Kryminologia – dziedzina zajmująca się osobą sprawcy przestępstwa, przyczynami jego czynu i warunkami społecznymi, w jakich go dokonał. Termin pochodzi od łacińskiego słowa crimen (przestępstwo) oraz greckiego logos (nauka).

Za twórcę kryminologii uważa się włoskiego lekarza, Cesare Lombroso (druga połowa XIX w.), który stworzył teorię antropologiczną zakładającą istnienie „przestępcy z urodzenia”. C. Lombroso zawzięcie odwiedzał znane więzienia, by wnikliwie obserwując twarze, sylwetki i dłonie aresztantów, stworzyć wykaz fizycznych cech wspólnych łączących kryminalistów. W wyniku prowadzonych badań doszedł on do wniosku, że na podstawie wyglądu można rozpoznać potencjalnego i rzeczywistego przestępcę. Stworzony przez niego wzorzec przestępcy stosowano ze zmiennym powodzeniem do początku lat dwudziestych XX w. Według Lombroso twarz przestępcy charakteryzują silnie zarysowane łuki brwiowe, kości policzkowe, brak delikatnych rysów nosa i ust, twarz brzydka, budząca odrazę, czoło cofnięte (jak u neandertalczyka), silna budowa kośćca itp.

Kryminologia – to nauka społeczna zajmująca się badaniem i gromadzeniem całościowej wiedzy na temat przestępstwa jako pewnej szczególnej formy zachowania dewiacyjnego, przestępczości jako pewnego zjawiska społecznego, a także osoby sprawcy przestępstwa, jak również ofiary przestępstwa, a także instytucji i mechanizmów kontrolnych, jakie tworzą społeczeństwa w celu zapobiegania i zwalczania przestępczości.

Kryminologia – nauka, której celem jest badanie zjawiska zwanego przestępczością, w całości zakresu (jest to kryminologia teoretyczna lub “czysta” kryminologia). Nauka opierająca się na wnioskach kryminologii teoretycznej to kryminologia praktyczna bądź stosowana. Kryminologia obserwuje fakty z możliwie największą dokładnością, i stara się z pomocą dostępnych metod śledzić przyczyny zjawiska przestępczości (etiologia kryminalna)

Przedmiotem kryminologii zatem jest przestępstwo – tj. czyn, który jest popełniany i osoba, która go popełnia; prawny aspekt problemu. Przestępstwo- działanie, na które określona wspólnota (np. państwo) ustaliła karę. Spojrzenie na inną stronę pojęcia przestępstwo ukazuje nam, że jest to zbrodnia zaliczania do kategorii niemoralnych działań.

Kryminologia – nauka, która jest interakcją między pomysłami sformułowanymi w celu wyjaśnienia przestępczości, a zebranymi danymi. Jest badaniem naruszeń norm postępowania (Sellin).

Działy kryminologii Działy kryminologii to między innymi: etiologia, która zajmuje się przyczynami i uwarunkowaniami przestępczości oraz zjawiskami ze sfery patologii społecznej symptomatologia – nauka o zewnętrznych przejawach przestępczości wiktymologia, będąca nauką o ofierze przestępstwa i jej roli w genezie czynu przestępnego, a wiedza na jej temat pomaga w zrozumieniu wszystkich mechanizmów zaistnienia przestępstwa.

Przedmiot kryminologii Podzbiór działania (lub zaniechania) zakazanego przez prawo karne, składającego się wyłącznie z tych zachowań skutecznie przetwarzanych przez system wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Wyklucza zachowania, które nie są kryminalizowane, wykrywane lub zgłaszane organom ścigania.

Kryminologia jako nauka Kryminologia bada przestępczość, które jest zjawiskiem względnym, kierowanym różnymi myślami i znaczeniem dla większości osób, dlatego też kryminologia nie jest dziedziną, którą można łatwo zredukować do jednej definicji. Według klasycznego wyznaczania trójstronnych granic przez m.in. Edwina Sutherlanda – kryminologia to badanie procesów tworzenia prawa, łamania prawa i reagowania na łamanie prawa. Badaniem reakcji na łamanie prawa zajmuje się dziedzina sprawiedliwości karnej.

Przestępczość w kryminologii Definiowanie kryminologii jako dziedziny badania przestępczości stawia nam kluczowe pytanie, czym jest przestępczość}. Przestępstwo jest umyślnym działaniem naruszającym prawo karne (ustawowe i orzecznictwa). +Powszechne kryteria oceny wagi przestępstwaSzkody wyrządzoneJaki jest obiektywny poziom szkód spowodowanych przez zachowanie przestępcy?Status ofiaryCzy ofierze przysługuje szczególna ochrona prawna?Moralne osądyCo i czyje osądy moralne będą miały wpływ na kryminalizację zachowań i aktywizację procesu karnego?Charakterystyka sprawcyJaka jest rola pochodzenia i okoliczności życia sprawcy?

Poddziedziny kryminologii antropologia kryminalna – somatyczna nauka o przestępcy. Stara się odpowiedzieć na pytania czy przestępca posiadał jakieś szczególne cechy ciała socjologia kryminalna – nauka o przestępczości jako zjawisku społecznym. Głównym celem socjologii kryminalnej jest zatem dowiedzieć się, w jakim stopniu przyczyny przestępczości mają swoje pochodzenie w społeczeństwie (etiologia społeczna). psychologia kryminalna (III) – nauka o psychologii zjawisk w dziedzinie przestępczości. Głównym przedmiotem tej dziedziny jest psychologia przestępcy – np. jak zróżnicowani są przestępcy pod względem wieku, rasy, płci. Psychologia kryminalna zajmuje się także zbiorową przestępczością.

Ponadto, do tej sekcji można zaliczyć także wszystko co określa się jako psychologię zbrodni (motywy i kontrole). Także psychologia innych osób mających udział w sprawie (świadkowie, sędzia, prokurator) oraz psychologia zeznań.

psycho- i neuropatologia kryminalna – nauka o psychopatycznym lub neurotycznym przestępcy penologia – nauka o pochodzeniu i rozwoju kary, jej znaczenia i użyteczności

Wszystkie wymienione 5 sekcji powyżej stanowią razem teoretyczną lub „czystą” kryminologię. Opierając się na nich mamy dalej kryminologię stosowaną, która zajmuje się higieną karną i polityką kryminalną.

Historia terminu „kryminologia” Kryminologia (crimen – przestępstwo, logos – nauka) – nauka o przestępstwie. Termin ten został pierwszy raz użyty przez francuskiego antropologa P. Topinarda w 1879.

Kryminologia a inne nauki penalne Kryminologia a kryminalistyka Kryminologia bywa często mylona z kryminalistyką. Czasem wręcz używane jako synonim, jest to poważny błąd. Są to bowiem dwie odrębne dyscypliny nauki, które pomimo tego, że obie zajmują się przestępstwem, to zajmują się zupełnie innymi jego aspektami i spełniają odrębne funkcje.

Kryminalistykę można określić jako naukę o taktycznych zasadach i sposobach o raz o technicznych metodach i środkach rozpoznawania i wykrywania prawnie określonych, ujemnych zjawisk społecznych, a w szczególności przestępstw i ich sprawców oraz udowadniania istnienia lub braku związku pomiędzy osobami i zdarzeniami; a także zapobiegania przestępstwom i innym niekorzystnym, lecz prawnie relewantnym zjawiskom. Nauka ta zajmuje się również strategią przewidywania i przyszłego rozpoznawania oraz zwalczania tych zjawisk, zwłaszcza poprzez zapobieganie ich powstawaniu i rozwojowi. Spełnia ona zatem rolę usługową w procesie karnym w zakresie ustalania prawdy materialnej.

Częściowo jednak przedmioty zainteresowania kryminalistyki i kryminologii pokrywają się, w szczególności dotyczy to kwestii związanych z fenomenologią przestępczości. Niemniej nie zachodzi odwrotność w tym zakresie. Z kolei kryminologia jako nauka zajmuje się badaniem i gromadzeniem całościowej wiedzy na temat przestępstwa jako pewnej szczególnej formy zachowania dewiacyjnego, oraz przestępczości jako zjawiska społecznego. Zajmuje się ona także osobą sprawcy przestępstwa, jego ofiarą, a także instytucjami i mechanizmami kontrolnymi.

Związki kryminologii z innymi naukami Kryminologia a nauka prawa karnego Kryminologia, jako nauka o przestępstwie wykazuje bardzo silne związki z nauką prawa karnego. Obie te nauki za przedmiot swoich rozważań mają bowiem ten sam fragment rzeczywistości. Kryminologia jest jednak nauką społeczną i to o empirycznych podstawach. Odpowiada ona na pytanie „jak jest?”. Zajmuje się więc przestępstwem, przestępczością, przestępcą i społeczną reakcją na te zjawiska jak faktami indywidualnymi i społecznymi – takimi jakie faktycznie są. Jej celem jest opisanie rzeczywistości społecznej.

Z kolei nauka prawa karnego zajmuje się także przestępstwem i przestępczością, ale z perspektywy nauki normatywnej, czyli odpowiada na pytanie „jak być powinno?”. Podstawową metodą tej nauki jest metoda prawno-dogmatyczna, która polega na określaniu zasad ponoszenia odpowiedzialności karnej, określaniu metod interpretacji przepisów prawnych i zasad stosowania tych zasad i przepisów do konkretnych przypadków.

Kryminologia interesuje się również przepisami prawa karnego, ale tylko z punktu widzenia ich efektywności w zwalczaniu przestępczości. Nauka prawa karnego za problem nadrzędny stawia sobie udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy dane zachowanie stanowi przestępstwo w świetle obowiązujących przepisów. Z kolei kryminologia szuka odpowiedzi na pytanie, jakie czynniki obiektywne bądź subiektywne, jednostkowe bądź zbiorowe leżą u źródła przestępstwa lub je warunkują.

Kryminologia a penologia Penologia jest nauką o karze (od łac. poena – kara), a w szczególności o znaczeniu społecznym kary, Poszukuje ona źródeł, podstaw i uzasadnienia wszelkich reakcji społeczeństwa na zjawisko przestępczości, stąd bywa też nazywana socjologią kary. Penologia bada ujemne reakcje społeczne na przestępstwo wszechstronnie i całościowo, natomiast kryminologia zagadnieniem tych reakcji interesuje się tylko z punktu widzenia ich efektywności – jako jednego z wielu czynników przeciwdziałających powstaniu i rozwojowi przestępczości. Penologia zajmuje się także filozofią i teorią kary. Jest to element, którym kryminologia sama w sobie się nie zajmuje, niemniej kryminologia czerpie z penologii w zakresie funkcjonowania kary jako środka kontroli społecznej i reakcji na przestępstwo.

Kryminologia a wiktymologia Po II wojnie światowej kryminologia w przedmiocie swoich badań zaczęła skupiać się nie tylko na sprawcy przestępstwa, ale także i ofierze. W ten sposób wykształcona została nowa dziedzina nauki nazwana wiktymologią (od łac. victima – ofiara). Początkowo uznawano ją za jeden z działów kryminologii, dziś jednak przyjmuje się, że jest ona osobną nauką. Wiktymologia jest bardzo mocno powiązana z kryminologią. Skupia się przede wszystkim na fakcie pokrzywdzenia kogoś przestępstwem. Dostarcza ona dzięki temu cennych informacji kryminologii na temat ofiary, jak i czynnikach zwiększających prawdopodobieństwo stania się ofiarą przestępstwa. Skupia się także na problematyce konsekwencji wiktymizacji dla dotkniętej nią jednostki. Kolejnym istotnym przedmiotem zainteresowania wiktymologii jest problematyka lęku przed przestępczością, czyli tego, jakie postawy w odniesieniu do możliwości bycia ofiarą przestępstwa prezentują ludzie. Wiktymologia zajmuje się w istocie jedynie kwestiami związanymi z ofiarą przestępstwa, z kolei kryminologia jest nauką szerszą, która w swoim zainteresowaniu ma także ofiarę przestępstwa. Wiktymologię można zatem określić jedną z nauk w obrębie kryminologii.

Działy kryminologii Poglądy na istotę i zakres kryminologii można sprowadzić do czterech zasadniczych kierunków:

Pierwszy kierunek traktuje kryminologię jako naukę o przestępstwie w szerokim sensie, obejmującą przyczyny przestępczości, metody jej zwalczania, zagadnienia polityki kryminalnej, penologii, wreszcie materialnego i formalnego prawa karnego.