Organizacje niepodległościowe na ziemiach polskich 1815–1830 – stowarzyszenia i inne organizacje działające na ziemiach polskich i dążące do odzyskania niepodległości przez państwo polskie w okresie od 1815 do 1830 roku.

Charakterystyka ogólna Spośród drobnej szlachty, średniego mieszczaństwa i większości inteligencji dominowały po 1815 r. nastroje niechętne wobec związków z Rosją i współpracy z caratem. Pomimo iż Polacy uzyskali jedną z najbardziej liberalnych konstytucji w całej ówczesnej Europie choć zupełnie inną kwestią są tutaj sposoby realizowania jej postanowień. Ważnym problemem, który mobilizował ludność Królestwa Polskiego do występowania przeciwko władzy tak w formie opozycji legalnej jak i tajnej była kwestia łamania konstytucji. Ponadto nadzieje na zjednoczenie ziem dawnej Rzeczypospolitej, co obiecywał uczynić car pod swoim panowaniem zostały zawiedzione. Królestwo, pomimo nadanej mu konstytucji było narażone na arbitralne decyzje cara. Sytuacja gospodarcza państwa nie rysowała się źle głównie dzięki działalności ministra Ksawerego Druckiego Lubeckiego, który poczynił wiele starań celem budowy lub w innych regionach odbudowy przemysłu i szeroko rozumianej przedsiębiorczości Królestwa Polskiego. Niemniej nie ominęły kraju kłopoty gospodarcze, a oprócz tego brak możliwości swobodnego wypowiadania własnych opinii – car zarządził cenzurę – dopełniły reszty. Wszystkie te okoliczności stworzyły podatny grunt dla zakładania tajnych, niepodległościowych i antyrosyjskich organizacji. Szczególnie aktywne w ich budowie była młodzież, środowiska studenckie oraz niższy korpus oficerski. Tajne związki pojawiały się powszechnie w ówczesnej Europie. Powstawały w krajach niemieckich, Austrii, a nawet w Rosji. Co może świadczyć, iż sytuacja w Królestwie Polskim nie była w jakikolwiek sposób czymś dziwnym. Było to odpowiedzią na porządek polityczny, jaki zbudowały w Europie kraje Świętego Przymierza, porządek, który nie uwzględniał niepodległościowych i narodowych interesów poszczególnych narodów oraz sprzeciwiał się liberalnym dążeniom.

Pierwsze organizacje tajne ok. roku 1815 Wśród tajnych organizacji w Królestwie Polskim, jakie poza jego granicami, jak i na jego terytorium powstawały możemy wymienić jako pierwszą tego typu organizację, którą była ponoć powstała w latach 1814–1815 organizacja odwołująca się do imienia gen. Jana Henryka Dąbrowskiego. Była ona założona przez grono patriotycznych oficerów inspirowanych politycznie przez generała do którego imienia w swej działalności się odwoływali, a którzy uprzednio znajdowali się pod jego komendą. Podobny charakter miała organizacja założona w Warszawie w tym samym czasie przez Ignacego Prądzyńskiego, Klemensa Kołaczkowskiego i Gustawa Małachowskiego – Towarzystwo Prawdziwych Polaków. Niemniej na trwałe organizacje polityczne należało jeszcze poczekać kilka lat.

