mały|300px|Łopiennik Górny 1941 – lekcja języka polskiego podczas tajnych kompletów. Lekcje prowadzi Jadwiga SokirkównaWspomnienia nauczycieli tajnego nauczania, opracowanie Krzysztof Artur Dławichowski, źródło: „Szkoły jakich nie było”; Koszalińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne; Koszalin 1983, tom 1 – 4.. thumb|Pomnik Nauczycieli Tajnego Nauczania w latach 1939–1945 w Warszawie thumb|Tablica upamiętniająca tajne nauczanie odbywające się w jednym z domów w Gorlicach Tajne nauczanie, także tajne kompletySłowo „komplety” bywało dawniej używane w znaczeniu „zajęcia odbywające się poza budynkiem szkoły”, nie oznacza ono tutaj (jak może być mylnie rozumiane) kompletu książek, podręczników, np. dla uczniów lub studentów poszczególnych klas lub kierunków. – używane w Polsce określenie nauczania prowadzonego w formie nielegalnych zajęć i wykładów organizowanych poza szkołą lub uczelnią w okresie zaborów oraz okupacji w czasie II wojny światowej. Zjawisko to było szczególnie rozwinięte na obszarze Generalnego Gubernatorstwa.

Zabory Zobacz: Uniwersytet Latający

Władze zaborcze zlikwidowały wiele szkół, a w pozostawionych usunięto całkowicie język polski. Patriotyczne kręgi inteligencji przeciwstawiały się temu, organizując tajne nauczanie, prowadzone na wszystkich poziomach.

Sytuacja w trzech zaborach nie była jednakowa. Najgorsze warunki były w zaborach rosyjskim i pruskim, lepsze, szczególnie po uzyskaniu w 1867 przez Galicję autonomii, w zaborze austriackim, gdzie stopniowo przywracano szkolnictwo polskie na wszystkich poziomach nauczania. Stojące na wysokim poziomie polskie szkolnictwo średnie, wyższe i różne instytucje naukowe we Lwowie i Krakowie dały odrodzonej po zaborach niepodległej Polsce liczne kadry naukowe, urzędników i polityków. Dzięki tajnym kompletom – mimo że zaborcy niszczyli polską kulturę, zakazali nauczania języka polskiego – toczyło się nielegalnie życie kulturalne i naukowe.

Okupacja (1939-1945)

W czasie okupacji niemieckiej, Niemcy nie kryli swoich planów w stosunku do ludności polskiej. Nie tylko chodziło im o zdobycie terytorium, ale i o likwidację świadomości narodowej i zdławienie oporu. Częścią składową planu było maksymalne ograniczenie możliwości rozwoju umysłowego polskiej młodzieży, który mógł doprowadzić do wzrostu tendencji niepodległościowych. Heinrich Himmler powiedział – Cytat: Ślaski J. Polska Walcząca (1939-1945), t. 3 „Noc”, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa, 1986, s. 34..

Po zakończeniu działań wojennych kampanii wrześniowej, społeczeństwo polskie zaczęło szybko usuwać zniszczenia i organizować szkolnictwo. Niemcy również szybko zaczęli wprowadzać swoją administrację cywilną.

Terytoria II Rzeczypospolitej okupowane przez Wehrmacht podzielono jednostronnie na: tereny włączone do Rzeszy (wschodnie tereny Górnego Śląska, część Małopolski, województwo poznańskie i Pomorze Gdańskie), Generalne Gubernatorstwo (do linii Bugu – ze stolicą w Krakowie).

Terytorium II Rzeczypospolitej okupowane po agresji ZSRR na Polskę przez Armię Czerwoną włączono do Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR. Po zajęciu tych terenów przez Niemców utworzono z nich inne jednostki organizacyjne (np. z terenów Małopolski Wschodniej – Dystrykt Galicja)

Terytorium Polski zajęte przez Litwę włączono początkowo do państwa litewskiego, zaś po aneksji Litwy przez ZSRR stało się częścią Litewskiej SRR.

W październiku 1939 roku działacze Związek Nauczycielstwa Polskiego – między innymi Zygmunt Nowicki, Czesław Wycech, Kazimierz Maj oraz Wacław Tułodziecki i Teofil Wojeński powołali do życia Tajną Organizację Nauczycielską. Tajne komplety były nie tylko kształceniem młodzieży, ale również wysiłkiem wychowawczym. Nauczyciele uważali prowadzenie tajnych kompletów za swój obywatelski obowiązek, a młodzież garnęła się do nauki i osiągała dobre wyniki. Pomimo braku pomocy naukowych i odpowiednich lokali oraz prowadzonej przez okupanta niemieckiego planowej eksterminacji inteligencji polskiej, stopniowo zorganizowano tajne nauczanie na wszystkich szczeblach edukacji. Lekcje odbywały się zazwyczaj w mieszkaniach prywatnych uczniów lub nauczycieli.

