Feliks Karol Koneczny (ur. 1 listopada 1862 w Krakowie, zm. 10 lutego 1949 tamże) – polski historyk i historiozof, bibliotekarz, krytyk teatralny, publicysta, twórca koncepcji pluralizmu cywilizacyjnego, zgodnie z którą istnieje wiele odrębnych i wzajemnie nieprzekładalnych cywilizacji, z których najwyżej stawiał cywilizację łacińską. Jego teoria, sformułowana w głównym dziele O wielości cywilizacyj (1935), jest przedmiotem kontrowersji: krytycy wskazują na selektywną metodologię, etnocentryzm oraz antysemickie treści w opisie cywilizacji żydowskiej.
Życiorys Pochodzenie, rodzina i życie prywatne Jego rodzina wywodziła się z Moraw, gdzie przodek dotarł z armią Jana III Sobieskiego w 1683. Syn Józefa (przybył jako młodzieniec do Krakowa) i Józefy z domu Brazda. Matka osierociła go jako kilkuletnie dziecko. Jego ojciec studiował, ale za udział w powstaniu krakowskim usunięto go z UJ, przez co podjął pracę na kolei, gdzie od stróża, poprzez magazyniera, został konduktorem. W 1865 powtórnie się ożenił z Heleną Nowakowską, z którą miał syna Józefa.
Koneczny jako student pojął za żonę Marcelę Kerč (z pochodzenia Czeszka, 1859–1935). Mieli córkę Bronisławę (1889–1951) i synów: Czesława (1890–1944, zamordowany przy tłumieniu powstania warszawskiego z żoną Marią) oraz Stanisława (1892–1944, aresztowany za udział w konspiracji w 1943, ścięty toporem).
Wykształcenie Ukończywszy szkołę podstawową, Feliks podjął naukę w gimnazjum św. Anny (1873). Początkowo nauka tam szła mu bardzo dobrze, jednak z czasem noty były coraz gorsze. W efekcie musiał powtórzyć klasę czwartą w Gimnazjum św. Jacka. W tej szkole sytuacja powtórzyła się – zaczął edukację z bardzo dobrymi wynikami, by potem się bardzo opuścić w nauce (do tego doszły m.in. wagary w klasie szóstej). Po licznych perturbacjach egzamin maturalny złożył jako ekstern w 1883.
W latach 1883–1888 studiował historię na Uniwersytecie Jagiellońskim, tytuł doktora uzyskał za pracę napisaną u Maksymiliana Iskrzyckiego: Najdawniejsze stosunki Inflant z Polską do r. 1393. Rozprawa jego spotkała się z dużym uznaniem recenzentów A. Lewickiego i W. Zakrzewskiego, którzy podkreślali „niepospolity talent kombinacyjny” doktoranta, chociaż jednocześnie zarzucali mu zbyt daleko idące wnioski, które jakoby wysuwał na podstawie zbyt „fragmentarycznych wiadomości”. Promocja doktorska Feliksa Konecznego odbyła się 2 lipca 1888 rokuRyszard Polak, Feliks Koneczny. Biografia uczonego, „Człowiek w kulturze”, nr 10 z 1998 r., s. 166..
Praca zawodowa i aktywność naukowa W 1889–1890 prowadził badania w Archiwach Watykańskich. Po powrocie pracował naukowo w Archiwum Akademii Umiejętności. Następnie pracował w bibliotekach Akademii Umiejętności i Uniwersytetu Jagiellońskiego (1897–1919), jednocześnie działał m.in. w Klubie Słowiańskim, Towarzystwie Szkoły Ludowej i Uniwersytecie Ludowym.
W tym czasie publikował liczne artykuły w czasopismach: „Czas”, „Przegląd Polski”, „Głos Narodu” i miesięczniku „Świat Słowiański”, którego był redaktorem (1905–1914).
W czasie I wojny światowej w wyniku zarządzenia ewakuacji Krakowa (w związku z toczonymi na północ od miasta walkami) Koneczny z rodziną znalazł się na Morawach w miejscowości Stare Hamry. W tym okresie napisał m.in. następujące książki: Tadeusz Kościuszko (1917), Dzieje Rosji (1917) i jako redaktor Polska w kulturze powszechnej (1918).
Od 1919 r. pracował na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie jako zastępca profesora, gdzie habilitował się w 1920 r. pracą Dzieje Rosji do r. 1449. W 1922 r. uzyskał tytuł profesora. W latach 1922–1929 kierował katedrą historii Europy Wschodniej. W tym okresie współpracował z takimi czasopismami jak Kwartalnik Historyczny, Przegląd Powszechny, Ateneum Wileńskie, Ateneum Kapłańskie, Muzeum, Tęcza. Podczas pobytu w Wilnie kierował grupą uniwersytecką Obozu Wielkiej Polski.
Po osiągnięciu wieku emerytalnego Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dwukrotnie przychyliło się pozytywnie wobec prośby Rady Wydziału Humanistycznego, by Koneczny mógł wykładać. W 1929 takiej zgody nie udzielono i profesor przeszedł na emeryturę. Filister honoris causa korporacji akademickiej Conradia (Web Archive)..
W 1929 powrócił do Krakowa. W latach 30. odszedł w swej aktywności naukowej od problematyki historycznej i publikował przede wszystkim na tematy związane z historiozofią, etyką i religią. Wyrazem tego były następujące opracowania: O wielości cywilizacyj (1935), Święci w dziejach narodu polskiego (1937), Rozwój moralności (1938), Protestantyzm w życiu zbiorowym (1938), Kościół jako polityczny wychowawca narodów (1938). Publikował też w prasie katolickiej.
W czasie II wojny światowej w górnej części domu na Salwatorze, który był własnością Konecznego, dokwaterowano rodziny niemieckie. Po wkroczeniu Armii Czerwonej zamieszkała tam Helena Blum. Po wojnie zarejestrowany na Uniwersytecie Jagiellońskim, lecz bez prawa prowadzenia działalności dydaktycznej, w latach 1946–1948 publikował liczne artykuły poświęcone głównie kwestiom samorządu i historii gospodarczej w „Niedzieli” i „Tygodniku Warszawskim”
Zmarł 10 lutego 1949 roku w Krakowie, pochowany w dwa dni później w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Salwatorskim (sektor SC7, rząd 10, nr grobu 1).
23 września 2023 r. staraniem krakowskiego oddziału IPN odsłonięto nowy nagrobek na grobie Feliksa Konecznego i jego rodziny. mały|Grób prof. Feliksa Konecznego na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie
Twórczość Krytyka teatralna Na przełomie XIX i XX w. Koneczny przez 9 lat (1896–1905) publikował sprawozdania teatralne w krakowskim miesięczniku „Przegląd Polski”. Według Bilińskiego wyróżniał się na tle ówczesnych krytyków rzetelnym przygotowaniem do oglądanych spektakli i dążeniem do naukowej oceny przedstawień. Koneczny opublikował 75 (jak je nazywał) krytyk, bez tytułów, w rubryce: Teatr krakowskiK. Gajda, Feliks Karol Koneczny, [w:] Słownik polskich krytyków teatralnych, t. I, red. E. Udalska, Warszawa 1994, s. 69..
Historia W pracach historycznych Koneczny zajmował się historią Europy Środkowej i Wschodniej głównie w okresie średniowiecza i wczesnej nowożytności. Interesowały go zwłaszcza kwestie związane z zakonem krzyżackim oraz stosunki Polski i Litwy ze wschodnimi sąsiadami. Niektóre z jego prac syntetycznych miały charakter pionierski (Dzieje Ślązka). Obok prac naukowych publikował także dzieła popularyzatorskie i podręcznikowe, jak Dzieje narodu polskiego dla młodzieży (1889), Dzieje Śląska (1897) czy Dzieje Polski za Piastów (1902) i Dzieje Polski za Jagiellonów (1903).
Pod względem metodologicznym uważał, że fakty historyczne należy wyjaśniać w kontekście jego cywilizacyjnego podłoża. Łączył więc historiografię ze swoją teorią cywilizacji. Opisując historię Polski, wskazywał, że jej konflikty z krajami sąsiednimi miały charakter cywilizacyjny: Polska opiera się na cywilizacji łacińskiej, Rosja na cywilizacji turańskiej (pochodzenia mongolskiego), a Niemcy na cywilizacji bizantyńskiej. Koneczny podkreślał pozytywny wpływ Kościoła katolickiego na rozwój społeczeństwa oraz dominującą rolę idei i instytucji w historii.
Historiozofia Częścią dorobku Konecznego, która budziła najżywsze zainteresowanie, jest jego filozofia historii. W swoich licznych pracach rozwijał oryginalną teorię cywilizacji, której zadaniem było określenie praw rządzacych dziejami ludzkości.
Rozważania cywilizacyjne Konecznego wyrosły z refleksji nad stosunkiem Polski do Europy, podjętej w artykule Polska w kulturze powszechnej (1917/1918), który zapoczątkował prace nad O wielości cywilizacyj. Pierwszą obszerniejszą pracą historiozoficzną było Polskie Logos a Ethos (1921), w którym Koneczny rozwijał tezę, że naród posiada wybraną w sposób wolny ideę przewodnią, a celem Polski jest głoszenie nadrzędności prawa moralnego nad skutecznością polityczną oraz rozpowszechnianie idei dobrowolnej unii, której wzorem miały być unie polsko-litewskie. W roku akademickim 1926/27 Koneczny prowadził na Uniwersytecie Stefana Batorego wykłady ze Wstępu do nauki o cywilizacji. W tym okresie publikował artykuły i broszury, w których kształtował pojęcia takie jak cywilizacja, trójprawo, quincunx, personalizm i gromadność.
