Polskie Gimnazjum imienia Juliusza Słowackiego

thumb|Polskie Gimnazjum Realne im. Juliusza Słowackiego w Orłowej (1909) thumb|Polskie Gimnazjum Realne w Orłowej - Obrokach thumb|Polskie Gimnazjum w Orłowej - Łazach thumb|Polskie Gimnazjum w Karwinie Polskie Gimnazjum imienia Juliusza Słowackiego, z siedzibami w Orłowej i Karwinie (Czechy), to założona w roku 1909 pierwsza (i do roku 1938 jedyna) na obszarze współczesnego Zaolzia ogólnokształcąca szkoła średnia z polskim językiem nauczania.

Nazwy Polskie Gimnazjum Realne imienia Juliusza Słowackiego w Orłowej 1909 Jedenastoletnia Szkoła Średnia z polskim językiem nauczania w Orłowej 1954 Ogólnokształcąca Szkoła Średnia z polskim językiem nauczania w Orłowej 1961 Gimnazjum z Polskim Językiem Nauczania, klasy elokowane w Orłowej–Łazach 1964 Gimnazjum z Polskim Językiem Nauczania, klasy elokowane w Karwinie 1993

Historia Tło historyczne Orłowa tradycyjnie zamieszkiwana była przez ludność polskojęzyczną. Dodatkowo w dobie szybkiego rozwoju przemysłu, szczególnie po otwarciu w 1869 Kolei Koszycko-Bogumińskiej, była celem znacznej imigracji robotniczej z Galicji, ale też drobnomieszczańskiej z Czech, żydowskiej i niemieckiej. Liczba ludności na tym stosunkowo niewielkim terytorium wzrosła z 2955 w 1880 do 8334 w 1910. Wśród inteligencji polskiej pojawiły się coraz silniejsze żądania założenia polskiej szkoły średniej, bardzo potrzebnej w celu kształcenia polskich inżynierów górniczych i hutniczych. Odbyło się to z narastającą w tle pod koniec XIX wieku polsko-czeską rywalizacją. Działacze czescy domagali się rezygnacji z polskiego projektu szkoły. Jednocześnie w 1892 założyli oni staraniem fundacji SMOL własną szkołę, której prezes skomentował to słowami Było dla nas jasne, że poprzez stratę Orłowej jest rozstrzygnięty los całego rewiru i tym samym Cieszyńskiego. Dlatego krok polski musiał być sparaliżowany, gdyby nawet miały być poniesione największe ofiary majątkoweJanusz Gruchała, Krzysztof Nowak: Dzieje polityczne. W: .

1909–1920 25 października 1908 Walne Zebranie Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego uchwaliło rozpoczęcie starań o założenie polskiej szkoły średniej. 8 grudnia podjęto ostateczną decyzję o jej powstaniu. Na siedzibę zakładu wybrano Orłową, miasto z dobrymi połączeniami komunikacyjnymi i potencjalnym narybkiem uczniowskim. 7 września 1909 Ministerstwo Wyznań i Oświaty w Wiedniu wydało rozporządzenie, zezwalające na otwarcie prywatnego polskiego gimnazjum w Orłowej. Uroczyste otwarcie zakładu nastąpiło dnia 23 września 1909. Powstało Polskie Gimnazjum Realne imienia Juliusza Słowackiego. Szkoła wybrała na swego patrona wieszcza, którego setna rocznica urodzin przypadła właśnie w tym roku. Do pierwszej klasy zgłosiło się 92 uczniów. Już w roku szkolnym 1913/14 studiowało w szkole 329 uczniów. Rozpoczęcie I wojny światowej w 1914 roku miało niekorzystny wpływ na losy zakładu. W chwili wybuchu wojny, w lipcu 1914, do wojska austro-węgierskiego powołani zostali niektórzy profesorowie wraz z dyrektorem, później również niektórzy studenci. Wielu uczniów wstąpiło do legionów polskich. Pojawiły się również pierwsze ofiary wojny. Szkoła została w listopadzie 1914 roku zamknięta. Jednak przerwa w nauce nie trwała zbyt długo, już w początkach roku 1915 ponownie ją otwarto. W lipcu 1917 w Gimnazjum odbyły się pierwsze egzaminy dojrzałości, dla 9 uczniów klasy VIII.

