1933

Wydarzenia w Polsce

Styczeń: kierowana przez Mariana Rejewskiego grupa matematyków złamała kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. Polska Partia Socjalistyczna (dawna Frakcja Rewolucyjna) liczyła na terenie Krakowa 136 osób, z czego tylko 36 wykupiło legitymacje. 7 stycznia – premiera filmu 10% dla mnie. 19 stycznia – otwarto IV most przez Wisłę, łączący Kraków z Podgórzem i noszący imię Józefa Piłsudskiego. 16 lutego – Mieczysław Kaplicki został prezydentem Krakowa. 24 lutego – premiera filmu Każdemu wolno kochać w reżyserii Mieczysława Krawicza i Janusza Warneckiego. 1 marca – otwarto magistralę kolejową, łączącą śląskie kopalnie węgla kamiennego z portem w Gdyni. 2 marca–3 kwietnia – odbył się powszechny strajk włókniarzy Łodzi i okręgu łódzkiego, protestujący przeciwko obniżkom pensji we włókiennictwie. 15 marca – ustawa o szkołach akademickich (ograniczenie samorządu szkół wyższych). 16 marca – władze sanacyjne wydłużyły czas pracy z 46 do 48 godzin. 17 marca – w Warszawie podczas lotu próbnego samolotu PWS-19 zginął pasażer-obserwator, a pilot doświadczalny Kazimierz Kazimierczuk uratował się wyskakując ze spadochronem. 25 marca – Sejm RP uchwalił nową ustawę o Orderze Virtuti Militari. 28 marca: rozwiązano Obóz Wielkiej Polski – radykalną organizację polityczną działającą od 1926 z inicjatywy Romana Dmowskiego. uchwalono ustawę o kartelach. 7 kwietnia – premiera filmu Jego ekscelencja subiekt. 29 kwietnia – zakończył się proces guwernantki Rity Gorgonowej, oskarżonej o zabójstwo 17-letniej córki lwowskiego architekta Henryka Zaremby. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Okręgowy w Krakowie za zabójstwo córki kochanka skazał Ritę Gorgonową na karę 8 lat pozbawienia wolności (w pierwszym procesie orzeczono wobec niej karę śmierci). 3 maja – oddano do użytku port rybacki we Władysławowie. 8 maja: urzędujący prezydent RP Ignacy Mościcki został wybrany przez Zgromadzenie Narodowe na II kadencję. Stanisław Skarżyński zakończył przelot przez Atlantyk polskim samolotem RWD-5bis (SP-AJU). 10 maja – utworzono rząd Janusza Jędrzejewicza. 14 maja – w zamachu na działaczy narodowych w Brzozowie został zamordowany Jan Chudzik, a rany odniósł mjr Władysław Owoc. Czerwiec – zostało założone Koło Gospodyń Wiejskich w Szalowej, jako drugie w powiecie gorlickim (pierwsze założone było w Sękowej). 17 czerwca – oddano do użytku Zbiornik Otmuchów wraz z elektrownią wodną. 22 czerwca – rozpoczęły się zamieszki w Grodzisku Dolnym, w których zginęło 8 osób. 1–2 lipca – na Stadionie Miejskim w Bydgoszczy rozegrano XIV Mistrzostwa Polski mężczyzn w lekkiej atletyce. Trzy zwycięstwa odniósł Klemens Biniakowski: 200 m – 22,8 s; 400 m – 51,8 s; 4 × 400 m – 3 min 32,4 s. 3 lipca – podpisanie przez Polskę konwencji londyńskiej, definiującej pojęcie agresora. 8 lipca – Polska przystąpiła do tzw. bloku złotego. Szwajcaria, Belgia, Holandia, Włochy i Polska, pod przewodnictwem Francji, dążyły do dalszego utrzymania waluty opartej na złocie. 16 lipca – nadano premierowe wydanie Wesołej Lwowskiej Fali, w której występowali m.in. Szczepcio i Tońcio. 17 lipca – pod Myśliborzem rozbił się samolot, którym dwóch litewskich lotników – Steponas Darius i Stasys Girėnas – pokonało Atlantyk i zmierzało w kierunku Litwy (obaj piloci zginęli). Sierpień – przyznanie Polsce kredytu na elektryfikację warszawskiego węzła kolejowego. 6 sierpnia – w Poznaniu biegacz Klemens Biniakowski ustanowił rekord Polski w biegu na 400 m wynikiem 49,2 s. 21 sierpnia – została zburzona, stojąca nieopodal „Trójkąta Trzech Cesarzy”, Wieża Bismarcka w Mysłowicach. 31 sierpnia – we wsi Biskupin w Wielkopolsce miejscowy nauczyciel Walenty Szwajcer znalazł w pobliskim jeziorze drewniane szczątki, które okazały się pozostałościami przedsłowiańskiej osady. 2 września – otwarcie pierwszej kolejowej linii średnicowej w Warszawie (rozpoczęcie budowy 1921). 