Halina Szwarc

thumb|Tablica upamiętniająca Halinę Szwarc na frontowej ścianie siedziby CMKP przy ul. Marymonckiej 99/103 w Warszawie mały|Grób Haliny Szwarc na cmentarzu Powązkowskim mały|Pomnik Haliny Szwarc w Łodzi Halina Maria Szwarc de domo Kłąb, ps. „Halina”, „Ryszard”, „Jacek II” (ur. 5 maja 1923 w Łodzi, zm. 28 maja 2002 w Warszawie) – polska działaczka niepodległościowa i gerontolog, agentka wywiadu Armii Krajowej (podporucznik, pseudonim Ryszard, następnie Jacek II); po wojnie profesor doktor medycyny, w latach 1970–1971 prorektor Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie, inicjatorka uniwersytetu trzeciego wieku w Polsce.

Za działalność wywiadowczą i naukową odznaczona wieloma odznaczeniami państwowymi. Dama Orderu Virtuti Militari V klasy oraz Orderu Odrodzenia Polski II, III, IV i V klasy.

Życiorys Przed II wojną światową Jej ojcem był Wincenty Kłąb, który po przybyciu do Łodzi nauczył się krawiectwa, a następnie prowadził firmę budowlaną (budował i sprzedawał domy). Pochodził z Lipiec Reymontowskich. Halina Szwarc była uczennicą prestiżowego w Łodzi prywatnego Gimnazjum Żeńskiego Humanistycznego Heleny Miklaszewskiej przy ul. G. Narutowicza 59a. Ucząc się tu, marzyła o karierze pianistki, ale kiedy usłyszała fantastyczną grę 12-letniego ucznia Konserwatorium, do którego też uczęszczała, porzuciła myśl o tej drodze życiowejMagdalena Grzebałkowska, Halina Szwarc. Bardziej Kloss niż Mata Hari; [w:] „Wysokie obcasy”, 23 września 2000, nr 38, s. 7–14.. W latach 1935–1939 należała do harcerstwa.

II wojna światowa Po wybuchu II wojny światowej, mając 16 lat, zgłosiła się na ochotnika do pracy w konspiracji, początkowo w Służbie Zwycięstwu Polski, a następnie w Związku Walki Zbrojnej Okręgu Łódzkiego. Z polecenia dowództwa szybko i bardzo dobrze nauczyła się języka niemieckiego. Następnie, na polecenie tegoż dowództwa, podjęła starania o volkslistę powołując się na niemieckie korzenie babki (z d. Vogel). Aby odciąć się od środowiska łódzkiego, wyjechała we wrześniu do Kalisza, gdzie podjęła naukę w niemieckim gimnazjum. Tu z rekomendacji dyrektora gimnazjum, do którego uczęszczała otrzymała volkslistę najwyższej grupy, zmieniając jednocześnie nazwisko na „Klomb”. Już wtedy realizowała zadania wywiadowcze w zakresie obserwacji ruchu jednostek niemieckich. W lutym 1942 r. zdała maturę z wyróżnieniem. Początkowo była pod ps. Halina i Ryszard łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej, a od listopada 1940 r. zastępcą szefa rejonu wywiadowczego w Kaliszu ppor. rez. Wacława Kałużniaka, ps. Jacek I.

Była najmłodszą agentką wywiadu Armii Krajowej, nazywaną przez niektórych polską Matą Hari.

Po aresztowaniu w 1942 r. jej bezpośredniego przełożonego ps. „Jacek Pierwszy” otrzymała polecenie wyjazdu do Rzeszy. Objęła funkcję szefa rejonu wywiadowczego i pełniła ją w okresie 1941/1942 jako „Jacek II”. Pseudonimu tego używała do końca konspiracji.

Od 1943 r. należała do komórki Oddziału II Okręgu Łódzkiego AK, która zajmowała się wywiadem na terenie Niemiec Zachodnich i Północnych. Prowadziła działania wywiadowcze m.in. w Wiedniu i w Berlinie.

W listopadzie 1943 r. wyjechała do Wiednia pod pseudonimem „Jacek II” i tu, by nie wzbudzać podejrzeń, zapisała się na studia medyczne. Jej zadaniem tutaj było pisanie raportów o nastrojach w mieście i kolportaż materiałów „akcji N”Krzysztof Lesiakowski, Halina Kłąb – „Jacek II” (1923–2002). Losy żołnierza wywiadu okręgu „Łódź” AK „Barka”. [w:] „Rocznik Łódzki”, t. 51, 2004, s. 131–144.. Jej bezpośrednim przełożonym był wówczas płk Zygmunt Walter-Janke, ps. Gertruda.