1920–1939 Po skończeniu I wojny światowej na terenach byłych Austro–Węgier powstały niepodległe państwa narodowe – 28 października 1918 Czechosłowacja a 11 listopada Polska. Orłowa znalazła się na terenie Czechosłowacji. Stosunki narodowościowe były jednak zaostrzone, ponieważ oba nowe państwa toczyły spór o Śląsk Cieszyński. Liczne konflikty przyczyniły się do tego, że szkoła została ponownie zamknięta, od 15 maja 1920 do końca wakacji. W tym czasie w budynku kwaterowały oddziały wojska czeskiego. Po rozstrzygnięciu konfliktu, gdy 28 lipca 1920 dokonano podziału Śląska Cieszyńskiego między Polskę i Czechosłowację, Orłowa znów przypadła Czechosłowacji. 17 września 1920 roku Polskie Gimnazjum Realne zostało otwarte jako prywatna ośmioletnia szkoła średnia z polskim językiem wykładowym. Po 18 latach spokojnej i owocnej pracy pedagogicznej 1 października 1938 Czechosłowacja zmuszona została odstąpić tereny Śląska Cieszyńskiego Polsce. Po zamknięciu szkół czeskich młodzież czeskiego pochodzenia zgłosiła się do polskiego gimnazjum i w Orłowej założona została druga polska szkoła średnia. W gimnazjum plany nauczania w klasach niższych oparto na programie polskim, natomiast w klasach wyższych pozostawiono dawne, czechosłowackie. 1 września 1939 roku, wraz z wybuchem drugiej wojny światowej, po wcieleniu Śląska Cieszyńskiego do Rzeszy Niemieckiej i pojawieniu się oddziałów hitlerowskich, wszystkie polskie szkoły zostały zamknięte.

1939–1945 thumb|Dyrektor Polskiego Gimnazjum Realnego im. Juliusza Słowackiego w Orłowej Piotr Feliks (siedzi pośrodku) w otoczeniu nauczycieli

Niektórzy profesorowie pozostali na miejscu, niektórzy opuścili Orłową, bojąc się represji niemieckich. W dniach 10-12 kwietnia 1940, a także w maju tego samego roku została przeprowadzona obława policyjna i profesorów aresztowano oraz wywieziono do obozów koncentracyjnych. Straciło tam życie kilkudziesięciu pedagogów wywiezionych z terenu Śląska Cieszyńskiego. W grudniu 1940 gestapo aresztowało dyrektora Piotra Feliksa, który ukrywał się w Krakowie. Został rozstrzelany 3 lipca 1941 w obozie Auschwitz. Inni członkowie grona profesorskiego, absolwenci i uczniowie zostali zamordowani np. w Mauthausen-Gusen (21 osób, najstarszy w wieku 41 lat, najmłodszy 23); w Auschwitz (25 osób, najstarszy 45 lat, najmłodszy 21); w Dachau (5 osób, najstarszy 38 lat, najmłodszy 28). Większość z tych, którzy zginęli w obozach koncentracyjnych, była torturowana i rozstrzelana. Niektórzy zmarli w gettach, podczas działań wojennych, w obozach pracy przymusowej i w mniejszych obozach koncentracyjnych. Młodzież, która uczęszczała do szkół polskich, musiała przenieść się do placówek niemieckich. Obowiązek ten dotyczył uczniów do lat 14, starsi zmuszeni byli pracować w niemieckich zakładach pracy. Podczas okupacji niemieckiej w budynku gimnazjum umieszczono szkołę górniczą, później niemieckie seminarium nauczycielskie, w ostatnich miesiącach wojny znajdował się tam szpital wojskowy a pod sam koniec koszary. Kiedy szkoła niemiecka przestała istnieć, wszystkie ławki, stoły, przyrządy gimnastyczne oraz przeważająca część zbiorów naukowych zostały wywiezione w niewiadome miejsce. Większość książek z biblioteki spalono. Budynek uległ poważnemu uszkodzeniu. W dniach 1 i 2 maja 1945 Armia Radziecka wyzwoliła Orłową i skończył się okres niewoli faszystowskiej.

