mały|Mozaika Jana Chrzciciela z inskrypcją Ό άγιος Ιω[άννης] ό Πρόδρομος („Święty Jan Poprzednik”) w Hagii Sophii w Stambule, XII w.

Jan Chrzciciel, Jan Baptysta (cs. Prorok, Priedtiecza i Krestitiel Gospodień Ioann, s-c-s. Іоаннъ Крестѧи, , Jehohanan, , , trl. Yaḥyā; ur. pomiędzy 6 p.n.e. a 2 p.n.e. w En Kerem, zm. ok. 32 w Macheroncie) – żydowski eremita, prorok dla chrześcijan, muzułmanów i mandejczyków. Święty katolicki i prawosławny. Jest jedynym świętym (oprócz Maryi), którego ziemskie narodziny Kościół katolicki obchodzi jako uroczystość. Imię Jan wymieniane jest w Modlitwie Eucharystycznej () kanonu rzymskiego.

Imię Jan jest pochodzenia hebrajskiego i oznacza: „Bóg jest łaskawy” lub „Jahwe się zmiłował”.

W chrześcijaństwie uznawany jest za ostatniego biblijnego proroka przed nadejściem Chrystusa oraz Jego bezpośredniego Poprzednika (Prekursora), który przygotował lud na nadejście Zbawiciela. Przez wielu swoich słuchaczy uznawany był za samego Mesjasza, czemu jednak stanowczo zaprzeczałJ 1, 20. O jego działalności misyjnej i kaznodziejskiej obszernie wspominają Ewangelie oraz żydowski historyk Józef Flawiusz.

Życiorys biblijny Chronologia życia Współczesna biblistyka i historiografia, na podstawie przekazów nowotestamentowych oraz dzieł Józefa Flawiusza, dzieli życie św. Jana Chrzciciela na trzy główne etapy: Lata ukryte (przygotowanie): Jan spędził około 30 lat w odosobnieniu na Pustyni Judzkiej, prowadząc surowe, ascetyczne życie i przygotowując się do swojej prorockiej misji. Działalność publiczna (ok. 28–29 r. n.e.): Według Ewangelii Łukasza (3,1), Jan rozpoczął swoją misję w „piętnastym roku panowania Tyberiusza Cezara”. Historycy najczęściej datują ten moment na 28 lub 29 rok n.e. Jego niezwykle intensywna działalność nad Jordanem – polegająca na wzywaniu do pokuty i udzielaniu chrztu nawrócenia – trwała krótko. Egzegeci szacują, że obejmowała okres od zaledwie sześciu do kilkunastu miesięcy, zanim prorok został aresztowanyC.S. Keener, Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, Warszawa 2000, s. 128.. Uwięzienie i śmierć (ok. 30 r. n.e.): Wkrótce po ochrzczeniu Jezusa, Jan Chrzciciel został wtrącony przez króla Heroda Antypasa do twierdzy Macheront. Powodem uwięzienia, a następnie dekapitacji, było publiczne potępienie władcy za to, że bezprawnie ożenił się z żoną swojego brata. Badacze najczęściej datują śmierć męczennika na ok. 30 rok n.e.J. Gnilka, Jezus z Nazaretu. Orędzie i dzieje, Kraków 1997, s. 53.

Narodziny Zwiastowanie i narodziny Jana Chrzciciela opisuje pierwsza księga Ewangelii Łukasza. Urodził się on pół roku przed Jezusem z Nazaretu w „mieście w Judzie”, przez późniejszą tradycję zidentyfikowanym z wioską En Kerem. Był synem żydowskiego kapłana Zachariasza i niepłodnej kobiety – Elżbiety – obojga w podeszłym wiekuŁk 1, 5-7. Ewangelia wspomina, że Elżbieta była krewną Marii z Nazaretu.

Zachariasz żarliwie modlił się o synaŁk 1, 13. Po zwiastowaniu narodzenia Jana przez anioła Gabriela w Świątyni Jerozolimskiej, Zachariasz zaniemówił i milczał aż do dnia nadania imienia swojemu synowi, co według relacji biblijnej było znakiem i karą za zwątpienie w słowa aniołaŁk 1, 20.

Cudowne poczęcie Elżbiety było jednocześnie znakiem dla Maryi, zwiastowanym Jej w czasie Zwiastowania. Kiedy Maryja odwiedziła Elżbietę (wydarzenie znane jako Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny), Ewangelia Łukasza odnotowuje, że na dźwięk głosu Maryi „poruszyło się dzieciątko w łonie” Elżbiety.

Działalność mały|Pietro Perugino, Chrzest Chrystusa mały|Chrzest Chrystusa, francuska miniatura, ok. 1165 (Gemäldegalerie, Berlin). W dość młodym wieku Jan zrezygnował z przywileju kapłaństwa dziedziczonego po ojcu i rozpoczął twarde życie pustelnika na Pustyni Judzkiej. Historycy sugerują, że mógł być w tym czasie sympatykiem lub zwolennikiem stronnictwa esseńczyków, chociaż jego późniejsze otwarte, publiczne nauczanie różniło się w wielu punktach od ich wyłącznej i hermetycznej doktryny.

