowszych oper dawanych na Teatrze Narodowym warszawskim, Poznań 1808, fragmenty przedr. E. Szwankowski: Teatr Wojciecha Bogusławskiego w l. 1799-1814, Wrocław 1954 "Materiały do Dziejów Teatru w Polsce" nr 1, s. 349-366, (współautor: L. A. Dmuszewski) Kartofel na balu. Komedia w 2 aktach (inny tytuł: Kartofel w mundurze), wyst. Warszawa 12 stycznia 1810; według Dumaniant (A.J. Bourlain): Jocrisse, ou bal de l'opéra lub Qui de deux a raison, ou la leçon de danse Komedia w korzennym sklepie. Komedia w 1 akcie, wyst. Warszawa 30 marca 1810; według M.A.M. Désaugiers i Francis (M.F.D. Leroi d’Allarde): La Comédie chez l'épicier Niestateczny Michaś, czyli sto tysięcy intraty. Komedia w 3 aktach, wyst. Warszawa 4 maja 1811; według L. Ch. Caignez Dziedzic tronu rzymskiego. Melodrama w 1 akcie, wyst. Warszawa 2 czerwca 1811 ("z muzyką z różnych autorów włoskich"), wyd. Warszawa 1811 Pałac Lucypera. Wielka opera heroiczno-komiczna w 4 aktach, wyst. Warszawa 9 listopada 1811, fragm. "Roczniki Teatru Narodowego 1 I 1811 – 1 I 1812", Warszawa (1812); przedr. E. Szwankowski jak wyżej poz. 5, s. 202-205, (muzyka: K. Kurpiński; według J. M. Loaisel de Tréogate: Le Palais enchanté) Gaweł w piekle. Komediodrama w 1 akcie, wyst. Warszawa 29 listopada 1811; według M.A.M. Désaugiers i Francis (M.F.D. Leroi d’Allarde) Powrót z Hiszpanii. Komedioopera w 1 akcie, wyst. Warszawa 17 kwietnia 1812, fragm. "Roczniki Teatru Narodowego 1 I 1812 – 1 I 1813", Warszawa (1813); przedr. E. Szwankowski jak wyżej poz. 5, s. 213; "przerobiona z franc." (Ch.A. Pigault-Lebrun?) Bunt Chmielnickiego. Melodrama w 3 aktach, wyst. Warszawa 20 czerwca 18121, fragm. "Roczniki Teatru Narodowego 1 I 1812 – 1 I 1813", Warszawa (1813); przedr. E. Szwankowski jak wyżej poz. 5, s. 218-219; rękopis: Muzeum Narodowe Warszawa sygn. 17343 Wkroczenie do Litwy (inny tytuł: Wkroczenie wojsk polskich do Litwy). Komedioopera w 1 akcie, wyst. Warszawa 19 lipca 1812, wyd. (Warszawa) 1812 Carowie moskiewscy w niewoli. Drama "ze śpiewaniem" w 3 aktach, wyst. Warszawa 25 września 1812 Król migdałowy. Komedia w 1 akcie, wyst. Warszawa 15 stycznia 1813, (według M.A.M. Désaugiers i M.F.D. Leroi d'Allard lub M.E. G. Théaulon de Lambert) Amatorowie dukatów. Komedia w 1 akcie, wyst. 9 kwietnia 1813, rękopis: Państwowe Centralne Archiwum Historyczne w Kijowie sygn. 228, 1, 135, (według R.A. P. Alissan de Chazet, A. M. Lafortelle, M.A.M. Désaugiers: L'amour de l'argent) Oblężenie Saragossy, czyli wesele pana Kminka z Pipiszek. Komedia w 4 aktach, wyst. Warszawa 9 maja 1813, (według A.F. Kotzebue; Żółkowski nawiązuje w niej do wcześniejszej komedii Pan Kminek z Pipiszek) Próżniacy. Komedia w 1 akcie, wyst. Warszawa 20 czerwca 1813; przeróbka z franc. (L.B. Picard?) Świątynia nudów. Melodrama w 2 aktach, wyst. Warszawa 18 lipca 1813, fragm. "Roczniki Teatru Narodowego 1 I 1813 – 1 I 1814", Warszawa (1814); przedr. E. Szwankowski jak wyżej poz. 5, s. 226-227; rękopis w Bibliotece Teatru Lwowskiego sygn. 669, (treść według poematu J.F. G. Zachariae: Das Schnupftuch – za pośrednictwem przekł. M. Wyszkowskiego Szarlatan. Komedioopera w 2 aktach, wyst. Warszawa 23 stycznia 1814; fragm.: Śpiewy z opery nowej pt. Szarlatan, czyli wskrzeszenie umarłych, Warszawa 1814; całość: Warszawa 1828, (muzyka: K. Kurpiński) Ciotka romansowa. Komedioopera w 1 akcie (inne tytuły: Stara Kownacka; Stara Komnacka, czyli papugi), wyst. Warszawa 28 stycznia 1814, (przeróbka z obcego źródła) Benon Burczymucha. Komedia w 2 aktach, wyst. Warszawa 4 lutego 1814, (przeróbka z niemieckiego) Orzeł złoty. Drama w 5 aktach, wyst. Warszawa 1 kwietnia 1814, (według C. Gozzi) Herod pod Betlejem. Komedia, wyst. Warszawa 