thumb|Rodzina Nałkowskich. Siedzą od lewej Wacław Nałkowski, jego teściowa i żona Anna. Stoją córki: Zofia i Hanna mały|Budynek Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Zofii Nałkowskiej w Wołominie thumb|Zofia Nałkowska mały|Dom nad Łąkami w Wołominie thumb|Grób Zofii Nałkowskiej na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie mały|Pomnik Zofii Nałkowskiej w Wołominie Zofia Nałkowska (ur. 10 listopada 1884 w Warszawie, zm. 17 grudnia 1954 tamże)Hanna Kirchner, Nałkowska albo życie pisane, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2011. – polska pisarka, publicystka i dramatopisarka, posłanka do Krajowej Rady Narodowej oraz na Sejm Ustawodawczy i Sejm PRL I kadencji, członkini Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju w 1949 roku.

Ukończyła pensję w Warszawie. Studiowała historię, geografię, ekonomię i językoznawstwo na tajnym Uniwersytecie Latającym. Działaczka organizacji kobiecych. Od 1933 członkini Polskiej Akademii Literatury, działaczka PEN Clubu i ZZLP, Towarzystwa Opieki nad Więźniami Patronat, współzałożycielka i członkini grupy literackiej Przedmieście (1933–1937). W latach 1939–1944 współdziałała z podziemiem kulturalnym. W latach 1945–1947 posłanka do Krajowej Rady Narodowej, w latach 1947–1952 posłanka do Sejmu Ustawodawczego (bezpartyjna), działaczka Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce Oddział Łódzki, redaktorka tygodnika „Kuźnica”.

Zadebiutowała w 1898 na łamach „Przeglądu Tygodniowego” jako poetka. W 1906 ogłosiła powieść Kobiety.

Życiorys Jej pełne nazwisko to Zofia Gorzechowska, primo voto Rygier, z domu Nałkowska. Urodziła się w 1884 w Warszawie. Jej ojciec, Wacław Nałkowski, pochodził z Nowodworu koło Lubartowa i był geografem, jej matka Anna (z domu Šafránková) pochodziła z Moraw, a młodsza siostra Hanna Nałkowska była rzeźbiarką. Ukończyła prywatną pensję i tajny Uniwersytet Latający. Największą część swojej szerokiej wiedzy zyskała dzięki samokształceniu.

Zofia Nałkowska była dwukrotnie zamężna. Jej pierwszym mężem był publicysta i pedagog Leon Rygier (1875–1948). Poślubiła go w 1904, przy czym oboje państwo młodzi, chcąc ułatwić sobie ewentualny rozwód w przyszłości, przeszli na kalwinizm. Małżeństwo rozpadło się około 1909, choć rozwód przeprowadzili dopiero w 1918. Jej drugim mężem, w latach 1922–1929, poślubionym 25 czerwca w kościele ewangelicko-reformowanym w WarszawieAkt małżeństwa. genealodzy.pl. był Jan Jur-Gorzechowski, bojownik Organizacji Bojowej PPS, w okresie międzywojennym pułkownik Wojska Polskiego – dowódca żandarmerii, następnie dowódca Straży Granicznej i generał brygady. Nałkowska miała też romans z Brunonem Schulzem.

Nałkowska mieszkała w Wołominie, w Kielcach (gdzie w latach 1906–1907 współuczestniczyła w przygotowywaniu tygodnika postępowo-demokratycznego „Echa Kieleckie”, publikując w nim kilka nowel i przekładów, a także poruszając kwestię kobiecąM. Pawlina-Meducka, Życie kulturalne w XIX wieku, w: Kielce przez stulecia, red. nacz. J. Główka, Kielce 2014, s. 243.), Krakowie, Grodnie i niedaleko Wilna. W okresie międzywojennym pracowała dla polskiego rządu, w Biurze Propagandy Zagranicznej. Po powrocie do Warszawy w 1926 roku prowadziła salon literacki, podróżowała po Europie. W 1933 roku weszła w skład zespołu literackiego Przedmieście.

W 1935 wyprowadziła się z kamienicy Juliusza Ostrowskiego przy ul. Marszałkowskiej 4 i wraz z matką zamieszkała przy ul. Podchorążych 101 (współcześnie ul. Gagarina 33). W czasie okupacji niemieckiej razem z siostrą Hanną prowadziła tam sklepik z wyrobami tabacznymi.

Przez lata była wiceprezeską polskiego PEN-Clubu, działała w Zarządzie Głównym Związku Literatów Polskich, była posłanką na Sejm Ustawodawczy. W 1949 roku była delegatką Krajowej Rady Obrońców Pokoju na Kongres Obrońców Pokoju w Paryżu„Trybuna Robotnicza”, nr 92 (1481), 9 kwietnia 1949, s. 1.. W listopadzie 1949 została członkinią Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa StalinaŻycie Warszawy, nr 306 (1808), 6 listopada 1949, s. 1..

Brała udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskiej w Polsce – efektem tej działalności były Medaliony – zbiór opowiadań dokumentujących czas II wojny światowej. Pisarka zmarła 17 grudnia 1954 o godzinie 18:00 na skutek wylewu krwi do mózgu. Ostatnie chwile spędziła w lecznicy przy ul. Emilii Plater.

Nałkowska debiutowała jako poetka, mając 14 lat w „Przeglądzie Tygodniowym” z 1898 wierszem Pamiętam. Wiersze swoje zamieszczała w warszawskich czasopismach, m.in. w modernistycznej „Chimerze”. Szybko jednak porzuciła poezję dla prozy. Jej debiut prozatorski przypada na rok 1904, kiedy to ukazała się jej powieść Lodowe pola (pierwsza z trylogii Kobiety) drukowana w Prawdzie. Od połowy pierwszej dekady XX wieku publikowała swoje powieści – Kobiety, Książę. Ich tematyka była silnie związana z nurtem młodopolskim – było to najczęściej teoretyzowanie na tematy niemające bliższych związków z rzeczywistym życiem. Z czasem jednak autorka zaczęła coraz większą wagę przywiązywać do strony psychologicznej człowieka, do ludzkich uczuć w różnych sytuacjach życiowych. Momentem zwrotnym w twórczości pisarki był czas I wojny światowej.

thumb|Minister kultury i sztuki Stefan Dybowski wręcza Zofii Nałkowskiej Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski z okazji 50-lecia pracy artystycznej, Warszawa 1952

Szczególne dążenie do poznania psychiki ludzkiej ujawniła Nałkowska w Charakterach, cyklu szkiców, które kontynuowane były przez wiele lat – pierwsze ukazały się w 1922, kolejne w 1948.

Autorka została nagrodzona wieloma wyróżnieniami. Za swoje najsłynniejsze dzieło okresu międzywojennego – Granicę (główny bohater: Zenon Ziembiewicz) – otrzymała w 1935 Państwową Nagrodę Literacką. Przyznano jej też podobną nagrodę w 1953. Otrzymała też Złoty Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury.

Została pochowana z pełnymi honorami państwowymi 21 grudnia 1954 w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A24-tuje-13). Przed pogrzebem trumna z jej ciałem była wystawiona na widok publiczny w Sali Kolumnowej Ministerstwa Kultury i Sztuki. W uroczystościach uczestniczyli m.in. przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, premier Józef Cyrankiewicz, członkowie Biura Politycznego KC PZPR Edward Ochab i Jakub Berman, zastępca przewodniczącego Rady Państwa Wacław Barcikowski, sekretarz Rady Państwa Marian Rybicki oraz minister kultury i sztuki Włodzimierz Sokorski. Warty przy grobie pisarki pełnili pisarze: Władysław Broniewski, Maria Dąbrowska, Pola Gojawiczyńska, Kazimierz Brandys, Stanisław Ryszard Dobrowolski, Wojciech Żukrowski, Julian Stryjkowski, Tadeusz Breza, Kazimierz Koźniewski, Kazimierz Korcelli, Jan Parandowski. Nad otwartą mogiłą przemówił minister kultury i sztuki Włodzimierz Sokorski„Trybuna Śląska”, nr 303 (3409), 22 grudnia 1954, s. 1..

Twórczość Powieści

Dramaty 1930: Dom kobiet 1931: Dzień jego powrotu 1935: Renata Słuczańska (na podstawie powieści Niedobra miłość)

Zbiory nowel, opowiadań i szkiców

Dzienniki

Rękopis Dziennika, obejmującego lata 1899–1954, znajduje się w Bibliotece Narodowej. Składa się z 58 zeszytów. W 1993 został wraz z Archiwum Zofii Nałkowskiej zakupiony przez Bibliotekę Narodową od kuzyna pisarki, Tadeusza Wróblewskiego. Od 2024 rękopis prezentowany jest na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej.

Ekranizacje

Ordery i odznaczenia Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 20 grudnia 1954). Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (16 maja 1952). Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (8 listopada 1930). Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1949). Złoty Krzyż Zasługi (17 września 1946). Medal 10-lecia Polski Ludowej (pośmiertnie, 21 grudnia 1954). Złoty Wawrzyn Akademicki (1936)

Nagrody i wyróżnienia Nagroda Miasta Łodzi – nagroda literacka za całokształt działalności na polu literatury (1929) Państwowa nagroda literacka – dwukrotnie (1935 za Granicę, 1953 za całokształt twórczości) Nagroda Państwowa I stopnia za całokształt twórczości literackiej w związku z 50-leciem twórczościDziennik Polski, rok IX, nr 173 (2948), s. 7.

Upamiętnienie Decyzją Międzynarodowej Unii Astronomicznej jeden z kraterów na Wenus został nazwany Nałkowska.

W Lublinie (na Wrotkowie) upamiętniono jej nazwisko w nazwie spółdzielni mieszkaniowej (Spółdzielnia Mieszkaniowa im. Wacława i Zofii Nałkowskich), w nazwie osiedla mieszkaniowego (Osiedle Nałkowskich) i ulicy (ul. Nałkowskich). W nazwie innej ulicy w tej samej dzielnicy upamiętniono jej ważne dzieło Medaliony (ul. Medalionów). W Lublinie również powstało liceum nazwane jej imieniem (VIII Liceum Ogólnokształcące im. Zofii Nałkowskiej).

W różnych miastach i wsiach Polski znajdują się ulice nazwane jej imieniem i nazwiskiem.

W Wołominie znajduje się Muzeum im. Zofii i Wacława Nałkowskich.

21 września 2019 Rada Miejska w Wołominie przyznała Zofii Nałkowskiej tytuł Honorowego Obywatela Miasta Wołomin.

10 listopada 2019 na rogu ul. Kościelnej i ul. Legionów w Wołominie został odsłonięty pomnik Zofii Nałkowskiej.

10 października 2020 w Tychach odsłonięto malarsko-ceramiczny mural przedstawiający wizerunek pisarki. Praca Marty Piróg-Helińskiej i Marka Greli umieszczona została elewacji budynku przy ul. Nałkowskiej.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Zofia Nałkowska na zdjęciach w bibliotece Polona Zofia Nałkowska, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-01-10]. Medaliony w bibliotece Wolne Lektury

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Latającego Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Członkowie Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju Kategoria:Członkowie polskiego PEN Clubu Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Literatury Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Łodzi Kategoria:Laureaci Państwowej Nagrody Literackiej (II Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z kalwinizmem w Polsce Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Ludzie związani z Wołominem Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Wenus Kategoria:Pisarze związani z Grodnem Kategoria:Pisarze związani z Warszawą Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Polscy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy publicyści Kategoria:Polscy reportażyści Kategoria:Polscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Posłowie do Krajowej Rady Narodowej Kategoria:Posłowie z okręgu Opole (PRL) Kategoria:Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1947–1952) Kategoria:Urodzeni w 1884 Kategoria:Zmarli na udar mózgu Kategoria:Zmarli w 1954