We wrześniu 1940 roku rozpoczęła działalność międzystowarzyszeniowa Komisja Porozumiewawcza organizacji i stowarzyszeń nauczycielskich, do której weszli między innymi czołowi działacze tej organizacji. Tajna Organizacja Nauczycielska podjęła ścisłą współpracę z Departamentem Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj, którego kierownictwo objął Czesław Wycech.

W 1944 roku nauczaniem na poziomie elementarnym i uzupełniającym w Generalnym Gubernatorstwie oraz pełnym na ziemiach wcielonych do Rzeszy objęto około 1 miliona dzieci, natomiast na poziomie szkoły średniej – około 50 tysięcy młodzieży.

Tajne nauczanie było prowadzone również na poziomie szkolnictwa wyższego. W Warszawie już od jesieni 1940 roku funkcjonowały konspiracyjne uczelnie, w tym Uniwersytet Warszawski (największy, liczący około 750 studentów) oraz tzw. Uniwersytet Ziem Zachodnich (kontynuacja Uniwersytetu Poznańskiego). W stolicy funkcjonowały też Politechnika Warszawska, Wolna Wszechnica Polska, Akademia Medyczna, SGH, SGGW, Konserwatorium Muzyczne oraz Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej. w Krakowie od 1942 roku działał tajny Uniwersytet Jagielloński, a ponadto Akademia Górniczo-Hutnicza i Instytut Pedagogiczny ZNP. Uczelniami we Lwowie były Uniwersytet Jana Kazimierza oraz Politechnika Lwowska. Tajne nauczanie prowadzone było również w Wilnie.

Obok Tajnej Organizacji Nauczycielskiej i Delegatury Rządu na Kraj, które odegrały kluczową rolę w podziemnym ruchu oświatowym, stosunkowo szeroko tajne nauczanie prowadziły również inne środowiska, między innymi prosanacyjna Komisja Oświecenia Publicznego oraz związane z ruchem narodowym Biuro Oświatowo-Szkolne.

Prowadzący tajne nauczanie otrzymywali dotacje podziemia, niewielkie opłaty wnosili także uczniowie.

Tajne nauczanie było bezwzględnie zwalczane przez niemieckie władze okupacyjne – w latach 1939–1945 życie straciło 8,5 tys. polskich nauczycieli. Nauczyciele i uczniowie wiedzieli, że w razie wykrycia groziło im, a nawet właścicielom mieszkań, w których odbywały się komplety, więzienie i obóz koncentracyjny. Brutalne represje stosowane przez okupanta nie powstrzymywały jednak tajnego nauczania. Mimo grożących kar za nielegalne nauczanie większość nauczycieli nie przerwała swej misji i przez cały okres okupacji służyła młodzieży. Tajne komplety, prowadzone na tak wielką skalę na ziemiach polskich, były jedyną tego rodzaju formą oporu w okupowanej Europie.

Tereny włączone do Rzeszy Na terytorium Polski anektowanym przez III Rzeszę nie było polskich szkół, w celach germanizacyjnych polskie dzieci chodziły do szkół niemieckich. A jednak mimo terroru, powstało tam samorzutnie podziemne tajne nauczanie, które znajdowało się pod nadzorem tajnych organizacji wojskowych. Nauczyciele zbierali po kilkoro dzieci i w największej konspiracji uczyli je. Jeden nauczyciel uczył swoją grupę w zakresie szkoły powszechnej według programu przedwojennego dwa lub trzy razy w tygodniu. Liczba kompletów wzrastała i nauczyciel musiał ułożyć plan zajęć, żeby objąć nauczaniem kilka grup w różnych lokalach. Było to możliwe przy ścisłej współpracy z rodzicami.

Generalne Gubernatorstwo W Generalnym Gubernatorstwie zlikwidowano szkoły wyższe i średnie. Pozostawiono natomiast szkoły podstawowe i zawodowe z okrojonym programem nauczania i zakazem uczenia historii, geografii i literatury. Polskie dzieci miały wiedzieć tylko tyle ile to niezbędne by zostać tanią siłą roboczą i nie przejmować się swoim dziedzictwem. Niemiecka organizacja szkolnictwa opierała się na polskich urzędach oświaty, wprowadzając do nich Niemców jako zwierzchników, stopniowo zmniejszając liczbę zatrudnionych Polaków i zakres ich kompetencji.