11 września – Józef Lewoniewski zginął w katastrofie lotniczej. 17 września – w Poznaniu Stanisława Walasiewicz ustanowiła w konkurencjach biegowych: 2 rekordy świata: w biegu na 60 m – 7,4 s i w biegu na 100 m – 11,8 s. rekord Polski w biegu na 800 m wynikiem 2 min 18,2 s (rekord ten przetrwał 19 lat – poprawiono go dopiero w 1952). 24 września – we Lwowie Stanisława Walasiewicz ustanowiła rekord świata w biegu na 60 m wynikiem 7,3 s (rekord ten przetrwał 27 lat – poprawiła go dopiero Australijka Betty Cuthbert). 29 września – rozporządzenie Rady Ministrów powołało do życia Polską Akademię Literatury. 5 października – premiera filmu Dwanaście krzeseł. 15 października – w Warszawie Polska przegrała z Czechosłowacją 1:2 w meczu eliminacyjnym do piłkarskich mistrzostw świata we Włoszech. 21 października – ukraiński nacjonalista Mykoła Łemyk zabił naczelnika kancelarii konsulatu sowieckiego we Lwowie (jednocześnie emisariusza sowieckiego wywiadu) A. Majłowa, na znak protestu przeciw wywołaniu wielkiego głodu na Ukrainie. 27 października – premiera filmu Szpieg w masce. 8 listopada – na inauguracyjnym posiedzeniu Polskiej Akademii Literatury na prezesa został wybrany Wacław Sieroszewski. 11 listopada – Uniwersytet Poznański nadał tytuł doktora honoris causa Józefowi Piłsudskiemu. 4 grudnia – pierwszy lot polskiego samolotu RWD-9. 8 grudnia – w Gdyni otwarto Dworzec Morski. 9 grudnia – premiera filmu Zabawka. 15 grudnia – katastrofa kolejowa w Poznaniu (zginęło 8 osób). 18 grudnia – Bolesław Bierut został skazany na 7 lat więzienia za współpracę z sowieckim wywiadem.

Wydarzenia na świecie

Styczeń – powstało Brytyjskie Towarzystwo Międzyplanetarne. 2 stycznia – po 7 latach obecności ostatnie amerykańskie wojska interwencyjne opuściły Nikaraguę. 4 stycznia: w pałacyku barona Kurta von Schroedera w Kolonii odbyły się tajne negocjacje Adolfa Hitlera i byłego kanclerza Franza von Papena, pośrednika prezydenta Paula von Hindenburga, w wyniku których Hitler został kanclerzem koalicyjnego rządu NSDAP i DNVP. Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił wniosek o wydanie pamiątkowego znaczka pocztowego na cześć Kościuszki i ogłosił dzień 11 października Dniem Pułaskiego. 5 stycznia – rozpoczęcie budowy mostu Golden Gate nad Zatoką San Francisco (otwarcie 27 maja 1937). 11 stycznia – sir odbył pierwszy komercyjny lot z Australii do Nowej Zelandii. 12 stycznia – w Erywaniu wyjechały na trasy pierwsze tramwaje elektryczne. 14 stycznia – Alexandru Vaida-Voievod został po raz trzeci premierem Rumunii. 15 stycznia – przemoc na tle politycznym w Hiszpanii spowodowała śmierć około 100 osób. 17 stycznia – Filipiny uzyskały niezależność. Kongres Stanów Zjednoczonych głosował za niezależnością Filipin wbrew poglądom prezydenta Herberta Hoovera. 23 stycznia – weszła w życie 20. poprawka do Konstytucji Stanów Zjednoczonych. 28 stycznia: Prezydent Niemiec Paul von Hindenburg zdymisjonował rząd Kurta von Schleichera. pojawiło się słowo „Pakistan” () i pod tą nazwą zaczęły funkcjonować islamskie ruchy niepodległościowe, dążące do powstania niezależnego od Indii państwa. 30 stycznia: prezydent Niemiec Paul von Hindenburg powołał Hitlera na stanowisko kanclerza w koalicyjnym rządzie. we Francji Édouard Daladier sformował rząd. 31 stycznia – Édouard Daladier został po raz pierwszy premierem Francji. 1 lutego: w Berlinie, jako kanclerz, Adolf Hitler wygłosił „Orędzie do obywateli niemieckich”. prezydent Niemiec Paul von Hindenburg rozwiązał Reichstag. 4 lutego – doszło do buntu załogi holenderskiego pancernika przybrzeżnego „De Zeven Provinciën”. 6 lutego – w jakuckiej osadzie Ojmiakon odnotowano temperaturę -67,8 °C (najniższa temperatura w Azji). 6–7 lutego – oficerowie amerykańskiego zbiornikowca „USS Ramapo” odnotowali falę o rekordowej wysokości na Oceanie Spokojnym, miała ona wysokość 34 metry. 