Olkusko-Siewierska – dawna zbiorowa gmina wiejska, istniejąca od początku XIX wieku do końca 1949 roku (zniesiona przejściowo w trakcie I i II wojny światowej i tuż po niej) w woj. kieleckim i woj. śląskim.

Siedzibą gminy był początkowo GołonógSkorowidz Królestwa Polskiego czyli Spis alfabetyczny miast, wsi, folwarków, kolonii i wszystkich nomenklatur w guberniach Królestwa Polskiego, następnie Strzemieszyce.

Jednostka obejmowała miejscowości leżące obecnie na terenie miast Dąbrowa Górnicza (Gołonóg, Strzemieszyce, Ząbkowice) i Sosnowiec (Zagórze, Kazimierz Górniczy, Porąbka, Maczki, Niwka). Na uwagę zasługuje fakt, że – wbrew nazwie – ani Olkusz ani Siewierz nie wchodziły w skład gminy, a określenie w nazwie odnosi się do położenia jednostki między tymi miastami.

Zabór rosyjski Przed reformą gminną (1809–1866) Początki istnienia gminy przypadają na okres istnienia Księstwa Warszawskiego. Dekret z 23 lutego 1809 roku dopuszczał istnienie gminy zbiorowej, złożonej z kilku przyległych gmin lub gromad. Na zasięg terytorialny gminy wpływ miała tradycja administracyjna (w jej skład weszła większość miejscowości należących niegdyś do Księstwa siewierskiego) oraz czynnik gospodarczy, jakim był rozwój przemysłu na przełomie XVIII i XIX wieku. Zgodnie z ukazem z 30 maja 1818 roku w każdej gminie działał wójt, jako ostatnie ogniwo administracji krajowej, który wykonywał rozkazy rządowe. W gminie zbiorowej w każdej wsi był sołtys. Zgodnie z ukazem z 3 marca 1859 r. ich wyboru wójta i sołtysa dokonywali mieszkańcy wsi spośród siebie, a zatwierdzali naczelnicy powiatowi. Wójt był organem samorządu gminnego i organem wykonawczym administracji rządowej.

Gmina objęła swym zasięgiem prawie całe Zagłębie Dąbrowskie z wyjątkiem części południowej (Będzina, Grodźca, Czeladzi, Sosnowca, Zagórza i Niwki). Siedzibą wójta była od chwili powstania gminy aż do 1864 roku wieś (Stara) Dąbrowa. W okresie Księstwa Warszawskiego gmina leżała w powiecie siewierskim, departamencie krakowskim, następnie weszła w skład Królestwa Polskiego.

W 1816 r. województwo krakowskie podzielono na cztery obwody: kielecki, stopnicki, miechowski i olkuski z komisarzami obwodowymi na czele. Gmina olkusko-siewierska znalazła się w obwodzie olkuskim. W 1842 r. w miejsce zniesionego województwa krakowskiego powstała gubernia kielecka, a obwód olkuski przemianowano na powiat. W latach 1845–1867 gmina olkusko-siewierska znajdowała się w guberni radomskiej i podlegała naczelnikowi powiatu olkuskiego. W tym czasie obejmowała ona swym zasięgiem terytorialnym około 50 miejscowości. Podział gminy na mniejsze jednostki administracyjne nastąpił w roku 1864.

Po reformie gminnej (1867–1915) Gmina Olkusko-Siewierska w nowych granicach powstała w związku z reformą gminną w Królestwie Polskiem, wprowadzającą gminy zbiorowej na terenie całego Królestwa Polskiego. Gmina należała do powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiejPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, str. 279)Postanowienie z 29 grudnia 1867 (10 stycznia 1868), ogłoszone 8 (20) lutego 1868 (Dziennik Praw, rok 1868, tom 67, nr 228, str. 359).

W 1874 roku z gminy Olkusko-Siewierskiej wyłączono Starą Dąbrową, włączając ją do nowo utworzonej gminy GórniczejSkorowidz Królestwa Polskiego czyli Spis alfabetyczny miast, wsi, folwarków, kolonii i wszystkich nomenklatur w guberniach Królestwa Polskiego, z wykazaniem: gubernii, powiatu, gminy, parafii, sądu pokoju lub gminnego, oraz najbliższej stacyi pocztowej, wraz z oddzielnym spisem gmin podług najświeższej ich liczby i nazwy ułożony, wykazujący: odległość każdej danej gminy od miasta powiatowego i sądu swojego gminnego; czy i jakie znajdują się w gminie zakłady fabryczne lub przemysłowe, szkoły itp. oraz ludność każdej gminy, obejmujący także podział sądownictwa krajowego świeżo urządzonego. T. 2.

Nazwa gminy olkusko-siewierskiej utrzymała się przy niewielkiej grupie wsi, w skład której weszły: Gołonóg, Ząbkowice, Strzemieszyce Wielkie i Małe, Maczki, Porąbka oraz Niemce. Siedziba gminy przeniesiona została do Strzemieszyc Wielkich, następnie w 1867 roku do Gołonoga, a cała gmina weszła w skład nowo utworzonego powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej. Ten stan przetrwał aż do 1914 roku.

W 1912 gmina olkusko-siewierska (z siedzibą w Gołonogu) liczyła 26 236 mieszkańców i obejmowała: Gołonóg Porąbkę Strzemieszyce Wielkie Strzemieszyce Folwark Ząbkowice.

I wojna światowa Gmina została zlikwidowana przez okupantów austriackich w latach 1915–1919, kiedy to jej część znalazła się w obrębie nowo utworzonego przez nich powiatu dąbrowskiego, a którą Austriacy przekształcili w gminę Gołonóg, liczącą w 1916 roku 28.790 mieszkańcówStan szkolnictwa powszechnego w grudniu 1917 r. na terytorjum obu byłych jeneralnych gubernatorstw: Warszawskiego i Lubelskiego.

Niewielka północna część gminy Olkusko-Siewierskiej na północ od Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej weszła w skład strefy okupacyjnej niemieckiej i reformowanego tam powiatu będzińskiego. Chodziło o rzadko zaludniono obszary Gołonоga (m.in. Łęknice i Piekło) i Ząbkowic (obecnie jest to nowoczesne centrum Ząbkowic koło Domu Kultury, lecz wówczas centrum Ząbkowic znajdowało się po wschodniej części kolei, przy kościele Zesłania Ducha Świętego). Obszary te weszły 27 lutego 1915 w skład gminy Wojkowice KościelneKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 2 (str. 8) i wymieniano je tam jako odrębne miejscowości Gołonóg i ZombkowiceKreis-Blatt des Kreises Bendzin, 1915, No. 32, mimo że zasadnicze części tych miejscowości znajdowały się pod okupacją austriacką.

II Rzeczpospolita Rozporządzeniem MSW z 3 marca 1919 (ogłoszonym 20 marca 1919) utworzonej przez okupantów gminie Gołonóg przywrócono nazwę "olkusko-siewierska"Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 3 marca 1919 r. w sprawie przywrócenia gminie Gołonóg dawnej nazwy "Olkusko-Siewierskiej" (Dz. Urz. MSW z 1919 r. Nr 19, poz. 225) i jej przedwojenne graniceRozporządzenie z d. 29 marca 1919 r. w przedmiocie przywrócenia na terenie b. Królestwa Kongresowego dawnych granic gmin wiejskich, zmienionych przez władze okupacyjne niemieckie i austriacko-węgierskie (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1919, nr 21, poz. 265). W 1919 roku powstał w woj. kieleckim powiat będzińsko-dąbrowski (przemianowany na będziński) z 23 gminami, w tym Olkusko-Siewierską.

5 maja 1923 część obszarów gminy Olkusko-Siewierskiej włączono do Dąbrowy Górniczej.

Po wydzieleniu z powiatu będzińskiego w 1924 r. powiatu zawierciańskiego, gmina olkusko-siewierska została jedną z 9 gmin wiejskich Jej urząd znajdował się w Strzemieszycach Wielkich.

W 1928 zajmowała 16 758 mórg i liczyła 37 150 mieszk. Składała się z 7 wsi z koloniami: Strzemieszyce Wielkie (z kol. Ciernice, Przełajka, Mojchowizna, Ostrowy i Grabocin) Strzemieszyce Małe (z kol. Zakawie i Lipówka) Strzemieszyce Folwark Gołonóg (z kol. Laski, Tworzeń, Łęknice, Piekło, Stara Wieś, Krasowa, Babia Ława, Zając, Podlesie, Działki, Stacja, Dziewiąty, Trzydziesty i Jamki) Ząbkowice (z kol. Starosiedle) Porąbka (z kol. Kazimierz, Pekin, Zawodzie, Juliusz, Czarne Morze, Szmejka, Maczki) Niemce (z kol. Feliks).

Jak zauważa Wiktor Bronikowski (rok 1929), gmina Olkusko-Siewierska była dziwolągiem, zarówno ze względu na nazwę, jak i na swą wielkość, obejmującą w 1921 roku 37.150 ludzi i 89 km². Ponadto gmina ta miała być podzielona podczas międzywojnia (co zresztą planowano od 50 lat), jednak wykonanie wstrzymano do czasu wybudowania szkół publicznych i dróg, ponieważ po podziale na trzy gminy – jedna z nich miałaby z tym trudności, gdyż zostałaby z ludnością robotniczą bez zakładów przemysłowych (podatki)W. Bronikowski (1929): Stosunki rolnicze powiatów będzińskiego i zawierckiego. Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach.