W końcu października 1939 r. w Warszawie zostaje powołana Tajna Organizacja Nauczycielska (TON) – jednocząca największy Związek Nauczycielstwa Polskiego oraz pięć innych organizacji nauczycielskich. Należało stworzyć konspiracyjny system nauczania oparty na całym społeczeństwie. Była to jedna z form walki z okupantem. TON początkowo objęła szkolnictwo powszechne, wkrótce powstały jednak komplety o programie szkoły średniej. Szybko ustalono zasady organizacyjne kompletu (liczbę uczniów i godzin nauki, stworzono tajne programy nauczania oraz zasady korzystania z lokali). Na podstawie tajnych programów uczono przede wszystkim zakazanych przedmiotów: języka polskiego, geografii i historii. Tajnym nauczaniem w zakresie szkoły podstawowej objęto w całej Polsce 1,5 miliona dzieci. Tajne komplety prowadzili profesorowie wyższych uczelni w Warszawie i Krakowie. Otwieranie nowych szkół zawodowych (za zgodą władz niemieckich), pomagało w zorganizowaniu tajnego nauczania na poziomie uniwersyteckim. Mogło się ono odbywać w lokalach tych szkół i korzystać z pomocy naukowych. Nauczanie w tajnych kompletach przynosiło wymierne efekty. Tysiące licealistów i studentów kontynuowało naukę i studia, zdawało maturę oraz uczyło się mowy ojczystej i historii.

Tereny pod okupacją sowiecką Na terytorium II Rzeczypospolitej okupowanym po agresji ZSRR na Polskę przez Armię Czerwoną i anektowanym jednostronnie przez ZSRR, w latach 1939–1941 utrzymywały się w różnym stopniu i formach państwowe szkoły podstawowe i średnie z językiem polskim. Były one jednak przez władze sowieckie zasadniczo zreorganizowane, zarówno jeżeli chodzi o skład grona pedagogicznego (wykluczenie duchownych, a także nauczycieli zaangażowanych patriotycznie), jak też programu nauczania (wprowadzenie dodatkowych przedmiotów, najczęściej związanych z ideologią komunistyczną, usunięcie religii, zmiany w programach nauczania historii, geografii itd.) czy organizację szkół (likwidacja szkół prywatnych i prowadzonych przez zgromadzenia zakonne, wprowadzenie koedukacji w szkolnictwie średnim). Szkoły wyższe zostały poddane dość gruntownej ukrainizacji lub rusyfikacji, usunięto część kadry profesorskiej, wprowadzając na jej miejsce wykładowców sprowadzonych z całego terenu ZSRR, zlikwidowano wydziały teologiczne, wprowadzono nauczanie ideologii komunistycznej, dzielono (np. z Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza utworzono Instytut Medyczny) lub łączono wydziały czy uczelnie (połączono Wydziały Prawa Uniwersytetu w Czerniowcach i Uniwersytetu Lwowskiegohttp://www.lwow.home.pl/rocznik/prawo39-45.html).

Gdy terytoria te po ataku III Rzeszy na ZSRR w czerwcu 1941 znalazły się pod okupacją niemiecką – okupant zlikwidował również i te szkoły średnie. Po roku 1941 tajne nauczanie podjęły uniwersytety we Lwowie (Uniwersytet Lwowski) i w Wilnie (Uniwersytet Wileński). We Lwowie niemieccy okupanci pozwolili z czasem na częściowe reaktywowanie szkolnictwa wyższego, jednak na zasadzie wyższych szkół zawodowych (Fachkurse). Dzięki temu prowadzono wyższe kursy medyczne na dawnym Wydziale Lekarskim UJK http://www.lwow.home.pl/lek/albert1.html i kursy zawodowe na niektórych wydziałach Politechniki Lwowskiej. Zajęcia prowadzone w większości przez przedwojenną polską kadrę naukową stały na wysokim poziomie i z reguły absolwenci tych kursów uzyskiwali po wojnie nostryfikację swych dyplomów na polskich uczelniach.

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Tajne nauczanie w Bydgoszczy

Kategoria:Oświata na ziemiach polskich pod zaborami Kategoria:Oświata na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej