thumb|170px|Konstanty Ostrogski thumb|170px|Mikołaj Radziwiłł Rudy thumb|170px|Jan Karol Chodkiewicz thumb|170px|Janusz Radziwiłł thumb|170px|Michał Kazimierz Ogiński Hetman wielki litewski – dowódca wojsk zaciężnych, potem komputowych Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli armii litewskiej. Z urzędu minister Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jeden z dwóch od czasów unii Polski z Litwą najwyższych zwierzchników wojskowych na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów – drugim był hetman wielki koronny, który był dowódcą wojsk zaciężnych, potem komputowych Korony Królestwa Polskiego, czyli armii polskiej.
Rzeczpospolita składała się z dwóch równoprawnych państw: Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Te dwa równoprawne państwa miały własne, oddzielne armie, utrzymywane z oddzielnych podatków, budżetów i skarbów publicznych (skarbów państwa).
Nie można zatem podawać, jak to się niekiedy czyni, że hetman wielki litewski był jednym z dwóch najwyższych zwierzchników wojskowych „na ziemiach polskich”, bowiem na ziemiach polskich, tzn. w Koronie, uprawnienia dowódcze w czasie pokoju miał hetman wielki koronny, który nie miał zaś żadnej jurysdykcji nad armią litewską, czyli w Wielkim Księstwie, gdyż to nie były już ziemie polskie, tzn. koronne, choć tworzyły wspólną Rzeczpospolitą.
Odpowiednio: na ziemiach Wielkiego Księstwa uprawnienia dowódcze w czasie pokoju miał hetman wielki litewski, któremu w żaden sposób nie podlegała armia koronna (polska), bo Korona Królestwa Polskiego to nie były już ziemie litewskie (Wielkiego Księstwa)Zakazane było również przechodzenie wojsk koronnych na ziemie Wielkiego Księstwa i na odwrót (Jūratė Kiaupienė, Wielkie Księstwo Litewskie w składzie Rzeczypospolitej s. 3). Mówiło o tym Obostrzenie prawa na żołnierza w ciągnieniu Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1628 Volumina Legum t. 3, s. 280, Disciplina mllitaris z 1635 (s. 408) i kilka kolejnych ustaw, wyjątkiem było działanie wymagane rozkazem (О nie przechodzeniu żołnierza z 1655, t. 4, s. 238).. Natomiast w czasie wojen często na mocy decyzji króla jako Wodza Naczelnego Obojga Narodów (król polski i jednocześnie wielki książę litewski był jedyną osobą w Rzeczypospolitej mającą z urzędu jurysdykcję nad obydwiema armiami zarówno w czasie pokoju, jak i wojny) podległość armii (co było rzadkie) lub poszczególnych jednostek wojskowych (co następowało często) poszczególnym hetmanom była zmieniana w zależności od sytuacji wojennej.
Przykładowo: 1621 - obrona Chocimia przed armią turecką - z powodu zgonu kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego po bitwie pod Cecorą (1620) dowództwo nad połączonymi oddziałami koronnymi i kozackimi (Kozacy rejestrowi) oraz posiłkującą armią litewską z rozkazu króla objął najwyższy urzędem wojskowym z obecnych w Chocimiu, dowódca armii litewskiej, hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz (który w czasie obrony zmarł).
Zastępcami hetmanów wielkich byli odpowiednio hetman polny litewski i hetman polny koronny.
Od 1579 tytuł hetmana stał się dożywotnim.
Władza hetmanów została uszczuplona po powołaniu Departamentu Wojskowego Rady Nieustającej w 1776 r.
+Hetmani wielcy litewscyRok objęcia urzęduRok złożenia urzędu lub śmierciOsoba14971500Konstanty Ostrogskihetman najwyższy litewski15001501Semen Holszański15011502Stanisław Kieżgajło1503/15041507Stanisław Kiszka (hetman litewski)150710 sierpnia 1530Konstanty Ostrogski15301531vacat20 marca 15311541Jerzy Radziwiłł15411553vacat15531566Mikołaj Radziwiłł Rudy15661572Grzegorz Chodkiewicz15721576vacat6 marca 157627 kwietnia 1584Mikołaj Radziwiłł Rudy ponownie15841589vacat15 kwietnia 158920 listopada 1603Krzysztof Radziwiłł Piorun16031605vacat160524 września 1621Jan Karol Chodkiewicz16211625vacat16257 lipca 1633Lew Sapieha16331635vacat1 stycznia 16351640Krzysztof Radziwiłł16401646vacat17 kwietnia 16461654Janusz Kiszka17 czerwca 165430/31 grudnia 1655Janusz Radziwiłł16561665Paweł Jan Sapieha16651667vacat16674 kwietnia 1682Michał Kazimierz Pac16821703Kazimierz Jan Sapieha17031707Michał Serwacy Wiśniowiecki17071708Kazimierz Jan Sapieha ponownie17081709Jan Kazimierz Sapieha17091709Grzegorz Antoni Ogiński28 października 170930 stycznia 1730Ludwik Konstanty Pociej17301735vacat9 listopada 173518 września 1744Michał Serwacy Wiśniowiecki ponownie5 października 174422 maja 1762Michał Kazimierz Radziwiłł8 października 176220 stycznia 1768Michał Józef Massalski29 lutego 17686 lipca 1793Michał Kazimierz Ogińskilipiec 179325 kwietnia 1794Szymon Marcin Kossakowski
Linki zewnętrzne Herby Hetmanów Przypisy
Bibliografia Herbarz Adama Kromera
Kategoria:Urzędy wojskowe