Historiozofia Konecznego uzyskała swój dojrzały kształt w książce O wielości cywilizacyj (1935) – na Zachodzie wydanej w 1962 w języku angielskim pod tytułem On the Plurality of CivilisationsLondyn, 1962., do której przedmowę napisał Arnold Joseph ToynbeePiotr Skudzrzyk, Losy cywilizacji według Arnolda J.Toynebee’ego, Katowice 1992, s. 13., . oraz traktowanej jako jej uzupełnienie książce Rozwój moralności (1938), a także w będących jej rozwinięciem niewydanych za jego życia książkach: Cywilizacja bizantyńska, Cywilizacja żydowska, Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej. Historiozofia była w jego ujęciu badaniem praw dziejowychPor. Koneczny F., „Prawa dziejowe”, Londyn 1982, lub nowsze wydania, np. Koneczny F., „Prawa dziejowe”, Wyd. Antyk Marcin Dybowski, Komarów 2001. .. Prawa te rozumiał on jednak nie jako determinizm, ale jako stałe (wielokrotnie powtarzające się w dziejach) zależności między ideami, systemami społecznymi, politycznymi czy religijnymi. Krytykował historiozofie deterministyczne jak: marksizm, heglizm, teorie Towiańskiego, Hoene-Wrońskiego i Vico, a także rasizm i darwinizm społeczny. Uważał też, że nie można przy pomocy historiozofii przewidzieć przyszłego rozwoju ludzkości.
Teoria cywilizacji Cywilizacje Cywilizacja jest według Konecznego „metodą życia zbiorowego”. Koneczny w przeciwieństwie do znanej koncepcji Oswalda Spenglera nie uznawał cywilizacji za organizm, który rozwija się według zaplanowanego cyklu. Cywilizacje nie mają wpisanego okresu obumierania i śmierci, a ich trwanie zależy wyłącznie od trwania woli w społeczeństwie.
Koneczny wyróżniał wiele cywilizacji (pluralizm) i zaprzeczał możliwości istnienia cywilizacji ogólnoludzkiej. Cywilizacjami rządzą prawa cywilizacyjne. Koneczny wyróżnił kilkadziesiąt cywilizacji historycznych, z których siedem istnieje współcześnieR. Polak, Koneczny Feliks Karol, [w:] Encyklopedia Białych Plam, t. 9, Radom 2002, s. 299.: arabska bizantyńska bramińska chińska łacińska turańska żydowska
Poddziałami i odmianami cywilizacji są kultury. Odróżniał się tym od tradycji niemieckiej, przeciwstawiającej sobie kulturę i cywilizację lub (jak Spengler) opisującej cywilizację jako schyłkowy i skostniały etap rozwoju kultury. Koneczny nie wykluczał, że istnieje więcej cywilizacji, jednak tylko te siedem obejmuje wielkie społeczności.
Cywilizacje różnią się między sobą ustrojem życia społecznego. Krytykował tym samym wyróżnianie ich ze względów na rasy, języki czy religie. Opisując różnice ustrojowe cywilizacji, Koneczny wskazywał na trójprawo (instytucje prawa majątkowego, rodzinnego i spadkowego) oraz na pojmowanie kategorii quincunxu (zob. niżej). Najwięcej różnic dostrzegał w sferze etyki; wyróżnił siedem generaliów (obowiązek, bezinteresowność, odpowiedzialność, sprawiedliwość, sumienie, stosunek do czasu i pracy), twierdząc, że każda cywilizacja wypełnia te pojęcia odmienną treścią.
Koneczny twierdził, że między cywilizacjami nie mogą zachodzić syntezy, ponieważ sprzeczności między różnymi etykami są nie do pogodzenia. Próby mieszania cywilizacji kończą się, według niego, zdominowaniem jednej przez drugą (dominuje ta, która nakłada mniejsze obowiązki moralne) lub powstaniem niezdolnej do rozwoju mieszanki acywilizacyjnej. Przykładowo w Polsce według Konecznego oprócz dominującej cywilizacji łacińskiej występują wpływy cywilizacji żydowskiej, a także w małym stopniu bizantyjskiej i turańskiejFeliks Koneczny, Polska między Wschodem a Zachodem, Dom Wydawniczy „Ostoja”, Krzeszowice 2006.. W poszczególnych cywilizacjach różny jest stosunek jednostki do społeczeństwa, władzy, czy wreszcie Boga. Pod tym kątem Koneczny wyróżnił dwa szeregi pojęć: gromadnościowy i personalistyczny.
Quincunx