Szamotuły – miasto w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu szamotulskiego oraz gminy miejsko-wiejskiej Szamotuły. Położone nad rzeką Samą, na Pojezierzu Wielkopolskim, ok. 35 km na północny zachód od centrum Poznania.
Według danych GUS z 31 grudnia 2025, miasto liczyło mieszkańców.
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1383 roku położone było w XVI wieku w województwie poznańskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 177..
Położenie Szamotuły położone są nad rzeką Samą na około 35 kilometrów na północny zachód od Poznania. Powierzchnia miasta wynosi około 10 km². mały|Rynek nocą
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XIII wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1231 gdzie odnotowano ją pod staropolską nazwą „Samotul”, 1284 (wg zachowanej kopii z 1521 „Schamothule”, 1298 „Szamantuli”, 1306 „de Samotul”, 1308 (wg zachowanej kopii z XV wieku) „Schamotuli”, 1338 błędnie „Santzkowe”, 1345 „Dobergozcii de Samptur” i „Dabirgotz de Szampter”, 1360 „Szamothul”, 1383 „Schamotuli oppidum”, 1391 „Samothuli”, 1393 „Szamotuli”, 1394 „Szamothuli”, 1396 „Szamotulech”, 1397 „de Samotuli”, 1398 „Samotuli”, 1400 „Zamotuli”, 1401 „Datum in Samotur … consules in Samotuli”, 1401 „Samotuwer”, 1402 „Szamotuli”, 1405 „Dobrogostio de Schamotuli”, 1406 „Szamotuli”, 1407 (wg zachowanej kopii z XVI wieku) „Shamothuly”, 1409 „Szamotuli” i „Samptwlli”, 1411 „Szamotulj”, 1414 „Samotuly”, 1415 (wg zachowanej kopii z 1576) „Schamothvly”, 1417 „Samathuli”, 1419 „in Noua Schamothuli … in Schamothuli” i „Szamotuli”, 1420 (wg kopii z XVII wieku) „Szamothuly” oraz „de Szemothuli, w ſzemotulel” oraz „w Szemotulel”, 1421 „Nowa Schamotuli”, 1422 „Schemotuli”, 1423 „Schamotuli”, 1426 „Sematuli”, 1427 „Schamotuli”, 1433 „Schamotuli”, 1439 „de Stamotoli”, 1442 (wg zachowanej kopii z XVI wieku) „Schamothuly”, 1442 (wg zachowanej kopii z 1601) „Szamotuly”, 1444 „Syemothuli”, 1447 „Scamotoli”, 1456 „Scamotuli” (wg rękopisu z XV wieku) „Schamothuli”, a także „Schamothuli, Schamotuli … Schamothuli, in Czampter Scamotholi … Scomothuli, vam Czampter”, 1460 „Schamotuli”, 1467 dwujęzycznie w wersji zlatynizowanej i zgermanizowanej „Ex Schamothuli, zcu Czampter … Zampter”, 1472 “Schamotuli”, 1473 “Schamothuly”, 1497 “de Schamotuli”, 1507 „Schamotuly, Schamotuli”, 1508 „Szamotuły”, 1510 „Schamothuli” i „Schamotuli”, 1553 „Shamotuli oppidum”, 1567 „Ssamothuli”, 1576 „Szamothuły”, 1577 „Schamotuli”, 1580 „Szamotuły”, 1583 „Samothuly”, 1623 „oppidum … Szamotuły”, 1647 “Samotuły”, 1673 “Szamotuły”, 1754 „Szamatul”, 1766 „Szamotuły”, w latach 1783-1784 „Szamotuły miasto”, .
Nazwa miasta od średniowiecza pojawiała się także w różnych formach w tekstach niemieckich 1401 „Samter”, 1404 „Samthur” i „Dobrogast von Samotul”, 1419 „Dobrogust von Samptur”, 1438 „Samptir”, 1460 „vom Czamter, von Czampters, Czampter”, 1485 „Czampther, Sampthere”, 1501 „Szampter”, 1502 „Czampter”, 1754 „Sambter”. W późniejszym okresie przybrała ona formę „Samter”. Pod tą nazwą odnotowano ją w 1798, 1802-1803. W 1821 miasto odnotowano pod polską i niemiecką nazwą „Samter, poln. Szamotuly”, 1846 „Szamotuły (Samter)”, 1890 „Szamotuły, urzęd. Samter”. W 1918 przywrócono polską nazwę „Szamotuły”, w 1920 odnotowano ją w polskiej i zgermanizowanej formie - „Szamotuły, niem. Samter”.
