Zagórze (początkowo Zagórze Olkuskie) – dawna gmina wiejska, istniejąca w dwóch różnych okresach historycznych, w latach 1867–1874 i 1909–1954. Siedzibą władz gminy było Zagórze, które obecnie jest dzielnicą SosnowcaGłówny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.

Królestwo Polskie Pierwsza odsłona (1867–1874) Gmina Zagórze Olkuskie powstała w związku z reformą gminną w Królestwie Polskim. Należała do powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiejPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, s. 279)Postanowienie z 29 grudnia 1867 (10 stycznia 1868), ogłoszone 8 (20) lutego 1868 (Dziennik Praw, rok 1868, tom 67, nr 228, s. 359).

do gminy przyłączono pozbawiony praw miejskich ModrzejówPostanowienie z 20 marca (1 kwietnia) 1870, ogłoszone 19 (31) maja 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 241, s. 123).

W 1874 gmina Zagórze została zniesiona, a jej obszar połączony ze zniesioną gminą Osad Górniczych oraz Starą Dąbrową z gminy Olkusko-Siewierska, tworząc nową gminę GórnicząSkorowidz Królestwa Polskiego czyli Spis alfabetyczny miast, wsi, folwarków, kolonii i wszystkich nomenklatur w guberniach Królestwa Polskiego, z wykazaniem: gubernii, powiatu, gminy, parafii, sądu pokoju lub gminnego, oraz najbliższej stacyi pocztowej, wraz z oddzielnym spisem gmin podług najświeższej ich liczby i nazwy ułożony, wykazujący: odległość każdej danej gminy od miasta powiatowego i sądu swojego gminnego; czy i jakie znajdują się w gminie zakłady fabryczne lub przemysłowe, szkoły itp. oraz ludność każdej gminy, obejmujący także podział sądownictwa krajowego świeżo urządzonego. T. 2.

Druga odsłona (1909–1915) Gminę Zagórze o mniejszym obszarze reaktywowano w 1909 z części zniesionej gminy Górnicza: Zagórze, Klimontów, Józefów, Bobrek, Niwka, Dańdówka, Konstantynów, Środula i Modrzejów. Gmina nie objęła zatem terenów, które w 1902 utworzyły wschodnią część nowo utworzonego miasta Sosnowca (Sielec z byłą wsią Kuźnicą i Środulką)Strona Urzędu Miasta w Sosnowcu.

Okupacja niemiecka i austriacka

Podczas I wojny światowej gmina Zagórze została przedzieloną granicą państw okupacyjnych: Wschodnia część gminy Zagórze (na wschód od drogi Niwka–Dańdówka–ZagórzeWspółczesny ciąg ulic: Wojska Polskiego–11 Listopada–Braci Mieroszewskich i na północ od drogi Warpie–ZagórzeWspółczesna ulica Jana Długosza.) ze wsią Zagórze znalazała się pod okupacją austriacką, gdzie weszła w skład nowo utworzonego powiatu dąbrowskiego. W marcu 1915 poinformowano, że organizacja przeciętej granicą gminy Zagórze nie została jeszcze w pełni przeprowadzonaAmtsblatt des Kreises Dombrowa, 1915, No 1, poz. 1, lecz począwszy od kwietnia 1915 w Dzienniku Urzędowym Obwodu Dąbrowskiego figuruje podział na trzy gminy wiejskie: Dańdówka, Niwka i ZagórzeAmtsblatt des Kreises Dombrowa, 1915, No 3, a od maja 1915: Dańdówka, Niwka i Klimontów (ta ostatnia w miejsce zniesionej gminy Zagórze)Amtsblatt des Kreises Dombrowa, 1915, No 5, poz. 58. 1 maja 1915 dla gmin Dąbrowa, Dańdówka, Niwka i Klimontów utworzono w Dąbrowie wspólny sąd gminny. Począwszy do czerwca 1915 na omawianym obszarze pojawiają się cztery gminy: Dańdówka, Niwka, Klimontów i Zagórze (wydzielono więc ponownie gminę Zagórze z gminy Klimontow)Amtsblatt des Kreises Dombrowa, 1915, No 8, poz. 102. W Dzienniku Urzędowym z 15 sierpnia 1915 ogłoszono, że gminy Dańdówka i Klimontów zostały zniesione. Gminę Dańdówka włączono do gminy Niwka, a gminę Klimontów włączono z powrotem do gminy Zagórze, do której przyłączono z powrotem także Józefów ze zniesionej gminy Zagórze w niemieckiej strefie okupacyjnejDziennik Urzędowy Obwodu Dąbrowskiego, 1915, 1, No 12, poz. 152. Zachodnia część z Józefowem, Konstantynwem, Środulą i Modrzejowem oraz połaciami Zagórza (majątek Zagórze) i Dańdówki (część fabryczna) na zachód od drogi Niwka–Dańdówka–Zagórze i na południe od drogi Warpie–Zagórze znalazła się pod okupacją niemiecką, z której 27 lutego 1915 utworzono drugą, odrębną gminę ZagórzeKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 2 (str. 8). Wkrótce nastąpił jednak rozpad niemieckiej gminy Zagórze: 31 lipca 1915 część Dańdówki, obejmująca „rurkownię” i cegielnię „Hrabia Renard” oraz fabrykę lin drucianych A. Deichsel, niemieckie władze okupacyjne wydzieliły z gminy Zagórze, włączając ją do SosnowcaKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 24 (str. 5); 1 sierpnia 1915 niemieckie władze okupacyjne z gminy Zagórze wydzieliły Konstantynów (z Pekinem) i Środulę, włączając je do Sosnowca; sołtysów zwolniono z pracyKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 21; 2 sierpnia 1915 niemieckie władze okupacyjne z gminy Zagórze wydzieliły majątek Zagórze (niezurbanizowane zachodnie połacie Zagórza), włączając go do Sosnowca; 2 sierpnia 1915 niemieckie władze okupacyjne z gminy Zagórze wydzieliły miejscowości Modrzejów i Huta Puszkin, tworząc z nich samodzielną gminę ModrzejówKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 23 / Gazeta Urzędowa Powiatu Będzińskiego, Nr 23 z 27 lipca 1915 (Ogłoszenie, str. 3). Gminę Modrzejów włączono jeszcze tego samego roku, 1 listopada 1915, do SosnowcaKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 38 (str. 9); 15 sierpnia 1915 JózefówZapewne z Dworem Mieroszewskich w Zagórzu, ponieważ znajdował się on między Józefowem a Zagórzem właściwym, na wschód od drogi Niwka–Dańdówka–Zagórze. włączono do strefy austriackiej, gdzie został zreintegrowany z gminą ZagórzeGranica biegła odtąd wzdłuż współczesnej granicy Sokolskiej; tego samego dnia zatwierdzono też formalnie przekazanie folwarku Zagórze Zarządowi Niemieckiemu. Po zniesieniu gminy Modrzejów 1 listopada 1915, do SosnowcaKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 38 (str. 9), cały obszar niemieckiej gminy Zagórze znalazł się w granicach Sosnowca.