Działania wywiadowcze prowadziła m.in. w Wiedniu, Hamburgu, Berlinie i Monachium. Do jej największych sukcesów wywiadowczych należało ustalenie położenia obiektów wojskowych w Hamburgu, co umożliwiło aliantom ich zniszczenie, otrzymała za to angielskie odznaczenie. Następnie podjęła pracę w berlińskim Archiwum Medycyny Wojskowej, skąd pozyskiwała przekazywane aliantom informacje, na podstawie których można było wnioskować o rozmieszczeniu oddziałów niemieckich na froncie wschodnim.

Jej bezpośrednimi zwierzchnikami byli w owym czasie mjr Bolesław Jabłoński, ps. Emma oraz kpt. Mikołaj Ostaszewski, ps. Mikołaj. Za akcję wywiadowczą na terenie Hamburga w kwietniu i maju 1943 r. (w okresie alianckich nalotów na to miasto) została odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Od jesieni 1943 r. działała głównie na terenie Berlina. Za pracę w Zentralarchiv fur Wehrmedizin w budynku starego Reichstagu otrzymała Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami (obydwa odznaczenia zweryfikowane po wojnie w ZBoWiD).

Prowadziła również akcje dezinformacyjne wymierzone w niemiecką administrację oraz kolportaż prasy podziemnej na terenie Bawarii i Austrii w ramach Akcji NH. Sz., Kolportaż prasy „N” w Reichu, [w:] „Akcja „N”. Wspomnienia, 1941–1944. Warszawa 1972, s. 508–519..

W 1944 roku została zatrzymana i przesłuchana po tym, jak posłużyła się fałszywą kartką żywnościową, ale nie zdekonspirowała się. W tym samym roku, po powrocie do rodzinnej Łodzi, została aresztowana przez Gestapo pod zarzutem działalności konspiracyjnej, torturowana i skazana na śmierć przez rozstrzelanie. Aresztowano ją wraz z matką 26 maja 1944. Matkę wysłano do Ravensbruck, Halinę poddano przesłuchaniom w gmachu Gestapo przy ulicy Anstadta w Łodzi. Wyroku nie wykonano z powodu końca okupacji niemieckiej w Łodzi (19 stycznia 1945 roku). Już w czasie pobytu w więzieniuObecnie jest to budynek Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi. została podana do odznaczenia Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, który ostatecznie odebrała w 1965. Niedługo potem, 1 stycznia 1945 została awansowana do stopnia podporucznika czasu wojny Armii Krajowej. Następnie przetrzymywana w więzieniu kobiecym przy obecnej ul. Gdańskiej 13 (Polizeigefängnis für Frauen; Polizeigefängnis Danzigerstrasse; Frauen-Gefängnis, Danzigerstrasse 13, Litzmannstadt)Janina Michowicz, Więzienie przy ul. Gdańskiej (1939–1945 r.) w świetle relacji byłych więźniarek, [w:] „Rocznik Łódzki”, 1969, tom XII (XVI).. Uciekła 18 stycznia 1945 r. w okolicy Pabianic podczas pieszej ewakuacji więźniarek tego więzienia (rozpoczętej ok. godz. 20.00 17 stycznia).

Ukrywała się w Pabianicach i stamtąd skomunikowała się z „Emmą”. Ten oznajmił jej, że jest poszukiwana przez UB, który przejął archiwa niemieckie. Ukrywała się w Warszawie, pod Błoniem, w Rogowie, bez dokumentów wreszcie na Śląsku. W październiku 1945 w Katowicach ujawniła się przed komisją weryfikacyjną do przynależności do AK, zaś Zygmunt Walter-Janke oznajmił tam, że otrzymała Krzyż Virtuti Militari za akcję „Berlin”, Krzyż Walecznych za akcję „N”, i Brązowy Krzyż zasługi za akcję „Hamburg”.

Po wojnie Osiadła w Poznaniu gdzie wróciła na studia medyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Gdy jej matka wróciła z obozu w 1946 roku stanęła przed Sądem Rehabilitacyjnym w Łodzi. B. Jabłoński i Z. Walter-Janke oświadczyli na sądzie że Halina Kłąb przyjęła volkslistę na rozkaz władz wojskowych. Wróciła więc do nazwiska rodowego. Nie uchroniło to jej przed represjami. W okresie referendum została aresztowana, potem wielokrotnie przesłuchiwana i szereg lat inwigilowana. Przyjmowała pracę lekarza fabrycznego, prowadziła poradnię do walki z wolem w Starołęce.

W 1948 r. uzyskała dyplom lekarza i rozpoczęła pracę w Klinice Akademii Medycznej w Poznaniu. Tu poznała swego męża, prawnika – Andrzeja Szwarca (ślub w 1949). Pomimo szykan UB, oskarżenia o kolaborację, a następnie prześladowań przez reżim stalinowski za współpracę z Armią Krajową udało się jej z czasem kontynuować karierę naukową.