Pochodzenie nazwy doczekało się kilku teorii. Według K. Zierhoffera jest to forma liczby mnogiej od osobowej nazwy „Szamotuła” wywodzącej się od słowa „szamotać się”. Z kolei polscy językoznawcy Kazimierz Rymut, H. Górnowicz i Stanisław Rospond w podstawie toponimu Samotuły upatrują osobową nazwę rodową od przezwiska złożonego „Samotuł” (człon drugi pochodzi od staropolskiego tuł, czyli sajdak, lub tulić, czyli chować). Zmiana początkowego S na Sz podyktowana była ucieczką przed rzekomą wymową gwarową. Kazimierz Rymut nie wykluczał także związku omawianego toponimu z nazwą przepływającej pod miastem rzeki Samy . Od nazwy miejscowości pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Szamotulskich z rodu Świdwów herbu Nałęcz, którzy od średniowiecza byli właścicielami miejscowości.
Historia Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo należała do polskiej szlachty z rodu Świdwów herbu Nałęcz, którzy od nazwy miejscowości przyjęli odmiejscowe nazwisko Szamotulskich. Od 1320 tereny, na których powstała miejscowość leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 miejscowość leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego w parafii Rogoźno.
Początki miasta Najstarsze ślady szamotulskiej osady sięgają XI wieku. W odległości 2,5 kilometra od dzisiejszego rynku na północ znajdowała się osada Szamotulskich herbu Nałęcz. Z kolei najstarsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1231 roku, a przed 1257 rokiem Przemysł I – książę wielkopolski nadał osadzie prawo do odbywania targów. Prawo to potwierdził w 1284 roku Przemysł II, książę wielkopolski, a później król Polski. W tamtej osadzie w XII bądź XIII wieku wybudowano kościół pod wezwaniem św. Marcina (pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1298 roku). W niektórych źródłach mowa jest również o wcześniejszym kościele św. Trójcy powstałym w XI bądź XII wieku.
Na południe od osady Szamotulskich powstała nowa osada, która w 1284 roku od księcia wielkopolskiego i późniejszego króla polskiego Przemysła II uzyskała prawo odbywania targów. Przemysł II zatwierdził w Szamotułach targ istniejący od czasów jego ojca księcia wielkopolskiego Przemysła I zmarłego w 1257.Prawdopodobnie 1292 roku w osadzie tej wzniesiono drewniany kościół pod wezwaniem św. Stanisława (pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1306 roku).
mały|lewo|Kościół św. Krzyża w Szamotułach i dawny klasztor Po powstaniu nowej osady, starą zaczęto nazywać Starymi Szamotułami. Prawdopodobnie ta osada, w 1383 roku uległa zniszczeniu w wojnie domowej pomiędzy Nałęczami i Grzymalitami, w której Szamotulscy walczyli po stronie Nałęczów, a Sędziwój Szamotulski w 1393 był ich przywódcą. Starej osadzie nie przywrócono dawnej świetności, a na początku XIX wieku ostatecznie zniknęła z map. Skupisko żydowskie pojawiło się w Szamotułach w 1403 rokuMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14.. Kościół św. Marcina do 1486 roku był kościołem parafialnym, następnie został wcielony do parafii św. Stanisława. Kościół św. Marcina istniał jeszcze w 1787 roku, przestał funkcjonować przed 1797 rokiem.
Na południe od obecnego rynku, na prawym brzegu Samy znajdowała się osada. Obszar ten nosił nazwę Świdlin-Ostrówek, a to z uwagi na rosnące tam gęste drzewa i krzewy derenia-świdwy. Z nasion świdwy uzyskiwano olej wykorzystywany do oświetlania. Nasiona świdwy stały się podstawą przemysłu olejarskiego w Szamotułach w XIV wieku. Oprócz nazwy obszaru również ród Nałęczów szamotulskich zaczerpnął swą nazwę od tego krzewu. Osada leżała na terenie, przez który przebiegał stary szlak handlowy prowadzący z Wielenia przez Wronki do Poznania. Wieś w 1352 roku należała do Dzierżykraja (zwanego Świdwą), a następnie do jego wnuka wojewody poznańskiego Sędziwoja Szamotulskiego Świdwy. Prawdopodobnie to za jego sprawą w drugiej połowie XIV wieku wybudowano murowany zamek szamotulski (pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1381 roku, zamek prawdopodobnie powstał w miejscu dawnego drewnianego zamku).
