266px|thumb|Podział administracyjny Kościoła greckokatolickiego w Polsce w 1772 roku thumb|250px|Pałac biskupów przemyskich Eparchia przemyska – historyczna eparchia Kościoła unickiego, powstała w 1692, w wyniku przystąpienia prawosławnego biskupa przemyskiego Innocentego Winnickiego wraz z całą eparchią przemysko-samborską do unii brzeskiej. 31 maja 1996 r. po reorganizacji Kościoła greckokatolickiego w Polsce ustanowiono archieparchię przemysko-warszawską.
Historia W czasie uchwalania unii brzeskiej (1596) biskup przemyski Michał Kopysteński unii nie uznał. Od tego czasu wyznaczani byli równolegle do prawosławnych również greckokatoliccy biskupi przemyscy, ale do 1692 miało to znaczenie tylko tytularne. Kilkakrotnie podejmowano próby pogodzenia wyznawców prawosławia i unitów, m.in. na synodach we Lwowie (1629) i Lublinie (1680), jednak bez efektów. Dopiero biskup Innocenty Winnicki w 1691 zdecydował się przyłączyć do unii.
W pierwszej połowie XVIII wieku na grekokatolicyzm przeszła większość parafii i wiernych. Unicka diecezja przemyska była spadkobiercą średniowiecznego biskupstwa prawosławnego z siedzibami w Przemyślu i Samborze.
Przejściowo, w drugiej połowie XVIII wieku przemysko-samborska diecezja unicka dzieliła się na 3 oficjalaty: generalny przemyski oraz katedralne sanocki i samborski. Każdy oficjalat dzielił się na dekanaty (protopopie), których w końcu XVIII wieku było 31.
W 1772 znalazła się pod rządami austriackimi. W jej skład wchodziło wtedy 1253 parafie, liczyła wtedy 24 900 km² i około 300 tys. wiernych.
Do chwili rozbiorów na terenie diecezji było 9 klasztorów męskich (bazyliańskich) i 3 żeńskie. W wyniku reform józefińskich na przełomie XVIII i XIX w. zredukowano liczbę parafii greckokatolickich. Pod koniec XIX wieku greckokatolicka diecezja przemyska miała 685 parafii, 23 samodzielne wikariaty, ponad 800 kapłanów zajętych pracą duszpasterską, 997 600 wiernych, 6 męskich klasztorów (Dobromil, Drohobycz, Krechów, Krystynopol, Ławrów, Żółkiew) i 1 żeński w Jaworowie.
Kapłani eparchii przemyskiej w czasie zaboru austriackiego kształcili się początkowo w Barbareum oraz w Greckokatolickim Seminarium Generalnym. W 1845 biskup Iwan Snihurśkyj utworzył Greckokatolickie Seminarium Duchowne w Przemyślu.
W 1934 wyłączono z diecezji 9 dekanatów, na ogólną liczbę 54, tworząc Apostolską Administrację Łemkowszczyzny.
Po II wojnie światowej w połowie 1946 biskupi zostali aresztowani, a eparchia rozwiązana przez komunistyczne władze państwowe.
W 1991 została powtórnie erygowana przez papieża Jana Pawła II jako bizantyjsko-ukraińska eparchia przemysko-warszawska. W 1996 przekształcona w archieparchię przemysko-warszawską.
Organizacja Dekanaty thumb|210px W 1772 do eparchii należały dekanaty: baligrodzki, biecki, birczański, dobromilski, drohobycki, dukielski, horodocki, jarosławski, jasielski, jaworowski, komarniański, krośnieński, leski, lubaczowski, mokrański, mościski, muszyński, niżankowicki, oleszycki, pruchnicki, przemyski, samborski, sanocki, sądowowiszeński, skolski, starosolski, starosamborski, stryjski, tarnogrodzki, wysoczański, zatwarnicki i żukotyński. W tym samym roku dołączono dekanaty z zajętych przez Austrię w czasie I rozbioru Polski eparchii greckokatolickich: chełmskiej - hrabowiecki, horodelski, hrubieszowski, tyszowski, szczebrzeszyński i zamojski, oraz bełskiej - bełski, buski, potylicki, sokalski, stojanowski, stremilecki, skurowicki, tartakowski, tomaszowski, ulanowski i wareski.
20 sierpnia 1787 r. 7 dekanatów przyłączono do eparchii lwowskiej - buski, grodecki, radziechowski, skolski, stryjski, strzemilski i skurowicki.
Do 1921 w eparchii przemyskiej znajdowało się 30 dekanatów: baligrodzki, bełski, birczański, dobromilski, drohobycki, dukielski, jarosławski, jaworowski, kańczudzki, komarniański, krośnieński, kulikowski, leski, lubaczowski, mościski, muszyński, niżankowicki, przemyski, pruchnicki, samborski, sanocki, sokalski, starosamborski, starosolski, sądowowiszeński, uhnowski, ustrzycki, waręski, wysoczański, żółkiewski, żukotyński.
W 1921 podczas reformy podziału dekanalnego utworzono nowe: borysławski, bukowski, cieszanowski, ciśniański, dynowski, gorlicki, grybowski, krakowiecki, leżajski, lutowiski, łuczański, łupkowski, medenicki, medycki, niemirowski, podbuski, radymniański, rawski, rudecki, rymanowski, sieniawski, turczański, wielkomosteński. Zlikwidowano natomiast dekanaty: biecki, horożański, jaśliski, kańczucki, mokrański, olchowiecki, oleszycki, potelicki, zatwarnickiPeremysʹkì Eparhìâlʹnì Vìdomostì. Rik 1921, č. 3 (s. 65-69) (ukr.) [dostęp 2024-02-02].
Po 1930 utworzono dodatkowo dekanat rozłucki.
W 1934 9 dekanatów wydzielono jako Apostolską Administrację Łemkowszczyzny: bukowski, dukielski, dynowski, gorlicki, grybowski, krośnieński, muszyński, rymanowski i sanocki.
Wszystkie istniejące dekanaty zostały zlikwidowane wskutek wysiedleń ludności ukraińskiej w latach 1945-1946 i 1947 oraz represji polskich władz komunistycznych.
W 1991, po odnowieniu eparchii przemyskiej, utworzono 7 dekanatów: elbląski, koszaliński, krakowsko-krynicki, olsztyński, przemyski, wrocławski i zielonogórski.
Biskupi
Kapituła Archidiakonami byli: Jurij Strelbyćkyj 1816-1832 Iwan Siłećkyj 1832-1834 Iwan Ławrowśkyj 1834-1846 Toma Polianśkyj 1847-1854 Althal Wytoszynśkyj 1857-1863 Teodor Łukaszewśkyj 1863-1881 Antin Juzyczynśkyj 1865-1888 Wenedykt Litynśkyj 1887-1895 Pawło Matkowśkyj 1898-1909 Myron Podolinśkyj 1909-1919 Iwan Wojtowycz 1919-1921 Ołeksandr Zubryćkyj 1921-1932 Mychajło Mryc 1935-1945
Kustosze kapituły to: Iwan Mohylnyćkyj 1816-1831 Toma Polianśkyj 1834-1847 Althal Wytoszynśkyj 1847-1857 Teodor Łukaszewśkyj 1857-1863 Antin Juzyczynśkyj 1863-1882 Łew Kordasewycz 1882-1883 Wenedykt Litynśkyj 1884-1887 Pawło Matkowśkyj 1887-1898 Myron Podolinśkyj 1898-1909 Iwan Wojtowycz 1912-1919 Wasyl Łewyćkyj 1919-1935 Wasyl Pynyło 1935-1945
Scholastycy: Althal Wytoszynśkyj 1845-1847 Hryhorij Gynylewycz 1850-1871 Łew Kordasewycz 1879-1882 Iwan Ilnyćkyj 1882-1883 Pawło Matkowśkyj 1884-1887 Karło Wołoszynśkyj 1887-1898 Iwan Wojtowycz 1898-1912 Iwan Stryjśkyj 1912-1914 Mychajło Mryc 1918-1935 Wołodymyr Gmytraszewycz 1935-1945
Konsystorz biskupi Wikariuszami generalnymi byli: Teodor Fedynkewycz 1828(?)-1831 Iwan Siłećkyj 1835(?)-1847 Toma Polianśkyj 1856-1860 Hryhorij Szaszkewycz 1873(?)-1888 Wenedykt Litynśkyj 1892-1893 Kostiantyn Bohaczewśkyj 1923-1924 Hryhorij Łakota 1924-1939(?)
Kanclerze konsystorza: Iwan Siłećkyj do 1832 Toma Polianśkyj 1832-1833 Andrij Petreszewycz 1835-1838 Althal Wytoszynśkyj 1839-1845 Teodor Łukaszewśkyj 1847-1857 Łew Kordasewycz 1857-1880 Pawło Matkowśkyj 1880-1884 Karło Wytoszynśkyj 1884-1890 Kostiantyn Czechowycz 1890-1896 Iwan Wojtowycz 1896-1900 Iwan Stryjśkyj 1900-1912 Ołeksandr Zubryćkyj 1912-1918 Stepan Macjurak 1924 Mykoła Hryceljak 1926-1939
Zobacz też Schematyzm Greckokatolickiej Eparchii Przemyskiej
Literatura Maciej Mróz, Katolicyzm na pograniczu. Kościół katolicki wobec kwestii ukraińskiej i białoruskiej w Polsce w latach 1918-1925, Toruń 2003, Dmytro Błażejowśkyj, Historical sematism of the Eparchy of Peremysl including the Apostolic Administration of Lemkivscyna (1828-1939), Lwów 1995
Przypisy
Przemyśl przemyska Kategoria:Historia Kościoła katolickiego pod zaborami Kategoria:Kościoły i związki wyznaniowe w Galicji Przemyśl E