Pracowała w II Klinice Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej i prowadziła Wojewódzką Poradnię Chorób Tarczycy. W 1951 uzyskała doktorat. Ze względu na przynależność do AK uniemożliwiono jej pracę w Akademii Poznańskiej, mimo złożonego doktoratu. W czerwcu 1956 jako jedyny lekarz ratowała w przychodni przy ulicy Słowackiego w Poznaniu rannych podczas zajść czerwca.

Podjęła starania o przywrócenie Izb Lekarskich oraz prowadziła badania nad stanem zdrowia więźniów obozów koncentracyjnych. Jako eksternistka podjęła w Akademii Medycznej w Łodzi studia kandydackie z endokrynologii a pracę habilitacyjną obroniła w 1959 roku. Otrzymała wtedy etat docenta w Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego w Poznaniu.

W 1959 r. ukończyła przewód kandydacki po którym została docentem etatowym w Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego w Poznaniu. W latach 1960–1964 obok pracy lekarskiej jako internista i endokrynolog prowadziła Zakład Medycyny Sportowej w WSWF i była prodziekanem tej uczelni. W 1966 Rada Państwa nadała jej tytuł profesora nadzwyczajnego nauk medycznych. W 1964 r. rozwiodła się i przeprowadziła z dziećmi (synem Andrzejem i córką Magdaleną) do Warszawy. Po przeniesieniu służbowym od 1965 do 1969 była kierownikiem Zakładu Leczniczo-Profilaktycznego AWF i prodziekanem tej uczelni, a w latach 1969–1971 prorektorem. W latach 1973–1975 pełniła funkcję dyrektora Centrum Medycyny Sportowej, a następnie dyrektorem Instytutu Nauk Biomedycznych AWF w Warszawie. W 1976 zorganizowała i prowadziła Zakład Gerontologii przy Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego w Warszawie. W 1975 roku przy Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego w Warszawie z jej inicjatywy powstał Uniwersytet Trzeciego Wieku będący pierwszą taką placówką w Polsce i jedną z pierwszych w Europie. Obecnie placówka nosi jej imię.

Była członkiem kilku zespołów i rad naukowych różnych instytutów. Opublikowała 83 artykuły naukowe. Pod jej kierunkiem 9 osób uzyskało doktoraty, a ponad 50 osób tytuły magisterskie. Była recenzentem kilkudziesięciu prac doktorskich i dorobku habilitacyjnego. Była przewodniczącą Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego.

W latach 1945–1946 należała do Związku Bojowników Walk o Niepodległość i Demokrację oraz do Związku b. Więźniów Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych w Łodzi. Od 1959 r. była członkiem ZBoWiD Od 1960 do 1964 r. pełniła funkcję wiceprzewodniczącej Komisji Zdrowia Okręgu Poznańskiego ZBoWiD, a od 1965 r. funkcję wiceprzewodniczącej Głównej Komisji Socjalnej i Zdrowia w Warszawie. Od 1968 r. była członkiem Rady Naczelnej ZBoWiD, a od 1973 r. członkiem Zarządu Głównego ZBoWiD.

Założyła w Polsce pierwszy oddział rehabilitacji gerontologicznej i stała się inicjatorką powołania Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Dzięki jej staraniom w 2001 roku działały w Polsce 23 placówki UTW. Patronowała im 25 lat do czasu poważnej choroby.

Zmarła w Warszawie w wieku 79 lat. Pochowana została na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie w grobie rodzinnym (kwatera 276-5-3).

Życie prywatne W latach 1949–1964 (rozwód) była żoną prawnika Andrzeja Szwarca. Mieli dwoje dzieci: Andrzeja Stanisława – profesora historii, oraz córkę Annę Kubasiak – sędziego.

Odznaczenia Została odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych, Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami (za akcję Hamburg), Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami (za akcję Berlin). W latach powojennych otrzymała Krzyż Partyzancki (1965), Złoty Krzyż Zasługi (1966), Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (1967)Za zasługi dla obronności Kraju, „Za Wolność i Lud”, nr 11, 1 czerwca 1967, s. 1-2. oraz Medal Komisji Edukacji Narodowej (1975). Odznaczona została także Krzyżem Kawalerskim (1969), Oficerskim oraz Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2000 r. za wybitne zasługi dla rozwoju medycyny polskiej oraz w działalności społecznej na rzecz ludzi starszych została przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia PolskiPostanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 kwietnia 2000 r. o nadaniu orderów ()..

Publikacje Kolportaż prasy „N” w Reichu, [w:] „Akcja „N”. Wspomnienia, 1941–1944. Warszawa, 1972, s. 508–519. Kobiece więzienie gestapo w Łodzi w ostatnim okresie okupacji. [w:] „Przegląd Lekarski – Oświęcim”, 1972, nr 1, s. 14–21.