Sas (Drag) – herb szlachecki.
Opis herbu Herb Sas występuje w kilku odmianach, z których najważniejsze to: Sas I: W polu błękitnym półksiężyc złoty, zwrócony barkiem ku dołowi, nad nim – pomiędzy dwiema gwiazdami złotymi – strzała srebrna grotem ku górze skierowana. W klejnocie siedem piór pawich przebitych strzałą srebrną w lewo. Sas II: W polu czerwonym półksiężyc złoty, zwrócony barkiem ku dołowi, nad nim – pomiędzy dwoma sześcioramiennymi złotymi gwiazdami – srebrna strzała zwrócona grotem ku górze. W klejnocie siedem piór pawich przebitych złotą strzałą skierowaną w lewo.
Herb występuje także w wariantach hrabiowskich (m.in. Dzieduszyckich, KomarnickichPochodzenia rusińskiego → zob.: Kancelaria... Iwana Sas Komarnyćkoho. „Diło”. 248, s. 4, 31 października 1918. ., Uruskich), z dodanymi koronami rangowymi, odmianami i trzymaczami.
Najwcześniejsze wzmianki Herb pochodzenia węgierskiego, związany prawdopodobnie z Wołochami osadzanymi od XIII w. przez królów węgierskich na terenach Marmaroszu, m.in. w celu stworzenia systemu obrony przed Tatarami. Na Rusi Halickiej pierwsi przedstawiciele rodu Sasów – Dragów – pojawili się w 1359.
Ślad wołoskiego pochodzenia herbu zawarty jest w legendzie herbowej przedstawionej przez Kaspra Niesieckiego w jego herbarzu, wywodzącej Sasów od wołoskiego grafa Wanczałucha, zwanego też Wańczą Wołoszynem, który miał otrzymać w XV w. rozległe nadania w okolicach Turki. thumb|200px|Sas II – Sas – Komarnicki Na ziemiach polskich związany z rodami wołoskimi (przede wszystkim z rodem Dragów-Sasów) – wśród kilkuset rodzin pieczętujących się tym herbem, najwięcej było przesiedleńców z Mołdawii i Wołoszczyzny, osadzonych jeszcze w XIII, a może nawet w XII w. na Rusi Halickiej. Przesiedlenia te były próbą stworzenia spójnego systemu obrony przed najazdami tatarskimi, a także próbą wprowadzenia nowego typu pasterstwa na ziemie nieużywane. Według Franciszka Piekosińskiego najwcześniejsze wzmianki na temat tego herbu w Polsce pochodzą z XV w., a pierwszy zachowany wizerunek na pieczęci z 1464Franciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich, Kraków, 1899, s. 141–143 wersja elektroniczna.. Większość rodzin to przeważnie wschodniogalicyjska szlachta zaściankowa, choć nie brakowało także znamienitszych rodów z innych rejonów Polski jak np. Jędryczków z Opola.
Nie jest jasne pochodzenie nazwy herbu. Według jednej z teorii nazwa Dragów – Sasów wywodzi się od imienia lub przydomku wojewody Sasa, syna Draga, pochodzącego z rodu, który z ramienia Węgier zarządzał Mołdawią. Wschodnie pogranicze Węgier, a zwłaszcza ziemię siedmiogrodzką, zamieszkiwało wielu osadników saskich. Być może echem związków rodzinnych Wołochów z osadnikami niemieckimi rodowych jest właśnie słowo „Sas”, które pierwotnie było przydomkiem, a później stało się nazwą całego rodu.
W języku węgierskim słowo „sas” oznacza „orzeł”. Z kolei „drága” oznacza – drogi, ukochany, bezcenny. Węgierskie pochodzenie nazwy wiąże się z historią migracji Wołochów. Całkowicie błędne, według niego, było natomiast wiązanie tej nazwy z niemieckimi Sasami – stąd najprawdopodobniej funkcjonujące mylne określenie dla Wołochów –„bracia germanie”, chociaż w miejscach, w których dotychczas przybywali, czyli Rumunia oraz dzisiejsza Słowacja, rozwijało się od XII wieku osadnictwa saksońskie, które dało impuls osadniczy w okresie panowania Kazimierza Wielkiego i Ludwika Węgierskiego. Na Węgrzech takim samym herbem (czasem przedstawianym ze złotą strzałą) już od XV w. pięczętuje się rodzina , co potwierdza węgierskie pochodzenie herbu, zwłaszcza przy podobieństwie nazwiska do alternatywnej nazwy herbu Sas. thumb|210px|Sas III – odmiana herbu Sas thumb|210px|Herb rodziny Dragffy thumb|210px|Herb Jana Daniłowicza h. Sas (1605 roku). Kartusz herbowy na zamku w Olesku thumb|Herb Jana DaniłowiczaHerb genealogiczny na bramie z inicjałami ID (Jan Daniłowicz) i herbami: Sas – ojca Stanisława Daniłowicza; Topór – matki Katarzyny Tarło, Herburt – babki Jadwigi Herburt; Korczak – babki Reginy Malczyckiej.
Herbowni Lista sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.
Najpełniejszą listę herbownych stworzył Tadeusz Gajl w Herbarzu polskim od średniowiecza do XX wieku z 2007 roku. Lista zawiera 781 nazwisk Lista sporządzona jest na podstawie wydanych wcześnie różnych herbarzy i spisów szlachty, bez archiwalnej weryfikacji, może zatem, jak wiele takich list zawierać błędnie przypisane nazwiska. Ponadto istnieją rodziny chłopskie i mieszczańskie noszące wiele z wymienionych nazwisk. O bezspornej przynależności do herbu Sas mogą zaświadczyć jedynie badania genealogiczne.:
Abramowski, Alechnowicz, Aleksandrowicz, Andrzejkowicz, Arszenic, Asłam, Asłamowicz, Asłanowicz, Awramowski.
Babaszyński, Baczański, Baczewski, Baczyński, Badowski, Balicki, Balowicz, Bandrowski, Baniewicz, Banikowski, Bankowski, Bańkowski, Baraniecki, Bardziejowicz, Batowski, Bejarski, Bejdowski, Bejowski, Bereziński, Berezowski, Bereźnicki, Bereżnicki, Bereżyński, Bieliński, Bieniewski, Biernacki, Bilawicz, Biliński, Billewicz, Blisiewicz, Błażejewicz, Błażewicz, Błażewski, Błażowski, Bobaszyński, Bobrowicz, Boczański, Bodrug, Bogusiewicz, Bohatyrowicz, Bohosiewicz, Bojarowski, Bojarski, Bojarzyński, Bojeniacki, Bondarzewski, Bonowski, Borkowski, Boryczewski, Borysławski, Bosacki, Bosadzki, Brański, Bratkowski, Broszniewski, Broszniowski, Browczyński, Brylewicz, Brylewski, Bryling, Bryliński, Brynk, Brześciański, Brzuski, Buchowski, Budziewicz, Bujarski, Buszyński, Buzdawicz, Byliński, Byszyński.
Charczyński, Charewicz, Chechłowski, Chesłowski, Chłopicki, Chnatusko, Chodakowski, Chodkowski, Chodorowski, Chołodowicz, Chomikowicz, Chordyński, Chosłowski, Chozłowski, Chrustowski, Ciechoński, Ciechowski, Ciecieniewski, Ciecieniowski, Ciemierzyński, Ciemierżyński, Cierciowicz, Cierpiłowski, Cierupowicz, Cieszkowski, Cisowski, Cissowski, Ciurupowicz, Cucyłowski, Czahrowski, Czajkowski, Czapiewski, Czapiński, Czarnota, Czarnowski, Czemierzyński, Czemierżyński, Czepucha, Czerpacki, Czołchański, Czołhański, Czołowski, Czuczepkowicz, Czulewicz, Czułajewski, Czylewski, Czyżewski.
