Władysław Tatarkiewicz

thumb|Władysław Tatarkiewicz (z prawej) w towarzystwie Armanda Vetulaniego, lata 60. XX wieku mały|upright|Tablica pamiątkowa na warszawskiej kamienicy przy ul. Chocimskiej 35, w której w latach 1960–1980 mieszkał Władysław Tatarkiewicz mały|upright|Grób Władysława Tatarkiewicza na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie

Władysław Tatarkiewicz (ur. 3 kwietnia 1886 w Warszawie, zm. 4 kwietnia 1980 tamże) – polski intelektualista: filozof, historyk filozofii i historyk sztuki, etyk i estetyk, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk. Jest autorem znanego w Polsce podręcznika do historii filozofii pt. Historia filozofii. Wydane były one kolejno w 1931 (1 i 2 tom) i 1950 roku (3 tom).

Życiorys

Był synem prawnika Ksawerego Tatarkiewicza i Marii Brzezińskiej herbu Lubicz oraz wnukiem rzeźbiarza Jakuba Tatarkiewicza Stanisław Domoradzki, Antiquitates Mathematicae, 8(1), 2014, 151–168, doi: 10.14708/am.v8i1.644, który pochodził z niezbyt zamożnej rodziny żydowskich uszlachconych frankistów.

Ukończył V Gimnazjum w Warszawie. W 1903 podjął studia matematyczne w Warszawskim Instytucie Politechnicznym im. Cara Mikołaja II, po trzech tygodniach przeniósł się na Wydział Prawa i Administracji Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Był słuchaczem tajnych wykładów psychologa Adama Mahrburga na Uniwersytecie Latającym. W 1905 został wydalony z UW z wilczym biletem przez władze rosyjskie za udział w styczniowym wiecu studenckim w auli Pałacu Kazimierzowskiego pod hasłem polonizacji uczelni i wyjechał wraz z Władysławem Korniłowiczem do Zurychu, gdzie uczęszczał przez jeden semestr na wykłady m.in. z antropologii i zoologii na Wydziale Przyrodniczym tamtejszej uczelni. Po powrocie z wakacji w Polsce przez dwa lata studiował swobodnie wybrane dziedziny na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie, w tym filozofię u Georga Simmla, a w maju 1907 został studentem filozofii na Uniwersytecie w Marburgu. Jego studia przypadły na schyłkowy okres świetności szkoły marburskiej, reprezentowanej przez Hermanna Cohena i Paula Natorpa, ale wpływ tamtejszego neokantyzmu na Tatarkiewicza był od początku ograniczony. W marcu 1910 Tatarkiewicz uzyskał stopień doktorski na podstawie przygotowanej pod kierunkiem Paula Natorpa rozprawy pt. Die Disposition der aristotelischen Prinzipien. Przebywał później w Paryżu, gdzie znalazł się pod wpływem Henriego Bergsona.

W 1915 objął Katedrę Filozofii na uruchomionym przez niemieckiego gubernatora Hansa von Beselera polskojęzycznym Uniwersytecie Warszawskim, gdzie prowadził wykłady z historii filozofii, etyki i estetyki. Po habilitacji na Uniwersytecie Lwowskim (1919) kierował w latach 1919–1921 Katedrą Filozofii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, gdzie wykładał historię filozofii. W latach 1921–1923 był wykładowcą historii sztuki i estetyki w seminarium historii sztuki Uniwersytetu Poznańskiego. W latach 1923–1961 ponownie pracował na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie został promotorem pracy magisterskiej (1928) i doktorskiej (1934) Jana Mosdorfa. Jeszcze w roku 1974 wykładał estetykę w Lozannie.

Od roku 1924 był redaktorem naczelnym „Przeglądu Filozoficznego”, a w latach 1960–1963 redaktorem naczelnym pisma „Estetyka”. Od roku 1938 należał do redakcji „Revue International de Philosophie”. Należał m.in. do Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, PAU, SHS, PAN (od 1956 – członek rzeczywisty)Członkowie PAN: Skorowidz., Comité International d'Histoire de l'Art, Institut International de Philosophie. W 1939 pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych, zdominowanej przez Narodową Demokrację organizacji zawodowej pracowników oświaty o orientacji prawicowej i antykomunistycznej.

W marcu 1950 roku ośmioro uczestników seminarium Tatarkiewicza, członków PZPR (Bronisław Baczko, Henryk Holland, Leszek Kołakowski, Norbert Krasnosielski, Irena Rybczyńska, Arnold Słucki, Anna Hadkowska, Henryk Jarosz), wystąpiło z listem otwartym atakującym prowadzącego, protestując przeciwko dopuszczaniu na prowadzonym przez niego seminarium do „czysto politycznych wystąpień o charakterze wyraźnie wrogim budującej socjalizm Polsce”. List przyczynił się do odsunięcia Tatarkiewicza od prowadzenia zajęć na uczelniList grupy uczestników seminarium filozoficznego profesora Władysława Tatarkiewicza, „Przegląd Filozoficzny” nr 2/1995 (14), s. 88..

Opracował semantyczną analizę szczęścia. Przeprowadził rozważania psychologiczne na temat przeżyć człowieka szczęśliwego i nieszczęśliwego. Dowodził, że nie istnieją wartości poza konkretnymi dobrami, choć mają charakter obiektywny.

W swych pracach zawarł zagadnienia z teorii muzyki, poezji i plastyki. Zajmował się również estetyką i historią sztuki. Omówił szczegółowo genezę, rozwój i znaczenie podstawowych pojęć estetyki: sztuki, piękna, formy, twórczości, odtwórczości i przeżycia estetycznego.