31 października 1933 gminę Olkusko-Siewierską podzielono na osiem gromadKielecki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 27, poz. 182: +Lp.GromadaSkład gromady1Gołonóg1. kopalnia węgla Albert

2. kolonia Babiaława

3. kolonia Dziewiąty

4. kolonia Działki

5. kopalnia węgla Flora

6. kolonia Jamki

7. kolonia Krasowa

8. kolonia Laski

9. kolonia Łęknice

10. osiedle Pogoria

11. osiedle Piekło

12. kolonia Podlesie

13. osiedle Piaski

14. kolonia Tworzeń

15. osiedle Trzydziesty

16. kolonia Zając

17. wieś Gołonóg2Niemce1. wieś Niemce

2. kolonia Feliks3Porąbka1. wieś Porąbka

2. kolonia Bory

3. kolonia Czarnemorze

4. kopalnia węgla i kolonia Kazimierz

5. kolonia Zawodzie

6. osiedle Szmejka

7. osiedle Pekin

8. kopalnia węgla i osiedle Juliusz4Strzemieszyce Wielkie1. kolonia Ciernice

2. kolonia Grabocin

3. kolonia Ostrowy

4. kolonia Przełajka

5. kolonia Sulno

6. osada Szałasowizna

7. wieś Strzemieszyce Wielkie5Strzemieszyce Folwark1. wieś Strzemieszyce Folwark

2. fabryka Strem

3. osiedle Mojchowizna6Strzemieszyce Małe1. kolonia Anna

2. kolonia Kawa

3. kolonia Kazdębie

4. kolonia Lipówka

5. kolonia Świerczyna

6. kolonia Zakawie

7. wieś Strzemieszyce Małe7Ząbkowice1. wieś Ząbkowice 2. kolonia Starosiedle8Maczki1. uroczysko Maczki

II wojna światowa Gminę Olkusko-Siewierska zniesiono pod okupacją z dniem 15 marca 1941, tworząc z niej dwie odrębne gminy StrzemieszyceAmtsbezirk Strzemieszyce i GołonógAmtsbezirk Golonog, natomiast Ząbkowice połączono z obszarem zniesionej gminy Wojkowice Kościelne w nową gminę Ząbkowice (Zombkowitz)Amtsbezirk Zombkowitz.

Gmina Gołonóg składała się z jednej gromady (Gołonóg), natomiast gmina Strzemieszyce z siedmiu gromad (z gromady Strzemieszyce Wielkie wyodrębniono nową gromadę Ostrowy):

+Amtsbezirk GolonogLp.GromadaPrzewidywana nazwa1.GolonogBergenkirch

+Amtsbezirk StrzemieszyceLp.GromadaPrzewidywana nazwa1.Groß StrzemieszyceStrehmen2.Klein StrzemieszyceStrehmenfelde3.MaczkiMarktal4.NiemceDeutschhütte5.Ostrowy (nowa)Markwerder6.PorombkaHäuerrode7.Strzemieszyce-VorwerkStrzemieszyce-Vorwerk

PRL Po wojnie władze polskie utrzymały podział na gminy Strzemieszyce, Gołonóg i Ząbkowice, jako pozostałości po jednostkach utworzonych za okupacji hitlerowskiej w miejsce dotychczasowej gminy Olkusko-SiewierskiejPodział administracyjny województwa śląsko-dąbrowskiego wraz ze skorowidzem gmin i gromad (stan z dnia 1 stycznia 1946) wydany przez Wydawnictwa Instytutu Śląskiego w 1947Organizacja i represje władzy okupacyjnej. W przypadku gminy Strzemieszyce, zachowano utworzoną podczas wojny nową gromadę Ostrowy i utworzono jeszcze dwie nowe, Grabocin (z gromady Strzemieszyce Wielkie) i Kazimierz (z gromady Porąbka). Od 1 grudnia 1945 gmina Strzemieszyce składała się zatem już z 9 gromad, natomiast gmina Gołonóg składała się nadal z tylko jednej gromadyŚląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki z dnia 22 grudnia 1945 r., Nr. 34, Poz. 470): +Gmina Strzemieszyce, 1 grudnia 1945Lp.GromadaUwaga1.Grabocinnowa gromada z gromady Strzemieszyce Wielkie2.Kazimierznowa gromada z gromady Porąbka3.Maczki4.Niemce5.Ostrowyzachowana gromada, utworzona podczas wojny6.Porąbka7.Strzemieszyce Folwark8.Strzemieszyce Małe9.Strzemieszyce Wielkie Jednostka znajdowała się od 18 sierpnia 1945 wraz z całym powiatem będzińskim w woj. śląskim.

Ostatecznie powrócono do przedwojennego nazewnictwa,przywracając nazwę gmina Olkusko-Siewierska w przypadku gminy Strzemieszyce; utrzymano jednak gminy Gołonóg i Ząbkowice.

1 kwietnia 1949 zmieniono wewnętrzny skład gminy Olkusko-Siewierskiej poprzez zmianę nazwy gromady Niemce na Ostrowy Górnicze i zlikwidowanie gromady Ostrowy poprzez włączenie jej do gromady Ostrowy Górnicze, składającej się odtąd ze wsi Ostrowy, wsi Ostrowy Górnicze i kolonii FeliksŚląski Dziennik Wojewódzki, 1949, nr 11, poz. 178. Gmina Olkusko-Siewierska składała się od 1 kwietnia 1949 z ośmiu gromad:

+Gmina Olkusko-Siewierska, 1 kwietnia 1949Lp.GromadaSkład gromadyUwaga1.Grabocin1. kolonia Ciernice 2. wieś Grabocin

3. kolonia Czarnemorze2.Kazimierz1. wieś Kazimierz