Polska II Rzeczpospolita Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, wszelkie zmiany granic gmin zarządzone przez byłe władze okupacyjne winny być zniesione, oprócz tych gmin bądź ich części włączonych do obszarów miejskichRozporządzenie z d. 29 marca 1919 w przedmiocie przywrócenia na terenie b. Królestwa Kongresowego dawnych granic gmin wiejskich, zmienionych prze władze okupacyjne niemieckie i austriacko-węgierskie (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1919, nr 21, poz. 265). Zgodnie z tym, stan administracyjny gminy Zagórze spod okupacji wojennej utrzymał się, ponieważ żaden z obszarów włączonych do Sosnowca nie został zreintegrowany z gminą Zagórze. Władze polskie wbrew zasadom utrzymały jednak gminę Niwka, co oznaczało, że wszystkie zmiany wprowadzone przez okupantów niemieckich i austriackich zostały uwzględnioneGłówny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.

W okresie międzywojennym gmina Zagórze, o najmniejszym zasięgu terytorialnym w ciągu swojego bytu, należała ponownie do powiatu będzińskiego, od 1919 w woj. kieleckim.

PRL Po wojnie gmina przez bardzo krótki czas zachowała przynależność administracyjną, lecz już 18 sierpnia 1945 została wraz z całym powiatem będzińskim przyłączona do woj. śląskiego (od 6 lipca 1950 pod nazwą woj. katowickie, a od 9 marca 1953 jako woj. stalinogrodzkie).

Zarówno 1 stycznia 1946, jak i 1 lipca 1952 gmina Zagórze składała się z 3 gromad: Józefów, Klimontów i ZagórzePodział administracyjny województwa śląsko-dąbrowskiego wraz ze skorowidzem gmin i gromad wydanym przez Wydawnictwa Instytutu Śląskiego w 1947 roku (stan z dnia 1 stycznia 1946)Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952, PRL, GUS, Warszawa. Jednostka została zniesiona 29 września 1954 wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin. Z obszaru zniesionej gminy Zagórze powstały wtedy dwie gromady: Klimontów (Klimontów) i Zagórze (Józefów i Zagórze)Uchwała Nr 14/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954 w sprawie podziału na gromady powiatu będzińskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 15 listopada 1954 w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 5 października 1954, dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie z dnia 1 grudnia 1954, Nr. 10, Poz. 54).

W 1954 Zagórze i Klimontów otrzymały prawa osiedla, a w 1967 prawa miejskie. Po reaktywowaniu gmin 1 stycznia 1973 gminy Zagórze nie przywrócono.

Przypisy

Kategoria:Dawne gminy w województwie łódzkim Kategoria:Dawne gminy w województwie kieleckim Kategoria:Dawne gminy w województwie katowickim