thumb|Pałacyk Sanguszków przed wojną|251x251px Pałacyk Sanguszków – zabytkowy pałacyk znajdujący się przy ul. Nowy Świat 51 w Warszawie, w dzielnicy Śródmieście.
Rodzina książąt Sanguszków była jego czwartymi z kolei właścicielami.
Opis Pałacyk Teycha Budowę pałacyku rozpoczęto około 1750. Nie znamy nazwiska architekta budynku, ale wiemy, że powstał dla zamożnego kupca warszawskiego Krystiana Teycha (ok. 1710 – przed 1770) na działce zakupionej od Bractwa św. Rocha, opodal szpitala św. Rocha. Powstał na południowym przedmieściu miasta, przy drodze do Mokotowa, górując początkowo nad podmiejskim wówczas, ogrodowym i parterowym otoczeniem. Był dwupiętrowy z mansardowym dachem, zbudowany w stylu rokokowym. Zachował się zapis, że „kupiec Krystyjan Teych” był jego właścicielem w 1754, wówczas przy „ulicy przed ś. Krzyżem” pod numerem 395. Odnotowano tam również, że zamieszkiwało w go wtedy jedynie dwoje gospodarzy, bez służby i dzieciŹródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości, 1510-1770, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1963, s. 419..
Pałacyk Ponińskiego W 1765 był już własnością kuchmistrza koronnego, księcia Adama Ponińskiego (1732–1798), któremu w Dekrecie Komisji Porządkowej miasta z 7 stycznia 1766 nakazano zapłacić 100 florenów „składki koronacyjnej” z tytułu posiadania tego „pałacyku quondam (niegdyś) Teychowskiego na Nowym Świecie stojącego”Aleksander Wejnert: Starożytności warszawskie, T. II, Drukarnia Józefa Ungra, Warszawa 1848, s.23. Książę Poniński był jego właścicielem jeszcze w 1770, a posesja oznaczona została wówczas numerem hipotecznym 1253Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości, 1510-1770, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1963, s. 476..
Pałacyk Tomatisa W połowie lat 70. Adam Poniński, utracjusz i namiętny hazardzista, popadł jednak w ogromne kłopoty finansowe, a jego pałacyk za długi karciane przeszedł w ręce słynnego włoskiego gracza i spekulanta, byłego antreprenera królewskiego teatru publicznego, Carla Alessandra TomatisaBronisław Gorczak, Katalog rękopisów Archiwum X. X. Sanguszków w Sławucie, Drukarnia M. Gajeckiego, Lwów 1902, s. 312.https://archive.org/details/katalogrkopiswa00sagoog (1739–1797), tytułującego się hrabią de la Vallery et de la Loux i baronem de la Bridoire, oraz jego żony Cateriny Gattai Tomatis (1747–1792), jednej z metres króla Stanisława Augusta. Tomatisowie prowadzili dom otwarty, przyjmowali dostojnych gości i artystów, urządzali nawet koncerty. W 1781 odwiedził ich tam szambelan pruski Ernst von Lehndorff i tak wspominał tę wizytę: Popołudnie spędziłem u hrabiny Tomatis. Opowiedzenie jej historii trwałoby zbyt długo. W każdym razie oboje doszli do bogactwa i poważania; ona zaczęła karierę jako tancerka, on zaś jako karciarz; otrzymali tytuł hrabiowski i cieszą się szczególnym szacunkiem króla i wielkiego świata. Pani Tomatis jest miła, a jej mąż bardzo przyzwoity. (...) Prałat Ghigiotti wydaje na moją cześć śniadanie, a hrabia Tomatis i jego piękna żona najwytworniejsze kolacje. Odwiedziłem również Królikarnię, majątek hrabiego, który buduje tam wspaniałą rezydencjęPolska stanisławowska w oczach cudzoziemców. opr. Wacław Zawadzki. T. II. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1963, s. 29 i 36.. We wrześniu tego samego roku w ich domu koncertował słynny włoski skrzypek i kompozytor Gaetano Pugnani oraz jego uczeń, także wirtuoz skrzypiec Giovanni Battista Viotti„Annonces et Avis Divers”, 1781 nr 8, s. 7..
Pałacyk Sanguszków W 1778 hrabia Tomatis zakupił jednak teren wspomnianej już, dawnej Królikarni, gdzie zlecił i przez kilka lat prowadził prace nad urządzeniem parku oraz wzniesieniem bardziej okazałego pałacu jako rezydencji dla swojej rodziny. Finalizując tę inwestycję, około 1784 odsprzedał pałacyk przy Nowym Świecie ostatniemu wojewodzie wołyńskiemu, księciu Hieronimowi Januszowi Sanguszce (1743–1812), który traktował go jako swój dom na czas pobytów w Warszawie.