Na pustyni został powołany na proroka, a jego głównym zadaniem stało się wzywanie ludzi do nawrócenia oraz przygotowanie drogi do publicznej działalności Mesjasza.

Jan głosił potrzebę głębokiego nawrócenia wewnętrznego. Swoje nauczanie pieczętował obrzędem chrztu z wody w rzece Jordan. Jak sam podkreślał, jego chrzest był jedynie znakiem pokuty i nawrócenia, a nie właściwym sakramentem, który miał przynieść dopiero Zbawiciel:

mały|Chrzest Chrystusa, fresk z Kapadocji, XII w.

Według ewangelii synoptycznych do Jana Chrzciciela nad Jordan przyszedł sam Jezus i przyjął od niego chrzestMt 3, 13-15; Mk 1, 9. Z kolei Ewangelia Jana skupia się na decydującym i ostatecznym świadectwie teologicznym Jana Chrzciciela, który widząc Jezusa publicznie obwieścił:

Skazanie i śmierć mały|Rubens, Salome patrzy na ścięcie Jana Chrzciciela. mały|Ścięcie św. Jana Chrzciciela, polichromia z XVI w. w kościele w Polnej (Małopolska).

Niedługo po spotkaniu Jezusa, Jan Chrzciciel został wtrącony do lochu. Powodem było bezkompromisowe i jawne potępienie przez niego niemoralnego związku (małżeństwa) tetrarchy Galilei, Heroda Antypasa z Herodiadą (żoną jego żyjącego brata). Na skutek intrygi Herodiady oraz jej córki Salome, Jan został ścięty mieczem ok. 32 roku n.e. w twierdzy Macheront. Historycy datują ten moment na koniec lat dwudziestych I wieku n.e.J. Gnilka, Jezus z Nazaretu. Orędzie i dzieje, Kraków 1997, s. 53. albo na wczesne lata 30.

Tabela: Przekazy ewangeliczne Zestawienie opisów życia i misji Jana Chrzciciela w czterech Ewangeliach kanonicznych:

+ Relacje ewangeliczne o św. Janie Chrzcicielu Wydarzenie Ewangelia Mateusza Ewangelia Marka Ewangelia Łukasza Ewangelia Jana Narodziny i młodość brak wzmianki brak wzmianki Łk 1, 5-80 brak wzmianki Nauczanie i chrzest nad Jordanem Mt 3, 1-12 Mk 1, 4-8 Łk 3, 1-18 J 1, 19-28 Chrzest Jezusa Mt 3, 13-17 Mk 1, 9-11 Łk 3, 21-22 J 1, 29-34 (świadectwo Jana) Pytania uczniów Jana i świadectwo Mt 11, 2-19 brak wzmianki Łk 7, 18-35 J 3, 22-36 Uwięzienie i męczeńska śmierć Mt 14, 3-12 Mk 6, 17-29 Łk 3, 19-20; 9, 9 J 3, 24 (tylko wzmianka)

Znaczenie w teologii katolickiej Postać św. Jana Chrzciciela zajmuje w Tradycji i teologii Kościoła katolickiego miejsce absolutnie wyjątkowe, sytuując się na styku Starego i Nowego Przymierza. Cześć oddawana Janowi czerpie przede wszystkim ze słów samego Jezusa:

Uświęcenie w łonie matki: Kościół katolicki naucza, że w czasie Nawiedzenia św. Elżbiety przez brzemienną Maryję (kiedy to Jan „poruszył się z radości w łonie matki”), nienarodzony jeszcze Jan został napełniony Duchem Świętym i oczyszczony z grzechu pierworodnego mocą obecnego w pobliżu Zbawiciela. Ponieważ narodził się już w stanie łaski uświęcającej, Kościół na prawach uroczystości obchodzi liturgicznie dzień jego ziemskich urodzin (24 czerwca). W chrześcijaństwie zasada ta dotyczy jedynie Jezusa Chrystusa, Matki Bożej oraz właśnie św. Jana Chrzciciela (wspomnienia pozostałych świętych wypadają w dniu ich śmierci, czyli „narodzin dla nieba”). Pomost między Testamentami: Święty Jan jest ostatnim z proroków Starego Testamentu i pierwszym prorokiem Nowego Testamentu. Jako jedyny z proroków nie tylko przepowiadał przyjście Mesjasza z oddali, ale osobiście Go rozpoznał i fizycznie wskazał ludziom Palcem. Męczennik za prawdę i nierozerwalność małżeństwa: Jan Chrzciciel nie zginął z powodów ściśle doktrynalnych, lecz w obronie Bożego prawa moralnego i świętości nierozerwalnego związku małżeńskiego (wypominając władcy cudzołóstwo). Jan Paweł II ukazywał go jako wielkiego męczennika za obiektywną prawdę, patrona obrońców moralności i życia rodzinnego, uczącego, że „prawdy nie można negocjować”. Kantyk Zachariasza (Benedictus): Wyśpiewana przez Zachariasza pieśń uwielbienia i proroctwa (zaczynająca się od słów: „Niech będzie uwielbiony Pan, Bóg Izraela...”), zapisana w Ewangelii Łukasza, znana jest jako Benedictus. Jest to jeden z najważniejszych i najpiękniejszych modlitewnych tekstów nowotestamentowych, który stał się stałym elementem Liturgii Godzin – Kościół katolicki odmawia ten hymn codziennie rano podczas JutrzniOgólne Wprowadzenie do Liturgii Godzin, p. 50.. Zstąpienie do Otchłani: Zgodnie ze starożytną, silnie zakorzenioną w pismach Ojców Kościoła tradycją teologiczną, Jan po ścięciu głowy przez Heroda zstąpił do Otchłani Ojców (Limbo), gdzie przebywały dusze starotestamentowych sprawiedliwych. Podobnie jak był zwiastunem Chrystusa na ziemi, tak i w krainie umarłych jako pierwszy ogłosił rychłe nadejście Zbawiciela, który wkrótce zstąpi do piekieł, by otworzyć zmarłym bramy Nieba.

