thumb|Panoramiczny widok z Trok Zamek w Trokach – zamek położony na jeziorze Galwe na Litwie w miejscowości Troki. Obiekt jest w znacznym stopniu rekonstrukcją z 2 poł. XX wieku.
Zamek został wzniesiony w XIV–XV w. przez wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta i jego syna Witolda, który w 1430 zmarł na zamku. Troki były w tym okresie ważnym ośrodkiem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Począwszy od XVII w. zamek popadał w ruinę. Przed II wojną światową polscy historycy sztuki rozpoczęli zabezpieczanie obiektu, a w latach 1951–1961 zostały w nim podjęte prace rekonstrukcyjne, które nadały mu obecny kształt. Zamek jest dziś ważną atrakcją turystyczną Litwy.
Charakterystyczny układ symetrycznego zespołu dwóch połączonych naprzeciwległych budynków i wieży wjazdowej na osi dziedzińca zdradza inspirowanie się projektanta Zamku Górnego w Trokach gotyckimi zamkami z terenu Mazowsza, takimi jak: Borysławice, Liw, ŁowiczRobert M. Kunkel, Architektura gotycka na Mazowszu, DiG, Warszawa 2006, s. 125–127..
Historia Budowa zamku Zamek na półwyspie thumb|Zamek Książęcy thumb|upright|Dziedziniec wewnętrzny Po 1375 roku Kiejstut Giedyminowicz, przeniósł do Nowych Trok stolicę swojego księstwa, budując w nich murowany zamek na półwyspieZ. Ivinskis, Traku Galves e żero salos pilis, „Vytauto Did źiojo kulturos muziejaus metra śtis „,t. I, Kaunas 1941, s. 140.. Następnie zamieszkał w nim i przeniósł do niego swój skarb książęcy. W 1377 zamek poniósł poważne straty po ataku krzyżackim. Po zamordowaniu Kiejstuta zamek był areną walki o władzę między Jagiełłą i Witoldem, był oblegany przez zwolenników każdej ze stron. Dopiero zgoda między braćmi stryjecznymi pozwoliła na kontynuowanie na nim prac budowlanychStephen Turnbull, Crusader Castles Of The Teutonic Knights, Vol. 1, Osprey Publishing Ltd, 2003. p. 39. .. Zamek był w tym czasie wiele razy atakowany przez KrzyżakówOpis i zdjęcia zamku.. W 1383 roku był oblegany przez Witolda i Krzyżaków, co doprowadziło w wyniku ostrzału do zawalenia się części murów. Wkrótce zamek odzyskał Jagiełło.
Zamek na wyspie Zamek na największej z trzech wysp jeziora Galwe polecił wybudować wielki książę Witold w latach 1404–1408Z. Ivinskis, Traku Galves e żero salos pilis, s. 154–171.. Warownia miała stanowić wsparcie dla wcześniejszego trockiego zamku położonego na półwyspie. Zbudowano dwa skrzydła i 35-metrowy donżon. Donżon, oprócz standardowych funkcji obronnych, mieścił również kaplicę i część pomieszczeń mieszkalnych. Najważniejszym elementem struktury zamkowej został czworoboczny pałac książęcy z wewnętrznym dziedzińcem otoczonym drewnianymi galeriami. Całe skrzydło południowe zamku zostało zaadaptowane na monumentalną salę książęcą (10 na 21 metrów), drugą co do wielkości średniowieczną salę na Litwie.
W drugiej fazie rozbudowy, w odróżnieniu od pierwszej fazy budowy, w której przeważającym materiałem był kamień, zamek był budowany głównie z czerwonej cegły. Jego dekoracja była skromna – ograniczała się go glazurowanych cegieł i witraży w oknach. Obiekt był utrzymany w stylu gotyckim. thumb|left|Most zamkowy thumb|left|Mury zamkowe W trzeciej fazie rozbudowy zamku kontynuowane były prace nad modernizacją i wzmacnianiem zamku. Mury otaczające obiekt zostały wzmocnione do grubości 2,5 metra, dobudowano galerie, z których można było w razie ataku prowadzić ogień. W rogach zamku wzniesiono trzy wieże, z których jedna została zaadaptowana na więzienie. Najwyższe piętra wszystkich wież służyły za składy amunicji i pomieszczenia dla obsługi dział zamkowych. Na terenie zamku wzniesiono szereg wolnostojących budynków gospodarczych (stajnie, kuchnie).
Upadek zamku thumb|left|Zrujnowany zamek trocki, stan z 1877, rysunek Napoleona Ordy thumb|Jedna z baszt zamku na fotografii z lat 30. XX wieku Wkrótce po bitwie pod Grunwaldem zamek zaczął tracić swoje znaczenie wojskowe. Dawna twierdza została przekształcona w rezydencję książęcą i bogato udekorowana wewnątrz. Do Trok przyjeżdżali zagraniczni posłowie, w 1414 zamek opisał flamandzki podróżnik Guillebert de Lannoy. W zamku kilkakrotnie gościł Władysław Jagiełło, zaś Witold zmarł na terenie zamku w 1430. Dziesięć lat później w twierdzy został zamordowany jego brat Zygmunt. Pod rządami Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta obiekt został przebudowany w stylu renesansowym i przeszedł kolejne prace adaptacyjne w celu przekształcenia w letnią rezydencję. Czasowo pełnił również funkcję więzieniaTroki – perełka w koronie Litwy.. W czasie wojen z Moskwą został zrujnowany, a z odbudowy zrezygnowano.
Odbudowa W XIX w. powstały pierwsze plany rekonstrukcji zamku. W 1822 r. Wincenty Smokowski w jednej z sal pierwszego piętra znalazł i przerysował trzynaście fragmentów malowideł, których opis opublikował w „Athenaeum” z 1841, t. V, s. 157-181. W 1888 Imperialna Komisja Archeologiczna dokonała dokumentacji pozostałości zamku, a w 1905 władze carskie zdecydowały się na konserwację ruin i częściowe odrestaurowanie zamku.
Po I wojnie światowej Troki znalazły się na terytorium II Rzeczypospolitej. Prace konserwatorskie rozpoczął polski konserwator zabytków Stanisław Lorentz, po wizytacji zamku w maju 1929 roku z Juliuszem Kłosem i Janem Borowskim, w czasie której podjęto decyzję o natychmiastowej potrzebie podjęcia działań w celu zachowania istniejących pozostałości zamku. Na pozyskanie środków do konserwacji Stanisław Lorentz zaciągnął prywatną pożyczkę, na wielką ówcześnie sumę 10 000 złotych w Banku Gospodarstwa KrajowegoRobert Jarocki, Rozmowy z Lorentzem, PIW, Warszawa 1981, s. 79–81.. Zakres prac na zamku Lorentz określił w „Wiadomościach Konserwatorskich” i miały one mieć początkowo jedynie charakter konserwatorski i nie przewidywały odbudowy z uwagi na brak ikonografii umożliwiającej rekonstrukcję obiektu. Pierwsze prace wykonano w latach 1929–1930. Istotny udział w tych pracach miała rodzina Girdwoyniów, do której należała przed II wojną światową posesja z zamkiem. Wynika to z korespondencji Stanisława Lorentza z Zofią Girdwoyń i z jego artykułu o konserwacji ruin zamku („Wiadomości Konserwatorskie”, 1929)Stanisław Lorentz: Konserwacja ruin zamku w Trokach, „Wiadomości Konserwatorskie”, 1929, nr 18, 19, 20..
thumb|Pismo Stanisława Lorentza z 19 kwietnia 1934 do Zofii Girdwoyń, przedstawicielki rodziny, do której należała posesja z ruinami zamku thumb|Artykuł Stanisława Lorentza o konserwacji ruin zamku w Trokach w „Wiadomościach Konserwatorskich”, 1929 thumb|Troki, zamek lądowy – plan sytuacyjny opracowany przez Witolda Girdwoynia, 1928
Po ustąpieniu Lorentza ze stanowiska konserwatora, jego następcy: Ksawery Piwocki w latach 1936–1938, i Witold Kieszkowski w latach 1938–1939 zmienili zakres prac i rozpoczęli prace rekonstrukcyjne, w czasie których dokonano odbudowy wieży południowo-wschodniej, przesklepienia piwnic i sali na pierwszym piętrze oraz konserwacji pozostałości pałacu książęcego. Plan odbudowy przygotował i prace nadzorował architekt Jan Borowski, przy współpracy prof. Juliusza Kłosa. Po II wojnie światowej prace były kontynuowane etapami przez Litwinów – w roku 1946, do 1956 nadbudowano mury zamku górnego, a do 1961 roku odbudowano wieżę główną, kończąc odbudowę tej części zamku do 1965 r. Dolny zamek odbudowywano po 1971 roku, około 1980 roku zadaszono dwie baszty, w 1984 zadaszono wieżę bramną prowadzącą na zamek dolny. Zamek po odbudowie reprezentuje styl gotycki (według domniemanego stanu z XV wieku).
Część zamku zajmuje obecnie muzeum. Na zamku odbywają się również rekonstrukcje historyczne poświęcone średniowieczuInternetowy przewodnik po Litwie..
Przypisy
Bibliografia Robert M. Kunkel, Architektura gotycka na Mazowszu, DiG, Warszawa 2006. Z. Ivinskis, Traku Galves e żero salos pilis, „Vytauto Did źiojo kulturos muziejaus metra śtis”, t. I, Kaunas 1941 Stephen Turnbull, Crusader Castles Of The Teutonic Knights, Vol. 1, Osprey Publishing Ltd, 2003. p. 39. . Robert Jarocki, Rozmowy z Lorentzem, PIW, Warszawa 1981, s. 79–81. Stanisław Lorentz, Konserwacja ruin zamku w Trokach, „Wiadomości Konserwatorskie”, 1929, nr 18, 19, 20
Linki zewnętrzne Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona
Troki Kategoria:Troki Troki Kategoria:Architektura gotyku na Litwie