Z kolei spośród organizacji młodzieżowych najwcześniejszym tajnym związkiem była założona w Warszawie w 1817 r. organizacja, którą jej założyciele nazywali Związkiem Przyjaciół Panta Koiny albo po prostu Panta Koina. Na jej czele stał Ludwik Mauersberger. Jej członkowie, których było około 20 spotykali się na zebraniach dyskusyjnych, na których kultywowano tradycje oświeceniowe, potępiając stosunki feudalne, a także zwracali uwagę na zasady wolności narodowej i praw obywatelskich. Wśród celów własnej działalności stały takie aspekty jak idee: samokształcenia oraz samopomocy z czasem zmieniając zakres swoich zainteresowań zwracając uwagę na głoszenie haseł politycznych i społecznych, wśród których pojawiały się także idee zniesienia pańszczyzny. Niemniej spory wewnętrzne spowodowały, iż organizacja nie sprecyzowała zasad programowo-ideologicznych. W 1819 r. Ludwik Mauersberger i Ludwik Koehler przenieśli się na Uniwersytet Berliński zakładając tam filię swej organizacji, która utrzymywała kontakt z Warszawą i innymi organizacjami studenckimi w Europie. Jednakże w 1822 r. filia została wykryta przez policję pruską, a jej członkowie uwięzieni. Po zakończeniu procedury śledztwa zostali zwolnieni z aresztu jednakże sam Mauersberger zmarł wkrótce na gruźlicę. Sam związek przestał istnieć już w 1821 roku. Podobne w charakterze swojego działania organizacje powstawały w innych regionach dawnych ziem Rzeczypospolitej np.: uczniowie gimnazjum humanieckiego założyli towarzystwo Za-Go-Gra w 1819 (Seweryn Goszczyński, Józef Bohdan Zaleski, Michał Grabowski), wydawali własne pismo: „Ćwiczenia Umysłowe”, choć nie prowadzili jak większość młodzieżowych często efemerycznych organizacji, żadnej dokumentacji, nie posiadali także celów i zadań własnej organizacji.

Wyraźniejszy niepodległościowy charakter miał Związek Wolnych Polaków – organizacja założona przez Wiktora Heltmana, Tadeusza Krępowieckiego oraz Maurycego Mochnackiego, Ludwika Piątkiewicza, Ksawerego Bronikowskiego. Organizacja ta powstała w grudniu 1819 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Organizacja ta posiadała własny organ prasowy jakim była przez kilka miesięcy roku 1821 „Dekada Polska” (pismo odegrało znaczącą rolę w krzewieniu zasad liberalnych), zamknięta po wykryciu działalności przez policję, a ponadto poprzez wyjawienie, pod naciskami, członków przez Mochnackiego, zostali oni aresztowani. Po aresztowaniach Związek Wolnych Polaków przedstawiał idee integracji ponadzaborowej w swej działalności, miał na celu pełne zjednoczenie ziem polskich i niepodległość państwa, propagując jednocześnie zasady liberalizmu. Działacze organizacji prowadzili cotygodniowe dyskusje na tematy polityczne i społeczne, szerzyli hasła niepodległościowe, nawoływali do walki z zaborcą rosyjskim, opracowywali referaty i odczyty. Dzięki aktywności działaczy możliwe było powołanie innych organizacji takich jak: Towarzystwa Naukowego w Świsłoczy, kaliski Związek Kawalerów Narcyza (notabene bardzo żywotny jak na tego typu organizacje działający niemal 7 lat), kieleckie Bractwo Burszów Polskich (powstałe 21 kwietnia 1821), a także funkcjonujące w Wolnym Mieście Kraków Towarzystwo Orła Białego (X 1820 – I 1821). Organizację ostatecznie rozwiązano w 1823 roku.

Innym typem tajnej organizacji był Związek Polski „Polonia” założony na Uniwersytecie Berlińskim i posiadający filię działającą we Wrocławiu. Działalność jego i powołanie do życia inspirowane było Wolnomularstwa Narodowego. Różniły się te związki ideologią, jak też sposobem działania. Filia wrocławska wysuwała postulaty polityczne zerwania pęt niewoli i odbudowy niepodległej Ojczyzny. Głosiła radykalne hasła społeczne. Podobny typ organizacji rozpowszechnił się wśród młodzieży zaboru pruskiego, Krakowa i Królestwa Polskiego. W okresie 1828–1832 funkcjonowała także w Dorpacie jako pierwszym uniwersytecie rosyjskim z tego typu organizacją.

