thumb|Profesor Aronnaks i kapitan Nemo na Atlantydzie (Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi) Atlantyda, Atlantis (gr. Atlantìs nēsos) – mityczna kraina, która miała być miejscem istnienia rozwiniętej cywilizacji zniszczonej przez serię trzęsień ziemi i zatopionej przez wody morskie.
Opis Platona Atlantydę jako pierwszy z autorów starożytnych opisał Platon. Jako źródło podał ustną tradycję przechowywaną w ateńskim rodzie Solona, który miał usłyszeć tę historię od egipskich kapłanów. W dialogu Timajos czytamy o wspaniałym królestwie położonym na wyspie większej od Libii (Prowincji Afryka) i Azji razem wziętych, która znajdowała się za Słupami Heraklesa (Gibraltarem). Królestwo to władało również, jak pisał Platon, okolicznymi krainami i dążyło do dalszych podbojów, ale zostało powstrzymane przez walecznych przodków Ateńczyków. Nadszedł jednak jego niespodziewany kres: przyszły straszne trzęsienia ziemi i potopy, a wyspa Atlantyda zanurzyła się pod powierzchnię morza i zniknęła. Miało się to zdarzyć w IX tysiącleciu p.n.e.
W innym dialogu (Krytias) Platon opisuje ukształtowanie terenu, architekturę, ustrój polityczny i bogactwa Atlantydy. Miała to być ziemia obfitująca w drewno, metale szlachetne i diamenty, które występowały tak powszechnie jak drzewa owocowe, warzywa i zioła. Wysokie góry chroniły mieszkańców przed mroźnymi północnymi wiatrami. Na łąkach, wśród strumieni i jezior pasły się ogromne stada oswojonych i dzikich zwierząt. Wyspa była podzielona na dziesięć prowincji. Każdą z nich rządził w harmonii i pokoju król.
Podczas podziału świata między bogów Atlantyda przypadła Posejdonowi. Pragnąc uczynić Atlantydę bezpieczną, otoczył ją koncentrycznymi wałami obronnymi i fosami. Atlantydzi (potomkowie Posejdona i kobiety o imieniu Klejto) w oparciu o te fortyfikacje zbudowali wspaniałe miasto. Na wzgórzu postawili królewski pałac ze świątynią Posejdona w środku. Była ona otoczona złotymi murami i wyłożona srebrem. W jej wnętrzu znajdował się złoty posąg boga powożącego rydwanem ciągniętym przez sześć skrzydlatych koni.
W mieście znajdowały się liczne świątynie, tereny wypoczynkowe oraz tor wyścigów konnych. Zimne i gorące źródła zasilały zbiorniki wody pitnej i łaźnie. W porcie stały rzędy doskonale wyposażonych, gotowych do rejsu trirem.
Arystoteles, uczeń Platona, krytycznie podchodził do tych informacji. Podobne stanowisko zajmował grecki geograf Strabon oraz rzymski przyrodnik Pliniusz, ale inni starożytni filozofowie, geografowie i historycy pod wpływem szczegółowości opisu i autorytetu Platona uznawali zazwyczaj historię o Atlantydzie za prawdziwą.
Mityczni władcy Jako pierwszego władcę wymienia Platon króla Atlasa, jego bliźniak Gadeiros (gr. Eumelos) miał otrzymać we władanie ziemię od Słupów Heraklesa do Ziemi Gadeiryckiej (Kadyks?). Kolejni władcy-bliźniacy to Auferes, Euajmon, Mneseas, Autochton, Elasippos, Mestor, Azeas i Diaprepes.
Wieki hipotez i poszukiwań thumb|Mapa z hipotetycznym położeniem Atlantydy Przez wieki, a szczególnie w XIX i XX w. problem Atlantydy frapował szerokie kręgi ludzi. Do 1920 roku ukazało się ponad 1200 artykułów naukowych i utworów literackich na ten temat. Analizom poddawano również sam tekst Platona. Przedstawiciele nauk humanistycznych dość krytycznie podchodzili do opisów starożytnego filozofa, uważając dzieje Atlantydy za utopijną historię wymyśloną przez Platona dla przedstawienia jego poglądów politycznych i społecznych.
Obecnie hipoteza Atlantydy jako zatopionego kontynentu w kręgach naukowych przyjmowana jest sceptycznie. Jednak kwestia jej istnienia i jej ewentualnej lokalizacji w pewnym stopniu przyczyniła się do rozwoju różnych dziedzin: archeologii, etnografii, historii sztuki, geografii, geologii i klimatologii. Przyczyniła się do poszerzenia wiedzy na temat m.in. kształtowania się kontynentów, charakteru dna morskiego, poznania trudno dostępnych obszarów Ziemi oraz starych cywilizacji amerykańskich. Przy identyfikacji potencjalnej lokalizacji Atlantydy zaczęto również brać pod uwagę obszary zalane przez morza wskutek transgresji po stopieniu się lodowców ostatniego zlodowaceniaPoziom morza podniósł się o 100 m przez około 12 tys. lat. Źródło: Andrzej Marks, Atlantyda – fantazja czy rzeczywistość ?, KAW, Gdańsk, 1986, .
W kolejnych wiekach powstawały nowe hipotezy, mityczną wyspę umiejscawiano w różnych punktach na kuli ziemskiej:
Ameryka Po 1500 roku zaczęto łączyć nowo odkryty ląd, Amerykę, z platońską Atlantydą. Pogląd ten jako pierwszy wysunął nadworny astrolog angielskiej królowej Elżbiety I, John Dee.
Santoryn Później skupiono się ponownie na basenie Morza Śródziemnego, gdzie najczęściej wskazywano na wyspę Santoryn (Thira) na Morzu EgejskimSantorini and the Legend of Atlantis Fascination Volcano / Volcano Discovery. Potwierdzeniem istnienia Atlantydy na tym obszarze miały być wykopaliska prowadzone na Krecie, które wykazały ślady nieznanej dotąd kultury (minojskiej).
Ocean Atlantycki Doszukiwano się śladów zatopionego kontynentu w wyspach na Atlantyku: Maderze, Azorach i Wyspach Kanaryjskich. Na dwóch pierwszych nie istniało jednak przed ich odkryciem przez Europejczyków w XIV w. żadne osadnictwo, mieszkańcy Wysp Kanaryjskich – Guanczowie, odznaczający się kulturą i techniką na poziomie późnego neolitu, zostali jednak wcześniej wybici przez Hiszpanów.
Ponownie zwrócono uwagę na pobliską potencjalną lokalizację zaginionego kontynentu w 2009 roku. Według Berniego Bramforda w lutym wspomnianego roku dzięki Google Earth (nowej usługi Ocean) odkrył on na dnie Atlantyku prostokąt o przekątnej około 200 kmPozycja na Google Maps. Figura pokreślona jest równymi liniami, które zdaniem „The Sun” mogą być dawnymi granicami metropolii tvn24.pl, 2009-02-20Google Ocean: odnaleziono Atlantydę dzięki serwisowi Google? wp, 2009-02-20 (18:30). Bramford sugeruje, że Atlantyda znajdowała się na współrzędnych 31°15'15,53N, 24°15'30,53W, czyli 1147 km od północno-zachodnich wybrzeży Afryki nieopodal Wysp Kanaryjskich. W niedługim czasie firma Google zdementowała, że linie są pozostałościami po mitycznej cywilizacji. Tłumaczyli, że owe kształty są błędem przy robieniu map, wywołanymi pozostałościami po śladach łodzi skanujących w poziomych liniach dno oceanu.
Wcześniej, w marcu 1979, donoszono o odkryciu ruin na płyciźnie w rejonie Ławicy Ampera. Ławica Ampera wraz z ławicami Getysburg (gł. 55 m), Howarda i Josephine tworzy rejon płycizn o nazwie Podkowa pomiędzy Maderą a Przylądkiem Świętego WincentegoAndrzej Marks, Atlantyda – fantazja czy rzeczywistość, KAW, Gdańsk, 1986, str.207-208.
Do archipelagów poza Cieśniną Gibraltarską odwołuje się też hipoteza, że do powstania przekazu o Atlantydzie przyczyniły się Fenicja lub Kartagina. Żeglarze z jednego z tych państw, którzy pływali za Słupy Heraklesa, dotarli do Wysp Kanaryjskich oraz Azorów.
Wskazywano jeszcze na półkulę południową (wyspy: Wniebowstąpienia i Św. Heleny miały być jej pozostałościami).
Karaiby W 1968 sfotografowano z samolotu opodal wyspy Andros na przybrzeżnej płyciźnie zarys domniemanych ruin. Podobnego odkrycia dokonano w okolicach wyspy Bimini, obiektowi wyglądającemu jak droga wyłożona kamiennymi płytami nadano nazwę „Droga Bimini”. Innych odkryć zatopionych zabytków dokonano u wybrzeży Kuby i San DomingoAndrzej Marks, Atlantyda – fantazja czy rzeczywistość?, KAW, Gdańsk, 1986, str.205-206.
