thumb|Ikonostas klasztornego katholikonu thumb|Czaszki ofiar tragedii w przyklasztornym mauzoleum Arkadi (ngr. Μονή Αρκαδίου Moní Arkadiou) – historyczny klasztor (monaster) na Krecie położony u podnóża górskiego masywu Psiloritis (Ida), odległy o 23 km na południowy wschód od Retimno.

Znany jako punkt oporu, miejsce oblężenia i walki z osmańskimi Turkami w trakcie powstania kreteńskiego w drugiej połowie XIX wieku. Dla mieszkańców Krety i ogółu Greków stanowi miejsce pamięci narodowej jako trwały pomnik męczeństwa i walk niepodległościowychMark Ellingham i in.: Grecja, dz. cyt., s. 661..

Lokalizacja Otoczony łanami zbóż i zalesieniem, monaster usytuowany jest na niewielkim prostokątnym płaskowyżu (500 m n.p.m.) przy północno-zachodnim zboczu Psiloritis, ponad wąwozem łączącym gminy Retimno, Mylopotamos i Amari. Żyzną jego okolicę porastają winnice, gaje oliwne i lasy sosnowe. Zbudowany pod koniec weneckiego panowania na tym obszarze (1210–1645), stanowi okazały kompleks zabudowań o charakterze obronnymWiesława Rusin: Kreta i Santorini. Przewodnik ilustrowany, dz. cyt., s. 118..

Historia Fundację monasteru Przemienienia Pańskiego przypisuje się bizantyjskiemu cesarzowi Arkadiuszowi w V wieku bądź (jako późniejszą) mnichowi o tym samym imieniu. Istnienie klasztoru poświadczone jest co najmniej od średniowiecza.

W okresie rozwijającego się za rządów Wenecjan tzw. renesansu kreteńskiego (XV-XVII w.) klasztor był jednym z ocalałych ośrodków greckiej kultury, w którym przechowywano zabytkowe manuskrypty i cenne dokumenty historyczne. Zabudowania w obecnej postaci pochodzą głównie z XVI stulecia, powstałe u schyłku rządów weneckich na wyspie. Poza otaczającymi wewnętrzny dziedziniec celami mnichów mieściły one składy żywności i stajnie opasane solidnym murem obronnym. Towarzyszył im wzniesiony w 1587 dwunawowy kościół pod wezwaniem świętych Konstantyna i Heleny oraz Chrystusa Króla.

Zagłada klasztoru

Po wybuchu powstania na Krecie klasztor został w listopadzie 1866 otoczony przez wojska osmańskich Turków w sile 15 tysięcy żołnierzy z 30 działami. W monasterze zamieszkiwanym wtedy przez 45 mnichów, schroniło się paruset (325 Klaus Bötig: Kreta, dz. cyt., s. 83.) zbrojnych powstańców wraz ze zgromadzoną okoliczną ludnością cywilną (ok. 700 kobiet i dzieci). Po krótkim oblężeniu Turcy wdarli się przez wysadzoną bramę główną i wyłom w murach. Kobiety z dziećmi ukryły się w krypcie prochowni, gdzie w obliczu sytuacji bez wyjścia zdecydowano o wysadzeniu jej w powietrze. Zginęła wówczas większość ukrywających się wraz z atakującymi żołnierzami tureckimi. Wydarzenie, które odbiło się szerokim echem w Europie, okazało później swe istotne znaczenie dla ogłoszenia autonomii Krety w 1898.

Na tle tego dramatycznego wydarzenia osnuł częściowo fabułę swej powieści Wolność lub śmierć (1953) Nikos Kazandzakis – piewca historii i obyczajowości ojczystej wyspyKreta (opr. zbiorowe), dz. cyt., s. 222..

Obiekt turystyczny Zabudowania klasztorne, zamieszkiwane obecnie przez kilku mnichów, utrzymane są w należytym stanie, poza częściowo zrujnowanym magazynem przechowywania amunicji, zachowanym w pierwotnym stanie na pamiątkę historycznego wydarzenia. W południowo-zachodnim narożniku nawy pozostawiono też fragment spalonego ikonostasu dla upamiętnienia XIX-wiecznej tragedii. Otoczenie świątyni zwraca uwagę efektownie wysklepionymi krużgankami.

Szczątki ofiar spoczywają w swoistym mauzoleum (dawnym ossuarium) usytuowanym tuż poza klasztorem; natomiast w jego muzeum przechowywane są pamiątki powstańczej tragedii. Na drzwiach klasztornego refektarza zachowały się widoczne ślady po kulach i ciosach szabelBrigitte von Seckendorff-Kourgierakis: Kreta – od środka. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2007, s. 104, seria: Kieszonkowy przewodnik, ..

W zabudowaniach zrujnowanego monasteru wyjątkowo dobrze zachowała się XVI-wieczna świątynia – renesansowo-barokowy kościół klasztorny (katholikon), uważany za jedną z najpiękniejszych weneckich budowli na wyspie.

8 listopada (kościelne święto archaniołów Michała i Gabriela) w klasztorze dorocznie obchodzona jest uroczystość ku pamięci jego tragicznej zagłady.

Zobacz też

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Wiesława Rusin: Kreta i Santorini. Przewodnik ilustrowany. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2015, s. 118, Mark Ellingham, Marc Dubin, Natania Jansz, John Fisher: Grecja. Praktyczny przewodnik. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2000, s. 661, Klaus Bötig: Kreta. Hamburg: Hoffmann und Campe, 1989, s. 83-84, Kreta (opr. zbiorowe). Wyd. 2. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2000, s. 222-223, Wielka encyklopedia PWN. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 288,

Kategoria:Historia Krety Kategoria:Klasztory prawosławne w Grecji