Dachnowicz, Damiłowski, Danejko, Danilenko, Daniełowicz, Danilewicz, Daniłowicz, Daniłowski, Daniszowski, Dasiewicz, Daszkiewicz, Dawkszewicz, Dawszkiewicz, Dąbrowski, Dekański, Delatyński, Demkowicz, Didkowski, Ditkowski, Długopolski, Dmitraszko, Dmitrowicz, Dmoszycki, Dmościcki, Dmytrowicz, Dniestrzański, Dobrocki, Dobrodzki, Dobrokański, Dobrosański, Dobrowlański, Dobrowolski, Dobrożański, Dobrzański, Dobrzyjański, Dodajewski, Doliński, Dołżański, Dombrowski, Domeński, Doroszewicz, Drelachowski, Drelichowski, Drobnicki, Drohomirecki, Drużbicz, Drużyłowski, Dryniewicz, Dubanowicz, Dubieniewicz, Dubracki, Dubrawski, Dubrowlański, Dubrowski, Duchowski, Dulski, Dunajewski, Duniecki, Duszyński, Dwernicki, Dwojakowski, Dydkowski, Dziedoszycki, Dzieduszycki, Dziedzicki, Dziendolet, Dzientolet, Dziewiątkowicz, Dziewulski, Dziurdz, Dziurdziewicz, Dżurdż, Dżurdżewicz.
Esymontowski.
Faleński, Falęski, Faliński, Fedkowicz, Filonowicz, Fiłonowicz, Floriański, Foland, Forkiewicz, Fryzowicz, Fugowski.
Gacicki, Gaczyński, Gałecki, Giecewicz, Girski, Giżelewski, Gogoliński, Gojsiewski, Gojziewski, Gojżewski, Goliński, Gorczyński, Gorzeński, Goszowski, Gotkiewicz, Goyżewski, Grabowiecki, Grebnicki, Guranda, Gwozdecki.
Haczyński, Hanczewski, Hatajłowicz, Herman, Hnilecki, Hołobut, Hołonowicz, Hołyński, Hordyński, Horodecki, Horodyński, Horodyski, Horoszkowicz-Jaworski, Horucki, Hoszowski, Hrebiński, Hrebnicki, Hrebuński, Hrunicki, Hubiak, Hubicki, Huhernicki, Hulecki, Humecki, Humiatycki, Huniatycki, Huniewicz, Husakowski, Hussakowski, Hussarowski, Huśniański.
Ignaszewicz, Ihnatowicz, Ilnicki, Iwanicki, Iżycki.
Jabłoński, Jamiński, Jamnicki, Janiowicz, Janiszewski, Jaroszewicz, Jasienicki, Jasieński, Jasiewicz, Jasiński, Jaśniski, Jaworowski, Jaworski, Jermałowicz, Jermołowicz, Juchno, Jugiewicz, Jurgiewicz, Jurkiewicz, Jurkowski.
Kaczkowski, Kaleczycki, Kalinowicz, Kałęczycki, Kamiński, Kanafalski, Kaniowski, Kanofojski, Kański, Kapczewski, Karbowski, Karczewski, Karczmarzewski, Karczyński, Karmazyn, Karwowski, Kasprzykowski, Keller, Kędzierski, Kiedrowski, Kierewczycki, Kiernowski, Kierzkowski, Kimakowicz, Klaczowski, Klechniewski, Klechniowski, Kluczyński, Kładnicki, Kłodnicki, Kniaźdworski, Kniehiniński, Kniehiński, Kniehynicki, Knihinicki, Knihiński, Koblański, Kobylański, Kobyleński, Kobyliński, Kokolnicki, Kołkanowicz, Kołodczak, Komarnicki, Komorowski, Konaszewicz, Kopcieński, Kopciński, Kopczeński, Kopczyński, Kopiecki, Kopystyński, Korczmarzewski, Korczmażewski, Korczyński, Kornalewski, Kornelowski, Kornieszowski, Kotecki, Kotel, Kotłowicz, Kozakowski, Kozłowski, Krameński, Krasowski, Krassowski, Kraśniański, Kraśnicki, Krechowicki, Krechowiecki, Krechowski, Kropielnicki, Kropilnicki, Kropiwnicki, Krupicki, Krusielnicki, Kruszelnicki, Kryłoszański, Krynicki, Krzeczkowski, Krzewkowski, Krzywczycki, Księżyk, Kubicki, Kuiłowski, Kulczycki, Kulhanowicz, Kumarnicki, Kunecki, Kunicki, Kupiecki, Kuszczykiewicz.