24 kwietnia 1814, (przeróbka z obcego źródła) Wezuwiusz. Komedia, wyst. Warszawa 1 lipca 1814 Bankructwo partacza. Komedia w 1 akcie, wyst. (1. raz?) Lwów 22 lipca 1814, wyd. Poznań 1899 "Naród sobie" nr 16; rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 4495 (pt. Szewc bankrut); według A.L. D. Martainville: La Banqueroute de savetier à propos de bottes Kasperek w szczęściu. Komedioopera w 1 akcie, wyst. Warszawa 2 grudnia 1814, wyd. Warszawa 1814; przeróbka z francuskiego (według Ch.A. Sewrin de Bassompierre?) Asmodeuszek. Komedioopera w 1 akcie, wyst. Warszawa 30 czerwca 1815 (pt. Asmodeuszek, czyli diabełek różowy), wyd. Warszawa brak roku wydania; rękopis: Biblioteka Czartoryskich sygn. 4839, (według G. D. T. Levrier de Champ-Rion) Zgorszenie, czyli widowisko, któremu trudno dać nazwisko. Komedioopera w 1 akcie (inny tytuł: Widowisko bez nazwiska), wyst. Warszawa 1815, fragm. "Roczniki Teatru Narodowego 1 I 1815 – 1 I 1816", Warszawa (1816); przedr. E. Szwankowski jak wyżej poz. 5, s. 319, (według A. V. Pineux Duval i A.T. Lauzanne de Vaux Roussel) Dwaj Kasperki. Komedia, wyst. Warszawa 7 września 1815; autorstwo według J. Lipińskiego (Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów 1815-1819, Wrocław 1956 "Materiały do Dziejów Teatru w Polsce" nr 4, s. 57) Guwerner. Komedia w 1 akcie, wyst. Warszawa 13 grudnia 1816 Los na Tyszowce. Komedia w 1 akcie, wyst. 10 stycznia 1817, wyd. Warszawa 1817, (przeróbka z francuskiego) Bateria o jednym żołnierzu. Intermezzo w 1 akcie, wyst. Warszawa około 17 lutego 1817, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 4493 (dat. 1846), muzyka: K. Kurpiński, (przeróbka z francuskiego) Suplikant. Komedioopera w 1 akcie, wyst. Warszawa 3 grudnia 1817, (przeróbka z francuskiego) Czaromysł, książę sławiański. Opera w 2 aktach (inne tytuły: Czaromysł, czyli nimfy Gopła Kruświcy; Książę Popiel, czyli powieści czarodziejskie), wyst. Warszawa 27 marca 1818, (muzyka: K. Kurpiński) Dwóch Sieciechów. Komedia w 3 aktach, wyst. Warszawa 8 grudnia 1818, (według L.B. Picard: Les Deux Philiberts) Saper polski w Pirenejach. Komedia w 3 aktach (inny tytuł: Saper w Górach Pirenejskich), wyst. (1. raz?) Lwów 7 października 1819, (według Ch.A. Pigault-Lebrun) Francuzi w Hiszpanii. Drama w 5 aktach, wyst. Warszawa 24 września 1819 "Momus" t. 1-3, Warszawa 1820, dodatek do czasopisma "Wanda"; wyd. następne: (Warszawa) 1821; Warszawa 1824; Warszawa 1829; Kraków (1836); Kraków 1883 (razem z poz. 41); wybór pt. Anegdoty i fraszki humorystyczne z "Momusa" i "Potpourri", Złoczów (1891) "Biblioteka Powszechna" nr 7; Warszawa 1897 "Pot-pourri" t. 1, dodatek do czasopisma "Wanda" 1821 t. 1-2 i osobno Warszawa 1821; wyd. następne zobacz poz. 40 Szlachcic staropolski. Komedia w 4 aktach, wyst. (1. raz?) Lwów 19 stycznia 1821, rękopis: Biblioteka Narodowa sygn. II 6158 (pt. Szlachcic staropolski i wielki świat), według A.F. Kotzebue Geniusz wędrowny. Monodrama, wyst. (1. raz?) Lublin 1831; inform. L. Simon Niezgody małżeńskie. Komedia w 1 akcie, wyst. (wznowienie?) Warszawa 18 marca 1832; według A.F. Kotzebue Kasperek poprawiony. Komedia w 1 akcie, wyst. (wznowienie?) Warszawa 3 maja 1833; inform. Estreicher: I (1872) 395, V (1967) 111; według Ch.A. Sewrin (de Bassompierre) Pan Niewiastko. Komedia w 1 akcie, wyst. (wznowienie?) Warszawa 6 kwietnia 1834; według A. Gouffé i P. Villiers Dawne polskie czasy, czyli jaka jest młodzież nasza. Komedioopera w 1 akcie, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 6729 II (kopia z notką cenzuralną z roku 1861) Panna Przypiekalewiczówna. Komedia w 3 aktach, według J.A. de Ségur.
Przekłady thumb|Grób Alojzego Żółkowskiego na Powązkach