thumb|Grób Mariana Wyrzykowskiego na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Marian Wyrzykowski (ur. 15 lipca 1904 w Chotomowie, zm. 23 kwietnia 1970 w Warszawie) – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny, reżyser, pedagog, członek Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w 1958„Trybuna Robotnicza”, nr 4 (4350) 7 stycznia 1958 roku, s. 2..

Życiorys Urodził się w rodzinie Franciszka, cieśli, sezonowego robotnika rolnego, i Rozalii z Weso­łowskich. Ukończył czteroklasową szkołę powszechną w Powsinie. Od 1915 uczęszczał do Gimnazjum im. Jana Zamojskiego w Warszawie. Z powodu wysokich kosztów nauki po czterech klasach przeniósł się we wrześniu 1919 do Seminarium Nauczycielskiego w Ursynowie, które ukończył w 1923. Pracował jako nauczyciel szkoły powszechnej w Konstancinie, dojeżdżając jednocześnie na wykłady Wolnej Wszechnicy przy Uniwersytecie Warszawskim. Tam zetknął się z Józefem Kotarbińskim i za jego namową podjął studia aktorskie na Oddziale Dramatycznym przy Konserwatorium Muzycznym w Warszawie.

W 1926 został zaangażowany do Teatru Narodowego w Warszawie. 26 września tego roku zadebiutował rolą Kozaka w spektaklu Sen srebrny Salomei Juliusza Słowackiego na deskach tej sceny. Występował na scenach warszawskich: Teatru Letniego i Teatru Nowego. W 1929 z grupą Aleksandra Zelwerowicza wyjechał do Wilna.

Po powrocie do Warszawy występował na różnych scenach stolicy; często pozostając bez pracy. W 1934, na jubileuszu Karola Adwentowicza w Teatrze Wielkim zagrał rolę tytułową w spektaklu Mazepa Juliusza Słowackiego, przygotowanym dla Teatru Kameralnego, co pomogło mu przełamać kryzys aktorski. Został zaangażowany na sceny Teatrów Towarzystwa Krzewienia Kultury Teatralnej (TKKT), gdzie występował z powodzeniem w latach 1934–1939.

Szczególnie owocna okazała się współpraca z Leonem Schillerem, którą rozpoczął w Teatrze Ateneum. Największy sukces przyniosła mu rola tytułowa w Kordianie Juliusza Słowackiego. W 1933 rozpoczął studia na Wydziale Reżyserii Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej (PIST). Występował jako aktor w warsztatach reżyserskich swoich kolegów.

Brał udział w kampanii wrześniowej. Po powrocie z wojska w 1939, zorganizował i krótko kierował spółdzielnią pracy w gmachu Teatru Polskiego, zlikwidowaną przez Niemców. Od 1941 był kelnerem w kawiarni „U Aktorek”, uczestniczył w konspiracyjnym życiu artystycznym. Prowadził również zajęcia w ramach tajnego nauczania PIST. W marcu 1941 aresztowany przez niemieckie władze okupacyjne w związku ze sprawą zabójstwa Igo SymaWładysław Bartoszewski, Warszawski pierścień śmierci, Warszawa 1970, s. 106.. Uczestniczył w powstaniu warszawskim jako żołnierz o ps. Żuk. Walczył w rejonie ul. Królewskiej i ul. Marszałkowskiej, m.in. o gmach PAST-y. Był więźniem obozu przejściowego w Pruszkowie. Następnie zamieszkał w Podkowie Leśnej i podjął pracę w charakterze barmana.

W 1945 został zaangażowany do Teatru Polskiego w Warszawie, gdzie grał i reżyserował do swojej śmierci w 1970. Wyjątek stanowią trzy sezony w latach 1962–1965, które spędził w stołecznym Teatrze Narodowym. Współpracował z Polskim Radiem, biorąc udział w wielu wieczorach poetyckich.

Występował również w Teatrze Telewizji, m.in. w spektaklach: Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego w reż. Ludwika René (1961), Don Alvares, albo niesforna w miłości kompanija Stanisława Herakliusza Lubomirskiego w reż. Tadeusza Byrskiego (1961), Dwa teatry Jerzego Szaniawskiego w reż. Jerzego Antczaka (1962) oraz w Cydzie Jana Andrzeja Morsztyna w reż. Ludwika René jako Król (1963) i Burzy Williama Szekspira w reż. Krystyny Skuszanki jako Gonzalo (1964), a także w przedstawieniu Agent z Vaduz Andrzeja Szypulskiego w reż. Edwarda Kowalczyka jako Doktor (1969).

Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (Aleja Zasłużonych-1-98).

Życie prywatne Mąż aktorek: najpierw Czesławy Szurszewskiej (1903–1953), a następnie Elżbiety Barszczewskiej. Z pierwszego małżeństwa miał córkę Marię, nauczycielkę historii, z drugiego syna Juliusza, aktora.

Filmografia Znachor (1937) – leśniczy Janek Geniusz sceny (1939) – Szczęsny-Kossakowski Żołnierz zwycięstwa (1953) – Marian Spychalski

Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (1963) Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1949) „za zasługi położone dla Narodu i Państwa w dziedzinie (...), kultury i sztuki”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1959)Dziennik Polski, rok XV, nr 172 (4793), s. 9. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1952) „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Złoty Krzyż Zasługi (dwukrotnie: 25 czerwca 1946 „za zasługi w dziedzinie sztuki dramatycznej na terenie kraju”., 13 listopada 1953 „za zasługi w dziedzinie sztuki teatralnej - w związku z 40-leciem Teatru Polskiego w Warszawie”.) Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955) - Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 - na wniosek Ministra Kultury i Sztuki. Medal „Za waszą wolność i naszą” (1966)30 rocznica walk "Dąbrowszczaków, "Życie Warszawy", nr 257, 26 października 1966, s. 5. Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1967) Złota Odznaka Honorowa „Za Zasługi dla Warszawy” (17 stycznia 1963)

Przypisy

Bibliografia

, Kurier Plus [dostęp 23 grudnia 2011]

Linki zewnętrzne

Marian Wyrzykowski na zdjęciach w bibliotece Polona

Kategoria:Aktorzy i aktorki teatrów warszawskich Kategoria:Członkowie Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu Kategoria:Ludzie urodzeni w Chotomowie Kategoria:Ludzie związani z Wolną Wszechnicą Polską Kategoria:Odznaczeni dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (1944–1989) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Warszawy” Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy Kategoria:Pochowani w alei zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy aktorzy filmowi Kategoria:Polscy aktorzy teatralni Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Polscy reżyserzy teatralni Kategoria:Powstańcy warszawscy Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1904 Kategoria:Więźniowie niemieckich władz okupacyjnych w Polsce 1939–1945 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza Kategoria:Zmarli w 1970