Lacki, Lastowski, Lechowicz, Leniewicz, Lepech, Lepiech, Leszczyński, Leśnikiewicz, Lewandowski, Lewicki, Lewiński, Lichacki, Lipecki, Lipiecki, Liskowacki, Liskowski, Liśniekiewicz, Lityński, Lubacki, Lubaczewski, Lubaczowski, Lubieniecki, Lubikowski.
Łabinowicz, Łabunowicz, Łagorzewski, Łagowski, Łapuszański, Łapuszyński, Łastowski, Ławrowski, Łącki, Łęski, Łodyński, Łomia, Łopuszański, Łostowski, Łowczycki, Łoziński, Łubieniecki, Łucki, Łuckiewicz, Łuczaj, Łuczkiewicz, Łuczycki, Łuczyński, Łukawicki, Łukawiecki, Łukcewicz, Łużecki, Łytyński.
Macewicz, Machalewski, Maciulewicz, Maculewicz, Majtkowski, Malikowski, Malinkowski, Malitowski, Malkiewicz, Małuszycki, Manasterski, Manastyrski, Mańczak, Martycz, Matkowski, Medyński, Michniewicz, Mikulski, Misczowski, Miszczowski, Miszczkowski, Mokrzecki, Mokrzycki, Molitowski, Monasterski, Monastyrski, Morgulec, Morkowski, Morochowski, Moszkowski, Mościszewski, Mujski, Mykitycz, Myszczowski.
Nagwazdan, Nahujowski, Nanowski, Nehrebecki, Niebyszczański, Niedaszkowski, Niedziałkowski, Niedzielski, Niehrebecki, Niemszyński, Nowakowski, Nowicki, Nowosielecki, Nowosielski, Nozdryn.
Obertyński, Obuchowski, Odrzechowski, Odyniak, Olechnowicz, Olegnicki, Oleszkiewicz, Oleszkowicz, Olewnicki, Opolski, Opryszowski, Orłowski, Ortyński, Orzeński, Ostolski, Ostraszewicz.
Pacławski, Palimączyński, Pareński, Parnawski, Paryłowski, Pasławski, Patyłowski, Pawlik, Pawlikowicz, Pawlikowski, Perehuda, Perski, Petraszewicz, Pielecki, Pilik, Piskowski, Płonczyński, Płoszczański, Płoszczyński, Płotnicki, Podgórski, Podgurski, Podhajecki, Podhorecki, Podhorodecki, Podlesiecki, Podłuski, Podwysocki, Pohorecki, Pokutyński, Polański, Politowicz, Popiel, Popielnicki, Popin, Popkowicz, Poradowski, Porudowski, Półtorakiewicz, Procewicz, Proczewicz, Prusinowski, Przygrodzki, Pukiniecki, Pułtorakiewicz, Pumporakiewicz, Putwiński, Puziowicz.
Raczkiewicz, Radiłowski, Radzewic, Radzewicz, Radziewicz, Rafalski, Rajca, Rajkiewicz, Rasko, Rastawiecki, Rastowiecki, Raszko, Raszkowski, Rayca, Raykiewicz, Robaszewski, Rodziewicz, Rozłucki, Rożniatowski, Rożniewski, Rubaszewski, Rubinowski, Rudnicki, Rupczyc, Rybczyc, Rybnicki, Rybotycki, Rychlicki, Rychliński, Rześniewski, Rześniowiecki, Rzodkiewicz.