Późniejsi właściciele Po śmierci księcia Sanguszki budynek kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. W XIX wieku kolejnymi jego właścicielami byli: 1821: hrabianka Potocka AntoniowaTaryfa domów miasta stołecznego Warszawy, Drukarnia Łętkiewicza, Warszawa 1821, s. 58: https://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=2323 (1805–1830) herbu Pilawa Złota (Pelagia Potocka, córka Jana Alojzego Potockiego i Marii Antoniny z Czartoryskich, żona księcia Karola Jabłonowskiego) 1832: książę Maksymilian Piotr Kazimierz Jabłonowski (1785–1846) herbu Prus III, senator-wojewoda Królestwa Polskiego, członek Rady Stanu, wielki ochmistrz dworu cesarskiego; w sferach arystokratycznych Warszawy znany był salon, jaki prowadziła jego żona Teresa z LubomirskichMaria Manteufflowa: Maksymilian Jabłonowski [w:] Polski słownik biograficzny, T. X, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1962-1964, s. 230-231, tom X: https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/maksymilian-jablonowski 1854: książę Władysław Eustachy Jabłonowski (1818–1875) herbu Prus III, syn poprzedniegoSkorowidz mieszkańców miasta Warszawy z przedmieściami na rok 1854, ułożony pod kierunkiem Zarządu Policyi, Drukarnia Józefa Ungra, Warszawa 1854 (tu: Wykaz właścicieli domów miasta Warszawy z przedmieściami, s. 12): https://web.archive.org/web/20170814095134/http://www.przodkowie.com/warszawa/index.php?ulica=Nowy+%A6wiat&view=ulica, kamerdyner dworu cesarskiego, właściciel po matce i w latach 1847–1875 opiekun Czarnolasu Jana KochanowskiegoMaria Jaskot: Historia czarnoleskich dóbr: https://www.muzeum.edu.pl/index.php/main/page/pg_flink/historia-czarnoleskich-dobr/idpage/73 1869: kupiec Stanisław Dziechciński (1824–1904) herbu Lubicz, właściciel magazynu ubiorów damskichTaryffa domów miasta Ẇarszawy i przedmieścia Pragi, Nadkładem Józefa Ungra, Warszawa 1869, s. 76: https://www.muzeum.edu.pl/index.php/main/page/pg_flink/historia-czarnoleskich-dobr/idpage/73 1887: kupiec Feliks Szlager / Schlager (1846–?), rękawicznikTabel' domam g. Varšavy i predměst'a Pragi, Izdana Kancelarieiu Varšavskago Ober-Policejmejstera, Varšava 1887, s. 52: http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=2324&from=&dirids=1&ver_id=&lp=2&QI=.
Pałacyk kamienicą W połowie XIX wieku pałacyk stracił swój rezydencjonalny charakter i odtąd notowany był już jako zwykła kamienica. Książę Władysław Jabłonowski, wobec kłopotów finansowych, część budynku wynajmował lokatorom. W 1854, poza właścicielem i służbą, zamieszkiwało tam jeszcze kilka innych osóbSkorowidz mieszkańców miasta Warszawy z przedmieściami na rok 1854, ułożony pod kierunkiem Zarządu Policyi, Warszawa 1854: https://web.archive.org/web/20160407042917/http://www.przodkowie.com/warszawa/index.php?dom=1384&view=item. W jakimś momencie przeprowadzono też renowację budynku, polegającą m.in. na wygładzeniu ścian elewacji, które – pozbawione ozdób rokokowych – bardzo zubożyły jego wygląd.
W 1902 otwarto tam elegancką cukiernię Semadeniego pod nazwą „Café Louvre”, urządzoną w stylu Ludwika XVI: pełną luster i brązów, z elektrycznym oświetleniem dostarczanym przez własną elektrownię. Po jej bankructwie, w okresie międzywojennym mieścił się tu Bank ZachodniStanisław Szenic, Józef Chudek: Najstarszy szlak Warszawy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1955, s. 69 i 284..
Podczas powstania warszawskiego pałacyk został całkowicie zniszczony. W 1950 odbudowano go od podstaw w stylu późnobarokowym pod kierunkiem architekta Zygmunta Stępińskiego.
Przypisy
Warszawa Kategoria:Architektura barokowa w Warszawie Warszawa Warszawa Sanguszków