Bernard Chrzanowski herbu NowinaBernard Chrzanowski h. Nowina Wielka genealogia Minakowskiej [dostęp z dnia: 2025-08-31] (ur. 27 lipca 1861 w Wojnowicach, zm. 12 grudnia 1944 w Konstancinie) – polski działacz społeczny i polityczny, adwokat, kurator szkolny, prezes Związku Sokołów Wielkopolskich, senator IV kadencji w II RP.
Życiorys Syn Kazimierza i Bronisławy z Lipińskich. W 1880 ukończył Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W szkole kierował tajnym kółkiem Towarzystwa im. Tomasza Zana. Uzyskał stypendium od Towarzystwa Pomocy Naukowej, które umożliwiło mu podjęcie studiów historycznych i prawniczych w Krakowie i Berlinie. W 1885 ukończył prawo i praktykował w Saksonii i Turyngii.
Od 1890 był adwokatem w Poznaniu, rozpoczął także działalność społeczną, m.in. w Towarzystwie Pomocy Naukowej i Towarzystwie Czytelni Ludowych.
W latach 1894–1896 wydawał tygodnik „Przegląd Poznański”. Najwięcej aktywności poświęcał Związkowi Sokołów Wielkopolskich; był wiceprezesem (1893–1895) i prezesem (od 1895 do 1921), wizytował ośrodki emigracyjne w Westfalii i Nadrenii, organizował dokształcanie członków (zwłaszcza w dziedzinie historii). Wielokrotnie występował w imieniu Związku w procesach z władzami pruskimi. Był obrońcą w procesie dzieci wrzesińskich.
Od 1900 był członkiem Ligi NarodowejStanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 572.. W latach 1901–1910 pełnił mandat deputowanego do parlamentu Rzeszy. Występował przeciwko polityce germanizacyjnej rząduAgnieszka Baszko, „Te obrazki mogą zagrozić pokojowi publicznemu”. Karty pocztowe ze zbioru Bernarda Chrzanowskiego przed niemieckim parlamentem, "Biblioteka", nr 24 (33), 2020, s. 117–171.. Niektóre z jego przemówień były w istocie wykładami historii Polski i dziejów jej kultury, przeplatanymi polskimi wierszami patriotycznymi, co pozwalało drukować je legalnie w polskiej prasie pod pozorem drukowania stenogramów posiedzeń ReichstaguStanisław Gierszewski (red.), Pomorscy patroni ulic Trójmiasta, Wydanie I, Ossolineum, Wrocław 1977, brak nr ISBN, s. 45–47.. Działał w środowiskach endeckich, dla których pozyskał lidera mieszczańskiego ruchu ludowego Romana Szymańskiego. Od 1899 należał do tajnej Ligi Narodowej w Poznaniu, w ramach jej sekcji kulturalnej kierował akcją wydawania książeczek, obrazów historycznych, śpiewników i elementarzy, organizował także dla młodzieży pracującej wycieczki do Krakowa. Przy poznańskim Bazarze zorganizował w 1898 stałe Wykłady Ludowe im. Mickiewicza, kontynuowane później przez Towarzystwo Czytelni Ludowych. W latach 1909–1919 kierował Towarzystwem Demokratyczno-Narodowym w Poznaniu. W 1913 włączył się w prace kierowanej przez Ludwika Mycielskiego Rady Narodowej, koordynującej działalność polską w zaborze pruskim; kładł nacisk na aktywizację działań Rady na tzw. kresach zaboru - Pomorzu, Warmii i Mazurach oraz Śląsku, jako na najbardziej zagrożonych germanizacją.
W latach 1900–1913 dokładnie zwiedził pomorskie wybrzeże Bałtyku oraz Kaszuby, a w latach następnych podejmował intensywne działania celem popularyzacji tych ziem jako integralnie polskich. Organizował prelekcje, odczyty, wieczornice kaszubskie, publikował artykuły (m.in. Kaszubskie wybrzeże nad Bałtykiem, Nad polskim morzem), a także wpadł na pomysł zorganizowania konkursu na napisanie popularnej historii Kaszub. Wpłynął na spopularyzowanie pieśni Hej żeglujże, żeglarzu. Zainteresował wątkami kaszubskimi Stefana Żeromskiego i Tadeusza Micińskiego. Poddał też pomysł uroczystych zaślubin z morzem generałowi Józefowi Hallerowi. Stefan Papée nazwał go Chałubińskim polskiego wybrzeżaGrzegorz Łukomski, Myśl morska i zachodnia Bernarda Chrzanowskiego, [w:] Kronika Miasta Poznania, nr 3/1989, s.99–112, ISSN 0137-3552.. Członek Naczelnej Rady Ludowej w 1918 rokuDziennik Poznański, nr 281, rocznik 60, 7 grudnia 1918 roku, [b.n.s].
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości odszedł od endecji. W 1919 został mianowany podsekretarzem stanu w Ministerstwie byłej Dzielnicy Pruskiej. Był członkiem Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa w 1920Obrona państwa w 1920 roku, Warszawa 1923, s. 153.. W latach 1922–1928 pełnił funkcję kuratora Okręgu Szkolnego Poznańskiego. Planował reformę szkolnictwa, co nie spotkało się z akceptacją władz zwierzchnich i ostatecznie nie zostało zrealizowane, dbał przede wszystkim o szkolnictwo wiejskie. W 1935 został mianowany senatorem RP.
Przez wiele lat interesował się skautingiem. Wydał zbiór gawęd dla harcerzy Z Ojczyzny. 16 maja 1937 odsłonił pomnik „Harcerzom poległym w walkach o niepodległość” na Malcie w PoznaniuPomnik „Harcerzom Wielkopolskim” poległym w walce o niepodległość 1918–1920 (ulotka). Chorągiew Wielkopolska ZHP, 28 września 2013..
W okresie międzywojennym zasiadał w Kapitule Orderu Odrodzenia Polski, w której był skarbnikiem. W maju 1931 został wyróżniony godnością członka honorowego Towarzystwo Szkoły Ludowej.
Po wybuchu II wojny światowej, w grudniu 1939 wysiedlony przez Niemców z Poznania, zamieszkał w Warszawie.
Zmarł 12 grudnia 1944 w Konstancinie, pochowany na cmentarzu w Skolimowie. W pogrzebie uczestniczyło tylko kilka osób. 27 lipca 1986, zgodnie z ostatnią wolą zmarłego, jego prochy przeniesiono i złożono na cmentarzu parafialnym w Gdyni-Oksywiu. mały|Grób Bernarda Chrzanowskiego na cmentarzu parafialnym w Gdyni-Oksywiu
Życie prywatne Z małżeństwa z Józefą z Wężyków (od 1910) miał córkę Annę.
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (29 grudnia 1921) Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (13 lipca 1921, jako jedna z pierwszych 15 osób odznaczonych Orderem Odrodzenia Polski) Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935) „za wybitne zasługi dla dobra literatury polskiej”.
Upamiętnienie Jest patronem szkoły podstawowej w Wojnowicach oraz Oddziału Poznańskiego PTTKOddział Poznański PTTK.
Jego imię nosi jeden ze znakowanych pieszych szlaków turystycznych na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego.
Jego imię nosi ulica w dzielnicy Strzyża (Gdańsk).
Przypisy
Bibliografia Witold Jakóbczyk, Bernard Chrzanowski, [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań 1981. Grzegorz Łukomski, Bernard Chrzanowski syn ziemi opalenickiej, Opalenica 1988. Grzegorz Łukomski, Bernard Chrzanowski (1861-1944). Biografia Polaka zachodniokresowego, Poznań-Opalenica 2005. Witold Jakóbczyk, Przetrwać nad Wartą 1815–1914, 55. część cyklu „Dzieje narodu i państwa polskiego”, Warszawa 1989.
Linki zewnętrzne Publikacje Bernarda Chrzanowskiego w bibliotece Polona
Bernard Chrzanowski Kategoria:Członkowie honorowi Towarzystwa Szkoły Ludowej Kategoria:Członkowie Kapituły Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Ligi Narodowej Kategoria:Członkowie Naczelnej Rady Ludowej Kategoria:Członkowie Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Kategoria:Członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Towarzystwa Tomasza Zana Kategoria:Członkowie Związku Patriotycznego Kategoria:Harcerstwo w Poznaniu Kategoria:Kuratorzy oświaty II Rzeczypospolitej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Pochowani na Cmentarzu parafialnym w Gdyni-Oksywiu Kategoria:Polacy wysiedleni z Wielkopolski 1939–1941 Kategoria:Politycy Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego Kategoria:Polscy adwokaci Kategoria:Polscy posłowie do Reichstagu w Berlinie Kategoria:Senatorowie IV kadencji (1935–1938) Kategoria:Uczestnicy strajku dzieci wrzesińskich Kategoria:Urodzeni w 1861 Kategoria:Urzędnicy Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej Kategoria:Zmarli w 1944