Czwartą istotną osadą była Osówka. Położona w odległości około 1 kilometra na zachód od Szamotuł, przy dzisiejszej drodze do Gałowa.Grodzisko typu stożkowatego powstało w XI wieku. Najstarsze dzieje Szamotuł związane są właśnie tą osadą. Od XII wieku pod Osówką rozbudowywały się dwa podgrodzia, a w XIV wieku grodzisko zostało umocnione dwoma murami obronnymi. W trakcie wojny Nałęczów z Grzymalitami, przebywał wojewoda poznański Sędziwój Świdwa.
Prawa i przywileje miejskie W źródłach nie zachował się przywilej nadania Szamotułom praw miejskich. Być może prawa miejskie zostały nadane przez któregoś z książąt wielkopolski (w latach 1364–1368) lub też za czasów Ludwika Węgierskiego (w latach 1373–1382). Pierwsza wzmianka o mieście Szamotuły pochodzi z 1383 roku, choć nadaniem targów w 1284 roku należy uważać za namiastkę przyznania praw miejskich. W 1420 roku król polski Władysław II Jagiełło ponowił prawa miejskie Szamotuł, a król Kazimierz IV Jagiellończyk potwierdził je w 1450 roku i 1455 roku. Prawdopodobnie wtedy również nastąpiła zmiana herbu Szamotuł. Dotychczasowy herb – głowa św. Jana Chrzciciela w złotej misie na czerwonym tle została zastąpiona głową mężczyzny z brodą, w złotej koronie, pod którą znajdują się dwa klejnoty. Zmieniono również tło herbu na niebieski.
W 1445 Dobrogost Szamotulski w imieniu mieszczan miasta Szamotuły toczy proces z Marcinem wójtem szamotulskim, a sąd po zapoznaniu się z przywilejem wójtowskim orzekł, że wójt ma prawo warzyć piwo i miód pitny oraz sprzedawać wszelkie napoje bez żadnych opłat według prawa magdeburskiego.
W 1450 król polski Kazimierz IV Jagiellończyk na prośby Szamotulskich - Dobrogosta i Piotra Szamotulskiego odnowił spalone przywileje miasta Szamotuły nadając mu prawo magdeburskie. Według nich sądy nad mieszkańcami miał sprawować wójt, który sam odpowiadać miał tylko przed polskim królem. Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu prawo odbywania jarmarków na świętego Stanisława 8 maja oraz na świętego Marcina 11 listopada, którzy byli patronami obu parafii szamotulskich. Targi cotygodniowe odbywały się także w każdą sobotę. Władze miejskie mogły pociągać do odpowiedzialności winowajców z każdego stanu, a miasto mogło przyjmować poddanych innych panów.
W 1521 król polski Zygmunt I Stary zatwierdził przywilej z 1284 wystawiony przez Przemysła II w sprawie zwolnień podatkowych i prawa niemieckiego dla Szamotuł.
Miasto średniowieczne Miasto zostało rozlokowane na suchych kępach otoczonych wodami i moczarami. Wpłynęło to na współczesny – wrzecionowaty – układ centralnej części miasta. W źródłach historycznych brak informacji o murach obronnych w mieście, jednakże prawdopodobnie miasto otoczone było w średniowieczu murami. Dostęp do trzech głównych ulic prowadzących na rynek – to jest Poznańskiej, Wronieckiej i Klasztornej (obecnie Dworcowej) prowadził przez groble. Prawdopodobnie w tych trzech miejscach znajdowały się również bramy wjazdowe. Na rynku znajdował się ratusz, a mieście oprócz kościoła kolegiackiego funkcjonowały jeszcze trzy: św. Ducha (przy dzisiejszej ulicy Poznańskiej), św. Barbary (przy dzisiejszej ulicy Sukienniczej) oraz św. Marcina (przy dzisiejszej ulicy Wronieckiej).
Położenie miasta na ważnej trasie handlowej ze Szczecina do Poznania wpływało na systematyczny rozwój miasta, które stało się istotnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. W mieście istniało wiele warsztatów rzemieślniczych.
W latach 1423–1431 w miejscu dawnego kościoła z 1292 roku pod wezwaniem św. Stanisława wybudowano nową murowaną świątynię w stylu gotyckim (obecnie – Bazylika kolegiacka Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa).
Z 1429 roku pochodzi najstarszy zachowany w Polsce list miłosny nadany w Szamotułach przez Marcina z Międzyrzecza, sekretarz biskupa poznańskiego Stanisława Ciołka. Oryginał listu znajduje się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. List został napisany pismem gotyckim w staropolskim języku.