Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim – został założony w 1831 roku i zajmuje powierzchnię prawie 3 haBurchard podaje powierzchnię 2,9 ha, na której zachowało się około dwóch tysięcy nagrobków, głównie w postaci macew, ale też tumby i złamanego drzewa – symbolu przerwanego życia. Brakuje natomiast okazałych grobowców. Większość pomników ma inskrypcje w języku hebrajskim, część jest polskojęzyczna. Cmentarz został założony na gruncie podarowanym miejscowym Żydom przez Antoniego Jana Ostrowskiego. Na cmentarzu znajdują się też ruiny ohelu kryjącego szczątki rabina i cadyka tomaszowskiego Jakuba Eliasza Wieliczkiera (1809–1888), syna Abrahama, oraz symboliczna mogiła ofiar Holocaustu. Podczas II wojny światowej cmentarz służył jako miejsce pochówku ofiar tomaszowskiego getta.
Porządkowanie i ewidencjonowanie cmentarza W 1994 Beniamin Yaari-Wald, ówczesny prezes Związku Żydów Tomaszowskich w Izraelu, postanowił przeprowadzić prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Tomaszowie Mazowieckim. Chodziło o oczyszczenie cmentarza z dziko rosnącej roślinności, ustawienie przewróconych nagrobków (macew), ich umycie i oczyszczenie, skatalogowanie (i sfotografowanie) nagrobków, odczytanie napisów i przeprowadzenie ewidencji osób pochowanych, których nagrobki zostały zachowane.
Prace porządkowe rozpoczęły się 16 sierpnia 1995 i zostały zakończone 8 września 1995 roku. W pracach tych udział wzięło siedmiu ochotników: Beniamin Yaari-Wald i Szlama Birensztok (obaj z miejscowości Holon, Izrael), członkowie Związku Żydów Tomaszowskich w Izraelu; Beate Kosmala (Niemka z Berlina), badaczka relacji polsko-niemiecko-żydowskich, autorka książki Juden und Deutsche im polnischen Haus. Tomaszów Mazowiecki 1914-1939 (Berlin 2001); Piotr Rybak, Michał Rzeźnik (podówczas student hebraistyki), Jerzy Wojniłowicz, Tadeusz Zarębski, mieszkańcy Tomaszowa Mazowieckiego.
12 września 1995 w Hotelu „Mazowiecki” podsumowano dokonania osiągnięte podczas prac porządkowych. Materiały o wartości historycznej (zawierające m.in. dzieje cmentarza, plan cmentarza, motywy i symbole nagrobkowe, wybrane epitafia, fotografie ciekawszych macew, listę osób pochowanych) wydał w następnym roku Beniamin Yaari-Wald (The Jewish Cemetery – Tomaszow-Mazowiecki / Żydowski cmentarz – Tomaszów Mazowiecki, Tel-Aviv 1996).
Pomniki upamiętniające martyrologię narodu żydowskiego Pomnik upamiętniający śmierć 15 tysięcy Żydów tomaszowskich zamordowanych przez nazistów w Treblince w listopadzie 1942 roku, wystawiony w roku 1947 w piątą rocznicę likwidacji getta tomaszowskiego; pomnik ku czci 21 Żydów zamordowanych przez oprawców hitlerowskich w tzw. akcji purimowej w dniu 21 marca 1943 roku; pomnik i grób 13 osób pochodzenia żydowskiego zamordowanych w lesie Czółno koło Lubochni w styczniu 1943 roku.
Sławni tomaszowianie pochowani na cmentarzu żydowskim Altszuler, siostry, uczestniczki powstania styczniowego; Szlama Załmen Blanket (1844–1924), powstaniec styczniowy; Bernard Bierzyński (1891–1942), handlowiec, działacz społeczny, właściciel sklepu galanteryjnego; Dawid Bornsztajn (1860–1933), fabrykant tomaszowski; Abram Jakubowicz (1883–1933), działacz Bundu, radny miasta Tomaszowa; Chaim Kantorowicz (1897–1971), działacz związkowy i polityczny, członek KPP, PPR i PZPR, żołnierz Wojska Polskiego, twórca spółdzielni stolarskiej w Tomaszowie Mazowieckim; Aleksander Landsberg (1859–1928), przemysłowiec, działacz społeczny; Judel vel Julian Sołowiejczyk (1858–1915), lekarz tomaszowski; Henryk Steinman-Kamiński (1900–1924), poeta tomaszowski, dziennikarz; Samuel Steinman (1869–1933), fabrykant sukna; Bolesław Szeps (1883–1940), fabrykant, działacz społeczny, pierwszy prezes Judenratu; Pinkus Sznycer (1841–?), dr medycyny, powstaniec styczniowy; Stanisław Talman (1912–1983), więzień obozów koncentracyjnych; Fabian Warszawski (1887–1963), lekarz tomaszowski; Dawid Warzager (1838–1925), powstaniec styczniowy, malarz, twórca wystroju wielkiej synagogi w Tomaszowie Mazowieckim; Lejbuś Warzager (1881–1942), drugi prezes tomaszowskiego Judenratu (1940-1942); Salomon Wasserman (1876–1928), finansista, założyciel i dyrektor Banku Ludowego w Tomaszowie Mazowieckim, działacz syjonistyczny; Eliasz Jakub Wieliczkier (1809–1888), rabin tomaszowski w latach 1857–1888; Chaim Zachariasz (1895–1939), działacz robotniczy i polityczny, aktywista Bundu.
Zobacz też Synagoga w Tomaszowie Mazowieckim
Przypisy
Bibliografia Beniamin Yaari-Wald, The Jewish Cemetery – Tomaszow-Mazowiecki / Żydowski cmentarz – Tomaszów Mazowiecki, Tel-Aviv 1996, s. XLIX+127 (edycja trójjęzyczna polsko-angielsko-hebrajska).
Mapa WIG Tomaszów Mazowiecki Pas 42 Słup 30 Warszawa 1937
Linki zewnętrzne Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim na portalu Wirtualny Sztetl Opis wraz z ilustracjami lista nagrobków z odczytanymi nazwiskami
tomaszów Mazowiecki Kategoria:Architektura judaizmu w Tomaszowie Mazowieckim Kategoria:Zabytki nieruchome w Tomaszowie Mazowieckim Kategoria:Obiekty sakralne w Tomaszowie Mazowieckim Tomaszów Mazowiecki