Organizacje wileńskie Znacznie większy zasięg miały organizacje zakładane wśród młodzieży wileńskiej. W 1817 r. powstało w Wilnie Towarzystwo Filomatów – miłośników, przyjaciół nauki, założone przez Józefa Jeżowskiego, Adama Mickiewicza, Onufrego Paskiewicza oraz Tomasza Zana. Towarzystwo zakończyło działalność w 1823 r. Na początku działalności Filomatów było udzielanie pomocy w nauce. Miała na celu idee samokształcenia i podnoszenia umiejętności intelektualnych wśród studentów Uniwersytetu Wileńskiego. Oddziaływali na znaczącą cześć braci studenckiej liczącego w tym czasie 800-1300 studentów uniwersytetu. Zajmowali się także kształtowaniem osobowości, siły woli oraz umiejętności intelektualnych i literackich. W następnej kolejności skupili się na zagadnieniach narodowych. Postanowili pracować na rzecz odpowiedniego wychowania społeczeństwa i przygotowania go do walki z caratem. Celem tych działań miała być niepodległość Polski i wyzwolenie chłopów z poddaństwa. Filomaci szybko rozszerzali swoją działalność tworząc organizacje filialne, które służyły pozyskaniu większej liczby uczestników. Jedną z nich była założone w 1820 r. Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy, zwane także Towarzystwem Promienistych. Było ono jawną, patriotyczną organizacją studentów Uniwersytetu Wileńskiego założoną 6 maja 1820 przez Tomasza Zana. Powstało ono w atmosferze ożywienia politycznego w kraju i rewolucyjnych ruchów w Europie. Liczyło ono około 200 członków, co jak na warunki ówczesnych uczelni wyższych było liczbą znaczną, sięgająca niemal ćwierci ówczesnych studentów wileńskich. Za główne cele swojej działalności stawiała sobie propagowanie haseł doskonalenia moralnego, lecz szybko zaczęła głosić hasła niepodległościowe, co stało się przyczyną jej końca. Pod naciskiem władz uczelni została rozwiązana jeszcze w maju 1820 roku.

Wobec niepowodzenia Promienistych zdecydowano się na utworzenie kolejnej organizacji. Był nią Związek Filaretów – w tym wypadku przyjaciół cnoty i dzielności moralnej. Miał on już własny manifest programowy jakim była wydana przez Adama Mickiewicza „Oda do młodości”, która była także wyrazem kształtującego się w tym okresie sporu między romantykami a klasykami. W swej działalności zaczęli wychodzi poza obręb własnego wewnętrznego kręgu, wchodząc w interakcje z karbonaryzmem i masonerią. W 1822 r. ukaz carski zakazał tworzenia jakichkolwiek tajnych związków. Rok później policja carska wpadła na trop tajnej organizacji działającej na Uniwersytecie Wileńskim. Do Wilna przyjechał Nowosilcow w celu przeprowadzenia śledztwa. Aresztowano stu kilkudziesięciu studentów. Przesłuchiwano także kadrę nauczycielską. Dwaj główni oskarżeni Tomasz Zan oraz Jan Czeczot zostali skazani na 12 i 6 miesięcy więzienia. Pozostałych dwudziestu oskarżonych zesłano w głąb Rosji. Wśród nich znajdował się Adam Mickiewicz. To jemu filareci i filomaci zawdzięczają rozgłos i tak znaczące miejsce w historii Polski. Kary dotknęły także wykładowców wileńskiej uczelni. Czterech spośród nich, w tym Joachima Lelewela, odsunięto od zajęć akademickich.

W październiku 1821 roku Towarzystwo Filomatów podjęło decyzje o samorozwiązaniu i utworzeniu w ich miejsce Towarzystwa Filadelfistów, które za główne swoje stawiała sobie w sposób w znacznie bardzie zdecydowany cele polityczne i formy organizacji spiskowej. Było to odmienne podejście aniżeli uprzednio omówione organizacje, które wśród celów działania stawiało na kwestie samokształcenia i rozwoju intelektualnego jej uczestników. Na czele Towarzystwa Filadelfistów stał Tomasz Zan. Organizacja posiadała strukturę opierającą się o różne stopnie wtajemniczenia, a także starano się rozbudować struktury terenowe, nie udało się jednak tego elementu zrealizować w pełni. W roku 1822 o działalności towarzystwa dowiedział się kurator wileński, którym na szczęście był Adam Czartoryski, nie podejmujący w tym momencie jakichkolwiek działalności represyjnych. Jednakże nie uniknęli kar, gdyż do Wilna przybył Mikołaj Nowosilcow, w wyniku czego po przeprowadzeniu śledztwa ukarano studentów, jak i profesorów (m.in. Lelewel) Uniwersytetu Wileńskiego.