Zapisał się w historii nauki polskiej głównie jako etyk i aksjolog, autor wielokrotnie wznawianych dzieł, m.in. 3-tomowej Historii filozofii, zawierającej syntetyczny przegląd poglądów i kierunków filozoficznych w różnych okresach historii, będącej przez wiele lat podstawowym podręcznikiem akademickim, Historii estetyki oraz przystępnej filozofii moralności.

Był członkiem filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej, stworzonej przez Kazimierza Twardowskiego, która przyniosła odrodzonej Polsce wielu wybitnych naukowców: filozofów, logików, psychologów, socjologów, a także organizatorów życia akademickiego.

Był też varsavianistą, autorem kilku książek poświęconym głównie warszawskim Łazienkom, w tym opracowania Łazienki z 1916 r., będącej pierwszą monografią na ten temat. Od 1971 był członkiem Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie"Biuletyn Zamek", nr 17a, 19 czerwca 1971, s. 5..

Sygnatariusz Listu 34 (1964) oraz listu do „The Times”.

Został pochowany 9 kwietnia 1980 na stołecznym cmentarzu Powązkowskim (kwatera 25-4-29/30). Zgodnie z jego wolą pogrzeb odbył się przy udziale tylko najbliższej rodziny i przyjaciółPogrzeb prof. Władysława Tatarkiewicza, "Życie Warszawy", nr 85, 10 kwietnia 1980, s. 2..

Żonaty z Teresą z Potworowskich (1892–1978), tłumaczką. Ich synem był profesor matematyki Krzysztof Tatarkiewicz.

Wyróżnienia W 1933 roku został filistrem honoris causa korporacji akademickiej Aquilonia. Przed 1938 odznaczony francuskim krzyżem kawalerskim Orderu Legii Honorowej. W 1938 odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski10 listopada 1938 „za zasługi na polu propagandy polskiej za granicą” .. W 1966 roku otrzymał nagrodę państwową I stopniaNowiny Rzeszowskie, nr 170 (5306), 20 lipca 1966, s. 2.. W 1974, jako pierwszy, otrzymał Nagrodę im. Księdza Idziego Radziszewskiego Towarzystwa Naukowego KUL za całokształt dorobku naukowego w duchu humanizmu chrześcijańskiego.

Dzieła Łazienki, 1916 Budowa Pałacu w Łazienkach, 1919 O bezwzględności dobra, Warszawa, 1919 Rządy artystyczne Stanisława Augusta, Warszawa, 1919 Pięć studiów o Łazienkach Stanisława Augusta, Lwów 1925 Historia filozofii t. I–II, Lwów 1931, t. III, Kraków 1950 O szczęściu, Kraków, 1947 Skupienie i marzenie. Studia z zakresu estetyki, Kraków, 1951 Dominik Merlini Warszawa, 1955 Łazienki warszawskie, Warszawa, 1957 Historia estetyki I–III, Wrocław 1960–1967 O sztuce polskiej XVII i XVIII wieku. Architektura, rzeźba, Warszawa, 1966 Łazienki królewskie i ich osobliwości, Warszawa, 1967 (wyd. drugie 1975) Pisma zebrane I–II, Warszawa, 1971–1972 Dzieje sześciu pojęć, Warszawa, 1975 O doskonałości, Warszawa, 1976 Parerga, Warszawa, 1978 Wspomnienia, Warszawa, 1979 (razem z żoną Teresą Tatarkiewicz) O filozofii i sztuce, Warszawa, 1986 Dobro i oczywistość. Pisma etyczne, Lublin, 1989 Pisma z etyki i teorii szczęścia, Wrocław, 1992 Wybór pism estetycznych, Kraków, 2004

Upamiętnienia Ulice Władysława Tatarkiewicza znajdują się m.in. na warszawskim Gocławiu Ulica Władysława Tatarkiewicza w Warszawie w Targeo, w Częstochowie Ulica Władysława Tatarkiewicza w Częstochowie w Targeo, Łodzi Ulica Władysława Tatarkiewicza w Łodzi w Targeo i Opolu Ulica Władysława Tatarkiewicza w Opolu w Targeo. Tablica pamiątkowa odsłonięta w 2012 r. w Warszawie na fasadzie kamienicy przy ul. Chocimskiej 35, w której w latach 1960–1980 mieszkał Władysław Tatarkiewicz.

Przypisy

Bibliografia

Jacek Jadacki, Rozdział z historii filozofii polskiej: Władysław Tatarkiewicz. Studia Filozoficzne 1986 nr 12 s. 179–194; Metodologia w ujęciu Władysława Tatarkiewicza. [W:] Czesław Głombik (red.), Władysław Tatarkiewicz: W siedemdziesięciolecie I wydania „Historii filozofii”. Katowice 2003, Wydawnictwo Gnome, s. 77–89

Linki zewnętrzne Książki Władysława Tatarkiewicza Spotkanie na Uniwersytecie Warszawskim z profesorem Władysławem Tatarkiewiczem w PKF na stronie KronikaRP

Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Absolwenci V Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Latającego Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Członkowie honorowi Polskiego Towarzystwa Filozoficznego Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Doktorzy honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Filistrzy honoris causa polskich korporacji akademickich Kategoria:Filozofowie szkoły lwowsko-warszawskiej Kategoria:Laureaci Nagrody im. Księdza Idziego Radziszewskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Ludzie związani ze Lwowem Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Poznańskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Naukowcy związani z Częstochową Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego Kategoria:Polscy filozofowie XX wieku Kategoria:Polscy etycy Kategoria:Polscy estetycy Kategoria:Polscy historycy filozofii Kategoria:Polscy korporanci Kategoria:Polscy nauczyciele Kategoria:Sygnatariusze Listu 34 Kategoria:Varsavianiści Kategoria:Urodzeni w 1886 Kategoria:Zmarli w 1980