Tiahuanaco Zwolenników ma także teoria istnienia Atlantydy w Andach, w okolicach jeziora Titicaca. Stosowną teorię ukuł James M. Allen. Stwierdził on, że cała dzisiejsza Ameryka Południowa była podzielona na 10 królestw. Atlantyda miała się znajdować na płaskowyżu na terenie dzisiejszej Boliwii. Uwiarygodnieniem tej teorii miało być odkrycie na głębokości 27 metrów tajemniczych ruin budowli pod powierzchnią jeziora Titicaca. Dotyczy to również ruin miasta Tiahuanaco. Znaleziska odkryte na jego terenie sugerują, iż jego mieszkańcy opanowali zaawansowane technologie, jak obróbkę metali (wytop w temperaturze 1600 °C, co oficjalnie opanowano dopiero w latach 30. XX wieku). Jego ludność obeznana była także ze stawianiem struktur, których elementy były idealnie dopasowane do siebie, niemal z chirurgiczną precyzją. Natomiast wiek Tiahuanaco do dziś nie jest jasno określony. Skrajna teoria szacuje go na 16 tysięcy lat, inna na początek I tysiąclecia naszej ery.
Kreta Najbardziej racjonalną wydaje się teoria, że mityczną Atlantydą jest Kreta. Według zwolenników tej teorii zagłada kultury minojskiej przypomina kataklizm opisany przez Platona. Podczas erupcji olbrzymiego wulkanu na Thirze powstała gigantyczna fala tsunami, która zniszczyła portowe miasta Krety, dla której handel morski stanowił podstawę gospodarki. Ponadto olbrzymie ilości pyłu wyrzucone podczas eksplozji w atmosferę doprowadziły do zmian klimatycznych trwających około 10 lat (ślady tych popiołów znaleziono, między innymi, w lodowcach Grenlandii), które sprowadziły nieurodzaj, co osłabiło gospodarkę minojskiej Krety. Osłabienie potężnego sąsiada wykorzystali Mykeńczycy z kontynentalnej Grecji, którzy ostatecznie podbili wyspę (czego śladem mają być opisy wojen Greków z Atlantami).
Malta Malta to archipelag znajdujący się pośrodku Morza Śródziemnego, położony jest pomiędzy trzema kontynentami – w okolicach starożytnych cywilizacji Egiptu, Mezopotamii, Starożytnej Grecji i Rzymu. Cywilizacja na Malcie zaczęła się kształtować około 7000 lat temuThe Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta – bradshawfoundation.com. To tu znajdują się najstarsze stojące budowle w Europie i na świecie – megalityczne świątynie. Malta jest uważana za możliwą lokalizację Atlantydy zarówno przez niektórych współczesnych badaczyTimes of Malta 2006-11-14: Is Malta really part of Atlantis? Retrieved 2011-05-08, jak i entuzjastów, Maltese website devoted to proving that Malta is Atlantis. Retrieved 2011-05-08.
W pracy Malta: Echoes of Plato’s Island (pol. „Malta: Echa Platońskiej Wyspy”) z 2000 roku autorstwa Antona Mifsud, Simon Mifsud, Chris Agius Sultana i Charles Savona Ventura skatalogowano wiele stanowisk archeologicznych i starożytnych pozostałości na Malcie, które mogą być związane z AtlantydąAtlantipedia: Malta: Echoes of Plato's Island Retrieved 2011-05-08.
W pracy Malta fdal Atlantis (ang. Maltese remains of Atlantis, pol. „Maltańskie szczątki Atlantydy”) z 2002 roku, autor Francis Galea pisze o starszych badaniach i hipotezach dotyczących powiązań Malty z Atlantydą, jak również opinie architekta Giorgio Grongnet, który w 1854 roku uważał, że Wyspy Maltańskie są pozostałością AtlantydyAtlantipedia: The Maltese proponents Retrieved 2011-05-08.
W pracy Atlantis: The Super-case of Maltese islands (pol. „Atlantyda: Super sprawa wysp maltańskich”) z 2005 roku, autor Al S. Nikas pisze, że analizując Platona w starożytnej Grecji, znajduje zaginione miasto w okolicach wysp maltańskichAtlantis in Malta Retrieved 2011-05-08.
Ġebel ġol-Baħar, która znajduje się pod wodami Malty, została określona potencjalną megalityczną świątynią, która może mieć związek z Atlantydą.
Antarktyda