9 lutego – ekskluzywna organizacja Oxford Union, w której większość członków ukończyła Uniwersytet Oksfordzki, oświadczyła (pod wpływem rewolucyjnych wydarzeń w Rosji), że jej członkowie w żadnych okolicznościach nie będą walczyć za króla i ojczyznę (ang. That this House will in no circumstances fight for its King and country). 10 lutego – w hucie w Neunkirchen na Terytorium Saary eksplodował gazometr. Zginęło 68 osób, a 190 zostało rannych, zniszczonych zostało wiele domów i nowa szkoła. 15 lutego – w Miami na Florydzie Giuseppe Zangara dokonał nieudanego zamachu na prezydenta elekta USA Franklina Delano Roosevelta. Ciężko ranny został towarzyszący prezydentowi burmistrz Chicago Anton Cermak, który zmarł 6 marca w szpitalu. 16 lutego – Czechosłowacja, Rumunia i Jugosławia podpisały Pakt Organizacji Małej Ententy – organizacji, która miała zapobiec rewizjonistycznej polityce Węgier oraz – w mniejszym stopniu – Bułgarii. 17 lutego: po raz pierwszy ukazał się amerykański tygodnik społeczno-polityczny „Newsweek”. Senat Stanów Zjednoczonych przegłosował ustawę (ang. Blaine Act) umożliwiającą wyeliminowanie 18. poprawki do Konstytucji USA i wprowadzenie 21. poprawki, która została ratyfikowana 5 grudnia 1933 roku i zniosła tym samym na całym terytorium USA prohibicję. 20 lutego – Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił 21. poprawkę do Konstytucji, znoszącą prohibicję. 21 lutego – w Niemczech utworzono sądy specjalne. 27 lutego – w Niemczech spłonął gmach Reichstagu. 28 lutego: po pożarze Reichstagu władze Niemiec ograniczyły prawa obywatelskie oraz zakazały działalności Komunistycznej Partii Niemiec. Bertolt Brecht opuścił Niemcy, udając się (przez Pragę) na emigrację do Danii. 2 marca – w Nowym Jorku odbyła się premiera filmu King Kong. 3 marca: w Chinach, w Szanghaju, powstał Uniwersytet Ching Yun (chin. trad.: 清雲科技大學; chin. upr.: 清云科技大学; hanyu pinyin: Qīngyún Dàxué). odbyła się uroczysta dedykacja Narodowego Pomnika na Górze Rushmore (ang. Mount Rushmore National Memorial) w stanie Dakota Południowa. trzęsienie ziemi i związane z nim tsunami uderzyło w wyspę Honsiu, szczególnie ucierpiało miasto portowe Jokohama – około 3 tys. ludzi straciło życie. Johan Ludwig Mowinckel został po raz trzeci premierem Norwegii. 4 marca: Franklin Delano Roosevelt został zaprzysiężony jako 32. prezydent Stanów Zjednoczonych. W czasie swego inauguracyjnego przemówienia, w nawiązaniu do wielkiego kryzysu powiedział, że: „jedyną rzeczą, której powinniśmy się obawiać – to sam strach”. Była to ostatnia inauguracja prezydencka w USA, która odbyła się w dniu 4 marca. prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin Delano Roosevelt proklamował doktrynę dobrego sąsiedztwa. Parlament Austrii został zawieszony dekretem kanclerza Engelberta Dollfußa, w wyniku konfliktu wewnątrz prezydium parlamentu. Zainicjowało to autorytatywne rządy w Austrii – austrofaszyzm. 5 marca: w Niemczech odbyły się wybory parlamentarne. NSDAP zdobyła 43,9% głosów. wielki kryzys: Prezydent Franklin D. Roosevelt zarządził tak zwane „wakacje banków” – zamknął wszystkie banki i zamroził wszystkie transakcje finansowe – „wakacje” zakończyły się 13 marca. 8 marca – George Grosz, malarz, grafik i karykaturzysta z kręgu Nowej Rzeczowości, został pozbawiony obywatelstwa niemieckiego. 9 marca – wielki kryzys: w USA rozpoczęło się tzw. 100 dni, podczas których zostały uchwalone ustawy wprowadzające New Deal. 10 marca: Panajis Tsaldaris został po raz drugi premierem Grecji. 117 osób zginęło w trzęsieniu ziemi w Long Beach w Kalifornii. 12 marca – wielki kryzys: prezydent USA Roosevelt zapoczątkował radiowe wystąpienia do narodu, tak zwane „Rozmowy przy ognisku domowym – przy kominku” (ang. Fireside Chats). Tematem pierwszej pogadanki radiowej był kryzys bankowy. 13 marca – w Niemczech utworzono Ministerstwo Propagandy i Oświecenia Publicznego, na którego czele aż do 1945 r. stał dr Joseph Goebbels. 15 marca: