Teoremat (wł. Teorema) – włoski dramat filmowy z 1968 roku w reżyserii Piera Paola Pasoliniego.

Określany jako enigmatyczny i symboliczny, przez wielu uznawany jest za najlepszy, obok Medei (1969), obraz tego reżysera, będący najpełniejszym wyrazem jego poglądów na politykę i społeczeństwoKarolina Chymkowska Pier Paolo Pasolini 1922-1975, Klub Miłośników Filmu, dostęp 2008-08-28.

Tytuł W tytule filmu Pasolini umieścił termin z zakresu logiki: teoremat. Oznacza on twierdzenie (tezę) udowodnione w pewnym obszarze pojęć. Grecki rzeczownik theoréma znaczy: przedmiot oglądu, intuicyjny widokTeoremat. Hasło w: Powszechna encyklopedia filozofii. Red.: Mieczysaw Krąpiec i in. Tom IX. Lublin, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2008. To zatem obraz ilustrujący i udowadniający pewne twierdzenie.

Film ma postać paraboli czy powiastki filozoficznej (jak Na los szczęścia, Baltazarze Roberta Bressona z 1966).

Fabuła sugeruje, że tezy reżysera byłyby, od strony teoriopoznawczej, dwie: socjologiczna oraz... mistyczna. Pierwsza dotyczy diagnozy – konkretnej historycznie: na koniec lat 60. XX wieku – schyłku duchowego burżuazji włoskiej. Druga teza dotyczy ponadczasowego zagadnienia ocalającej (lub niszczącej) więzi człowieka i Boga.

Fabuła i środki wyrazu Film rozpoczyna się przedakcją (ekspozycją diegetyczną) jeszcze, zanim pojawią się napisy czołówki (jak później w Zwierciadle Andrieja Tarkowskiego): są to obrazy pustej fabryki, a potem wypowiedzi przechodniów o pomyśle właściciela, by oddać ją robotnikom. Dopiero wówczas następują napisy. Współczesne Włochy, zamożna willa w ogrodzie i mieszczańska rodzina mediolańskiego przemysłowca. Przy śniadaniu otrzymują dziwny, niepodpisany telegram: „Przyjeżdżam jutro”. I rzeczywiście – nazajutrz zjawia się w ich domu młody mężczyzna. Jest bardzo piękny, kamera stylizuje go po trosze na Chrystusa. Zamieszkuje w willi z przemysłowcem i jego rodziną, by wkrótce stać się po kolei hetero- oraz homoseksualnym kochankiem każdego z domowników, co zmienia cały ich dotychczasowy świat. Nie wiadomo tylko czy to demon, czy anioł...

Postacie są bezimienne, w filmie nie ma prawie dialogów, poszczególne ujęcia akcentuje muzyka. Kadry skomponowane są malarsko i poetycko, co nadaje dziwnej fabule sens symboliczny i przemawia bardziej do wyobraźni widzów, niż do ich intelektuHanna Książek-Konicka 100 filmów włoskich, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1978.

Zwraca uwagę wysmakowany styl Teorematu. Reżyser swobodnie łączy sekwencje czarno-białe i barwne, wiele scen rozgrywa jak film niemy. Wszystko to nadaje dziełu odrealniony i wizyjny charakter.

Film interpretowano na sposób skrajny, uznając go – równolegle – za mistyczny (ukazujący krzepiącą więź Boga i człowieka, czyli chrystotypicznego Gościa i kolejnych domowników, oddaną metaforycznie poprzez obrazy kopulacji), lub też bluźnierczy i „wywrotowy” (przez samo skojarzenie tak ujętej postaci Gościa z erotyzmem). Sam Pasolini w autointerpretacji sugerował, że „osoba, z którą pięciu członków rodziny popełnia kazirodztwo, to po prostu Bóg”Cyt. za: Jerzy Kossak: Kino Pasoliniego. Warszawa, WAiF, 1976, s. 29-30.

Obsada W filmie wziął udział w głównej roli brytyjski aktor Terence Stamp. W epizodzie filmu znalazła się również matka reżysera. Terence Stamp jako Gość Pino Colizzi jako Gość (głos) Silvana Mangano jako Lucia, matkaObsada podana za serwisem IMDb.com, dostęp 2008-08-28 Massimo Girotti jako Paolo, ojciec Anne Wiazemsky jako Odetta, córka Andrés José Cruz Soublette jako Pietro, syn Rodolfo Traversa jako Pietro, syn (głos) Laura Betti jako Emilia, służąca Ninetto Davoli jako Angelino, posłaniec Carlo De Mejo jako chłopiec Adele Cambria jako Emilia, druga służąca Luigi Barbini jako chłopiec na stacji Giovanni Ivan Scratuglia jako drugi chłopiec Alfonso Gatto jako lekarz Cesare Garboli jako rozmówca (niewymieniony w napisach) Susanna Pasolini – matka reżysera – jako stara wieśniaczka (niewymieniona w napisach)

Produkcja Zdjęcia kręcono w regionie Lombardia (Mediolan; San Donato Milanese i San Giuliano Milanese w prowincji Mediolan; Sant'Angelo Lodigiano i Castiraga Vidardo w prowincji Lodi; Copiano i Cura Carpignano w prowincji Pawia) oraz w Rzymie.

Reakcje na film i nagrody Teoremat jest kolejnym przypadkiem skrajnego przyjęcia filmu Pasoliniego. Jak kilka wcześniejszych jego obrazów, wywołał liczne dyskusje na temat dopuszczalnej swobody wypowiedzi artysty. Krytycy ocenili go entuzjastycznie, nawet ci zrzeszeni w Międzynarodowym Katolickim Biurze Filmowym. Organizacja ta przyznała obrazowi nagrodę, doceniając jego szczególne wartości moralne i religijne.

W 1968 za Teoremat reżyser był nominowany do Złotego Lwa na 29. MFF w Wenecji, a Laura Betti otrzymała za rolę w filmie Puchar Volpiego dla najlepszej aktorki, dostęp 2008-08-28.

Oficjalny organ Watykanu „L’Osservatore Romano” najpierw opublikował przychylną recenzję, po czym nagle zmienił zdanie: Film wywiera wpływ negatywny i niebezpieczny, autor zdradza w nim przebłyski świadomości freudowskiej i marksistowskiej, tajemniczy przybysz postępuje jak demon, który bierze w posiadanie swe ofiary i znikając jak mara pozostawia je zbulwersowane i wyalienowane. – Teoremat został wkrótce oskarżony przed prokuratorem republiki i zasekwestrowany. W listopadzie 1969 roku wrócił na ekrany, a oskarżenie zostało oddalone.

W Polsce film nigdy nie był wyświetlany w kinach, , dopiero po 1989 pokazywano go w ramach przeglądów twórczości reżysera.

Opinie krytyków Niezależnie od problemów sądowych, krytycy mieli zajęcie z rozszyfrowaniem autorskiego posłania. Według Pasoliniego erotyka jest faktem kulturowym, może więc spełniać rolę języka i stać się zamiast słów sposobem komunikacji. W „Teoremacie” seks jest zarazem formą wyzwolenia, tym co obdarza samoświadomością, a przecież obowiązek odnalezienia siebie i bycia sobą, nawet – jak u bohaterów filmu – za cenę autodestrukcji i szaleństwa, jest najważniejszym z obowiązków, jakie człowiek ma względem siebie samego. Przez niektórych krytyków film odbierany jest jednoznacznie, jako wyraz marksistowskich poglądów reżyseraFilmweb.pl za www.lecinema.pl, dostęp 2008-08-28.

.

Odbiór filmu przez współczesnych krytyków uważany jest za pozytywny. Agregujący recenzje filmowe serwis Rotten Tomatoes, w oparciu o dziewiętnaście omówień, okazał obrazowi 89-procentowe wsparcie"TEOREMA (THEOREM) (1968)". rottentomatoes.com. [dostęp 2018-02-12]..

Nawiązania 1 lutego 2009 w Teatrze Rozmaitości w Warszawie odbyła się premiera spektaklu T.E.O.R.E.M.A.T. w reżyserii Grzegorza Jarzyny. Scenariusz spektaklu oparty jest na twórczości Pasoliniego – filmie Teoremat, wierszach oraz wywiadach z reżyseremFetowanie Pasoliniego, Dział Promocji TR Warszawa, tekst opublikowany w czasopismach „Rzeczpospolita” 2009-01-30 i „Dziennik” 2009-01-31.

Przypisy

Bibliografia Grażyna Stachówna: „Teoremat” – nieoczekiwane skutki pewnej wizyty. W zbiorze: Pasolini: tak pięknie jest śnić. Red. Andrzej Pitrus. Kraków, Wyd. Rabid, 2002 Sylwia Kołos: Sens śmierci według Pasoliniego. „Kino” 2004, nr 5 Jerzy Kossak: Kino Pasoliniego. Warszawa, WAiF, 1976 Ewa Modrzejewska: Chrystus Pasoliniego: rewolucjonista, psychoanalityk i..?. „Iluzjon” 1986, nr 4

Linki zewnętrzne

Kategoria:Włoskie dramaty filmowe Kategoria:Włoskie filmy o tematyce LGBT Kategoria:Włoskie filmy z 1968 roku Kategoria:Dramaty filmowe o tematyce LGBT Kategoria:Filmy kręcone w Mediolanie Kategoria:Filmy kręcone w prowincji Lodi Kategoria:Filmy kręcone w prowincji Pawia Kategoria:Filmy kręcone w Rzymie Kategoria:Filmy w reżyserii Piera Paola Pasoliniego