thumb|Husycki wagenburg w XV-wiecznym wyobrażeniu Szyk taborowy (szyk wozowy taborytów, niem. Wagenburg, czes. vozová hradba) – specyficzny obronny szyk bojowy po raz pierwszy zastosowany na szeroką skalę podczas wojen husyckich.

Cechy formacji Dzięki połączeniu wozów bojowych, pod których osłoną prowadzono w pierwszej fazie walki ostrzał nieprzyjaciela z łuków, kusz, hakownic, hufnic i taraśnic, tworzono ruchomy obóz warowny, umożliwiający także w odpowiednim momencie przejście do działań zaczepnych. thumb|Walka w szyku taborowym podczas bitwy pod Czerwoną Górą (mal. Robert Hauk, 1894) Tradycja bitewnego wykorzystania taboru wywodzi się z Czech, gdzie w walkach z nieprzyjacielskim rycerstwem wprowadził je wódz husytów Jan Žižka. Niemieckie określenie wagenburg oznacza dosłownie „fortecę z wozów”, które ustawiano w krąg lub w czworobok, po czym spinano je łańcuchami. Niekiedy dodatkowo okopywano je wokół fosą. W późniejszym czasie do ostrzału przeciwnika coraz częściej używano broni palnej – zarówno z wysokości wozówWłodzimierz Kwaśniewicz: Leksykon dawnej broni palnej. Warszawa: Bellona, 2004, s. 94, . (rusznice, hakownice, taraśnice), jak i w wąskich przerwach pomiędzy nimi (hufnice, foglerze, bombardy).

Do dłuższej obrony działa mocowano metalowymi pierścieniami na drewnianych pomostach ustawianych poprzecznie na wozach. Prowadzono z nich nawet ogień salwowy – na bliskim dystansie był on skuteczny zwłaszcza przeciw konnicy, gdyż tor strzału przebiegał na wysokości konia z jeźdźcem. Ogólnie sposób walki na wozach taboru zapewniał naturalną przewagę obrońcom znajdującym się na tej samej wysokości co jeźdźcy, górującym zaś nad atakującą piechotą.

Modułowy charakter, mobilność, stosunkowo niski koszt i małe zapotrzebowanie na wysoko wykwalifikowanych wojskowych, przy jednoczesnej wysokiej skuteczności przyczyniły się do rozpowszechnienia tego szyku. Wykorzystywane w nim wozy, przystosowane odpowiednio do walki, mogą uchodzić za prototyp bojowych wozów piechoty.

Specyfika taboru thumb|Obrona szyku z użyciem tarcz-tarasów (na pierwszym planie z lewej) Początkowo do tego celu wykorzystywano zwykłe wiejskie wozy używane do transportu towarów. Z biegiem czasu, wskutek pozyskanych w walce doświadczeń, zaczęto oddzielać wozy zaopatrzeniowe od bojowych, odpowiednio różnicowanych w tej funkcji. Dobierano większe i mocniejsze wozy, wyposażane po bokach w solidne osłony zewnętrzne z tarcic, w grube deski dodatkowo zawieszane pod wozem między kołami jako ochrona przed ostrzałem, a także w przewożone drewniane tarcze (tarasy) ustawiane w walce pomiędzy wozami. Do stałego wyposażenia należały łańcuchy służące do spinania wozów w szereg oraz łopaty, rydle, motyki do naprawy dróg i doraźnego sypania polowych umocnień. Husyci w polu dysponowali dużą liczbą wozów (podczas wielkich bitew nawet setkami), które naprędce można było dostosowywać do bieżących potrzeb.

W taktyce epoki thumb|Atak jazdy na przełamany tabor w bitwie pod Lipanami (1434) Bitewne wykorzystanie taboru wojskowego stanowiło nowość w europejskiej sztuce wojennej. Początkowo pomyślany jako zapora przeciw konnicy, z czasem wykorzystywany bywał też ofensywnie – do burzenia wrogiego szyku i do spychania nieprzyjaciela z pola walki. Istotne znaczenie miał również dla szerszego niż dotąd wykorzystania artylerii częściowo transportowanej na wozach na większe odległościHistoria sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych, dz. cyt., s. 109..

Wczesnym sprawdzianem taktyki użycia taborów w bitwie były zwycięskie bitwy husytów pod Sudomierzem i Beneszowem w 1420, gdzie Żiżce udało się dzięki temu pokonać rycerską jazdę przeciwnika. Walki pod Sudomierzem i Hořicami wykazały skuteczność obrony także przed spieszoną konnicą. Pod Nekmierzem i Sudomierzem nieliczna piechota jedynie dzięki taborowi i jego artylerii pobiła parokrotnie silniejszego nieprzyjaciela. W obronie pozycyjnej tabor wykorzystywano umiejętnie nie tylko na wzniesieniu (góra Vladař, Hořice, Czerwoniak), lecz nawet w oparciu o mury miejskie (Kutna Hora 1421) lub obronną (inkastelowaną) budowlę kościelną (Mały Bór 1420).

Z kolei ruchomy szyk taborowy wykorzystano ofensywnie pod Maleszowem w 1424, używając część stoczonych z góry wozów ciężarowych dla rozerwania i zmieszania szyku nieprzyjaciela. W odwrocie zaś umieszczona na wozach artyleria pozwoliła husytom w 1421 wydostać się z osaczenia zarówno pod Kutną Horą, jak i pod górą Vladař. O wielkiej skuteczności tej formacji obronnej świadczy fakt, że ostatnią bitwę wojen husyckich – pod Křečem w 1435 przegrano jedynie wskutek niedomknięcia taboru (podobnie fatalnie zaciążyło nieprzygotowanie taboru do obrony pod Hiltersried w 1433); była to również ostateczna przyczyna klęski pod Lipanami w 1434.

Późniejsze zastosowanie thumb|Tabor polowy w XVI wieku thumb|XVII-wieczny tabor kozacki Obronny szyk taborowy stosowali również na przykład Krzyżacy pod Chojnicami w 1454, a w czasach późniejszych – zarówno wojska polskie, jak i siczowi Kozacy. Wiedza ta i doświadczenia zostały na grunt polski niewątpliwie przeniesione przez czeskich żołnierzy zaciężnych, wśród których liczni byli uczestnicy wojen husyckich. Polacy z powodzeniem wykorzystywali tabor stacjonarnie (to jest jako obóz warowny) pod Cecorą w 1595 i pod Chocimiem w 1621. Rezygnacja z tej taktyki (wbrew polskiej koncepcji) była istotną przyczyną klęski Węgrów pod Mohaczem w 1526, gdzie to właśnie przeciwnik wykazał niszczycielską skuteczność obrony przez tureckich janczarów taboru pospinanego łańcuchami i obsadzonego artyleriąBryan Perrett: The Battle Book. Crucial Conflicts in History from 1469 BC to the Present. New York: Arms and Armour, 1992, s. 208, .. W polskiej wojskowości dość wcześnie też dostrzeżono specyficzną zdolność zastosowania ognia artylerii i piechoty przy wykorzystaniu taboru jako improwizowanej fortecy, która w obronie skutecznie potrafiła wykrwawiać wojsko nieprzyjacielaAndrzej Wyczański: Polska w Europie XVI stulecia. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1973, s. 171..

Już jednak w XVI i XVII wieku tabor stracił swój wyłącznie defensywny charakter. Dowódcy (zwłaszcza polscy hetmani) zaczęli go stosować również w charakterze bazy wypadowej i w sposób mobilny. Wczesnym przykładem umiejętności Polaków w zakresie zmiennego wykorzystania taboru była zarówno XV-wieczna bitwa pod Świecinem, jak i starcia późniejsze – pod Obertynem (1531) i Cecorą (1620).

W XVII wieku umiejętności te od Polaków przejęli Rosjanie i Kozacy. Już walki pod Chocimiem w 1621 wykazały umiejętności w stacjonarnej obronie taboru przez Kozaków hetmana Sahajdacznego, a późniejsze bitwy pod Kumejkami (1637) i Beresteczkiem (1651) udowodniły ich wysokie zdolności w ruchomym wykorzystaniu szyku taborowego. W walce ze stroną polską Rosjanie (wspólnie z Kozakami) prawdopodobnie po raz pierwszy skutecznie zastosowali ten szyk pod Ochmatowem w 1655Por. Encyklopedia wojskowa. T. 2 (N-Ż). Warszawa: Bellona / Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 360, ..

Wykorzystanie szyku taborowego, który w Europie wschodniej utrzymał się znacznie dłużej niż w krajach zachodnich (Niemcy, Francja), gdzie tylko do schyłku XV w., zanikło ostatecznie w XVII stuleciuWojsko, wojna, broń. Leksykon PWN (red. Marcin Kamler). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 272, ..

Przypisy

Bibliografia Leonard Ratajczyk: Historia wojskowości. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1980, Jan Durdík: Husitské vojenství. Praha: Naše vojsko, 1954. Historia sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych (red. Geoffrey Parker). Warszawa: Książka i Wiedza, 2008, Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o dawnej broni palnej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1987,

Literatura Stephen Turnbull, Angus McBride: The Hussite Wars 1419–36. Oxford: Osprey Publishing, 2004,

Linki zewnętrzne

Kategoria:Wojny husyckie Kategoria:Historia Czech Kategoria:Szyki bojowe