Jan Chrzciciel w islamie W Koranie Jan Chrzciciel jest wielokrotnie wspominany jako szlachetny prorok pod imieniem Jahja (). Według Koranu Maria (matka Jezusa) miała pozostawać pod opieką Zachariasza, powierzoną mu bezpośrednio przez Boga. Zachariasz modlił się o dziedzica (Koran 3:39), a anioł zwiastował mu radosną nowinę o narodzinach syna (Koran 3:41). Zachariasz przyjął na siebie wówczas nakaz milczenia na trzy dni i trzy noce (Koran 3:42).

Koran nie podaje szczegółów działalności nad rzeką Jordan czy momentu męczeńskiej śmierci, kładzie jednak nacisk na wyjątkową pobożność, ascezę i mądrość Jana: Mówi o tym, że otrzymał on mądrość „gdy był jeszcze chłopcem” i że charakteryzował się wielkim współczuciem dla ludzi, czystością oraz miłością do rodziców.

W tradycji muzułmańskiej (podobnie jak w chrześcijańskiej) za miejsce spoczynku głowy proroka uważa się Wielki Meczet Umajjadów w Damaszku, który jest ważnym miejscem pielgrzymkowym również dla muzułmanów.

Kult W tekstach liturgicznych Liturgia chrześcijańska ukazuje znaczenie Jana i jego misji w perspektywie historii zbawienia i jej wypełnienia w oczekiwanym Zbawicielu i Mesjaszu. Hymn oficjum czytań Liturgii Godzin mówi m.in.:

Jedna z antyfon z Jutrzni ukazuje misję Jana w świetle misji proroka Eliasza, który odnowił wiarę Izraela:

Grób i relikwie mały|Grób św. Jana Chrzciciela w meczecie Umajjadów w Damaszku

Według tradycji chrześcijańskiej i muzułmańskiej grób Jana Chrzciciela znajduje się w Wielkim Meczecie Umajjadów w Damaszku, będącym dawną bazyliką wybudowaną ku jego czci przez cesarza Teodozjusza I Wielkiego. W jego zachodniej części umiejscowiony jest marmurowy grobowiec, a w nim przechowywana jest najważniejsza relikwia – głowa Jana Chrzciciela.

Poczerniałe relikwie prawej ręki (tzw. Prawica-która-ochrzciła-Pana), która była przez wieki główną relikwią zakonu joannitów, znajdują się w soborze Chrystusa Zbawiciela w Moskwie. Skrzynka ozdobiona krzyżami maltańskimi trafiła do Rosji po zajęciu Malty przez Napoleona Bonapartego. Relikwie palców Jana Chrzciciela przechowywane są w Sienie i Stambule.

W 2010 roku fragmenty szczątków świętego (w tym ząb i kości) znaleziono w ruinach prawosławnego klasztoru na wysepce Świętego Iwana niedaleko Sozopolu na południowym wybrzeżu Morza Czarnego w Bułgarii. Relikwie wraz z alabastrowym relikwiarzem były zamurowane w ołtarzu nieczynnego od stuleci klasztoru. Relikwie świętego znajdują się także w Polsce, m.in. w bazylice archikatedralnej w Gnieźnie oraz w kościele Znalezienia Krzyża Świętego w Małym Płocku (sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia).

Patronat mały|Wrocław. Tarcza herbowa miasta. Misa zawierająca uciętą głowę świętego – w centrum tarczy. mały|Statua Jana Chrzciciela poniżej ołtarza papieskiego w poświęconej mu bazylice na Lateranie, XVIII w. Jan Chrzciciel jest patronem wielu państw i miast, m.in.: państw i regionów: Austrii, Francji, Holandii, Malty, Niemiec, Prowansji, Węgier oraz Akwitanii i Aragonii; miast na świecie: Amiens, Awinionu, Bonn, Florencji, Frankfurt nad Menem, Kolonii, Lipska, Lyonu, Neapolu, Norymbergi, Turynu i Wiednia; miast w Polsce: Rypina, Chojnic, Mysłowic, Nysy, Kutna, Wrocławia, Stargardu, Łazisk Górnych, Zdun, Pisza, Mińska Mazowieckiego i Torunia; setek parafii na całym świecie.