1945–1964 Wkrótce po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej w Orłowej powstał Komitet Szkolny, który rozpoczął starania o ponowne otwarcie polskich szkół. W sierpniu 1945 zaczęto odnawianie budynku gimnazjum i bursy studenckiej. W pracach tych uczestniczyli rodzice uczniów i starsza młodzież. Na podstawie wpisów próbnych, do których zgłosiło się 350 uczniów, 18 września 1945 Ministerstwo Szkolnictwa i Oświaty Czechosłowacji wydało pozwolenie na otwarcie Polskiego Gimnazjum Realnego w Orłowej. By móc uczęszczać i pracować w gimnazjum, studenci i profesorowie musieli posiadać obywatelstwo czechosłowackie i być „pod względem narodowym i politycznym nienagannym”. Uroczyste rozpoczęcie roku szkolnego odbyło się 1 października 1945. Po nabożeństwach katolickim i ewangelickim, podczas spotkania w auli szkoły wspomniano ofiary wojny spośród grona pedagogicznego i uczniów (zginęło 6 profesorów i ponad 140 absolwentów i uczniów). W lutym 1948 doszło w Czechosłowacji do przejęcia władzy przez partię komunistyczną. Wydarzenia te dotyczyły również gimnazjum – 24 lutego szkoła brała udział w godzinnym strajku komunistycznych związków zawodowych, 27 lutego na pierwszej lekcji odbyły się rozmowy z uczniami na temat nowej władzy. W tym samym roku weszła w życie nowa ustawa szkolna, na mocy której gimnazja przekształcone zostały w szkoły czteroletnie, w ten sposób przestaje istnieć gimnazjum ośmioklasowe. Ustawa ta obowiązywała jednak tylko przez 5 lat, bowiem w roku 1953 nastąpiła kolejna reorganizacja szkolnictwa czechosłowackiego – wprowadzono tzw. jedenastoletnie szkoły średnie, których ostatnie trzy klasy miały przygotowywać młodzież do studiów na uczelniach wyższych. Na podstawie tej ustawy poprzez połączenie polskiej szkoły ludowej w Orłowej I i Polskiego Gimnazjum pojawiła się Polska Jedenastoletnia Szkoła Średnia w Orłowej. W roku 1961 powstała tzw. Ogólnokształcąca Szkoła Średnia, która od 1 września 1969 zmieniła się w czteroletnie gimnazjum. Tuż przed rocznicą 50-lecia szkoły przeprowadzono generalny remont budynku z zewnątrz, a jesienią 1960 roku rozpoczęto budowanie nowej sali gimnastycznej. Przy tej okazji zrekonstruowano także centralne ogrzewanie i sieć kanalizacyjną. Można przypuszczać, że remont ten był jednym z powodów późniejszej utraty budynku na Obrokach. Na początku lat 60. w myśl rozporządzenia ministerstwa szkoły średnie powinny łączyć się w większe całości, gimnazjum miało więc przejść pod szkołę czeską. Temu zamiarowi sprzeciwił się inspektor powiatowy. Ponieważ jednak stale obniżała się liczba uczniów w orłowskich szkołach polskich, miejskie i powiatowe władze szkolne w roku 1962 podjęły decyzję o połączeniu gimnazjum i szkoły podstawowej w Łazach razem z przeniesieniem siedziby gimnazjum z Obroków do nowego obiektu szkoły podstawowej. W budynku na Obrokach umieszczono (tymczasowo) szkołę specjalną i muzyczną. Podobno istniało poważne zagrożenie z powodu postępujących szkód górniczych. Stary budynek zburzony został w roku 1988. W latach 60. doszło do poważnych zmian tras komunikacyjnych i tym samym do zaniku atrakcyjności Orłowej jako miasta, leżącego w centrum wielu połączeń pociągowych i tramwajowych. Do łaziańskiego gimnazjum zgłaszało się mniej uczniów. W roku 1964 dochodzi więc do połączenia trzech klas Polskiej Ogólnokształcącej Szkoły Średniej w Łazach i jej odpowiedniczki w Czeskim Cieszynie.

1964–1992 W pawilonach łaziańskich gimnazjum przetrwało do końca roku (kalendarzowego) 1992. Od 1 września 1969 funkcjonowało znowu w formie czteroletniej szkoły ogólnokształcącej, której celem było przygotowanie przyszłych studentów uczelni wyższych w Czechach i Polsce. Jednak szkody górnicze znów dały znać o sobie i podjęto decyzję o przenosinach siedziby szkoły do miasta powiatowego Karwiny.

1993–2009 Koniec roku 1992 oznaczał przeprowadzkę gimnazjum do pomieszczeń byłej szkoły podstawowej w Karwinie–Granicach. W tym samym budynku mieści się również prywatna Akademia Handlowo-Bankowa. W roku 1997 nasza szkoła przyłączyła się do Stowarzyszenia Liceów Ogólnokształcących imienia Juliusza Słowackiego z siedzibą w Chorzowie. 6 czerwca 2009 roku w Domu Kultury w Orłowej-Lutyni obchodzono rocznicę stulecia powstania szkoły. Wystąpiła młodzież szkolna razem ze znanymi absolwentami placówki. Obecni byli Maciej Płażyński, Jan Pastwa, Jerzy Kronhold, Zbigniew Zaborowski, Józef Szymeczek, Zygmunt Stopa i inni Klasa IVD zakończyła naukę w gimnazjum poprzez zdanie egzaminu maturalnego, który przebiegał od 18 do 20 maja 2009. Ostatnie świadectwa w karwińskiej placówce gimnazjum rozdano klasom IID i IIID dnia 30 czerwca 2009 roku. Od 1 września 2009 nauka kontynuowana jest w budynku gimnazjum z polskim językiem nauczania w Czeskim Cieszynie. Dnia 7 października 2009 Kongres Polaków ustalił listę 10 nominowanych w konkursie „Tacy jesteśmy 2009”. W ich gronie był absolwent gimnazjum, młody aktor Zbigniew Kalina i wykonanie hymnu szkół im. Juliusza Słowackiego „Testament mój” przez grupę rockową Glayzy i chór szkolny Alaudae na zakończeniu uroczystości jubileuszowej 6.6.2009 w Orłowej. Nagroda „Złoty jestem” przyznana została 28.11.2009.

Przedmioty